جریمه نقدى، براى هر یک از جرایم دقیقاً تعیین شده و براى شخص آزاد دو برابر عبد جریمه نقدى مقرّر شده بود.
جرایمى مانند: قذف، رشوه، شکستن قسم، سرقت محصولات زراعى، اتلاف غلات همسایه در شب، اشتغال به سحر، ریختن سم در غذاى دیگرى، کشتن ناگهانى و اجتماع شبانه براى ایجاد فتنه داراى مجازات اعدام بودند و فرزندى که پدر خود را مى‏کشت به آب انداخته مى‏شد.
در عین حال، حق استیناف براى محکومین به اعدام وجود داشت و محکوم علیه مى‏توانست به جاى اعدام از روم خارج شود و به همین دلیل على‏رغم وجود حکم اعدام در الواح دوازده‏گانه، این حکم به ندرت به مرحله اجرا درمى‏آمد[۱۰۱].
برخى مقرّرات جزایى این قانون عبارت‏اند از:
کسى که عمداً و از روى شرارت، عمارت یا خرمن مجاور خانه‏اى را آتش زند، باید بازوانش را بسته، چوبش زده و او را بسوزانند. کسى که با سحر و افسون، محصول دیگرى را فاسد و ضایع کند قربانى سِرِس‏ [۱۰۲] خواهد گشت.
قانون الواح، به سه نوع از جرایم تعدّى و تجاوز به اشخاص تصریح مى‏کند که مى‏توان آن‏ها را به صورت زیر خلاصه کرد:
۱ – بریدن عضوى از اعضاى بدن انسان:
مراد از این حالت در قانون الواح دوازده‏گانه، جمیع افعالى است که موجب جدایى عضوى از اعضاى بدن انسان، از ذراع دست وساق پا، درآوردن چشم وبریدن گوش مى‏شود. کیفر این جرم، قصاص است، ولى این کیفر کم‏تر به اجرا در مى‏آمد و بیش‏تر به تاوان و غرامت مبدل مى‏شد که میزان آن را حکمیّت معین مى‏کرد[۱۰۳] .البته، چنان که در لوح هشتم آمده،مجنى‏علیه در حالت قطع عضو، ملزم به قبول دیه نبوده است[۱۰۴]. بنابراین، کیفر قطع عضو در قانون الواح، همان قصاص و معامله به مثل به عنوان یک قاعده کلّى بوده است و گرفتن دیه در این قانون استثنا است.
۲ – شکستن استخوان‏ها:
حالت دوّمى که قانون الواح بر آن تصریح دارد، حالت شکستن استخوان است. در این قانون آمده است:
آن که اعضاى دیگرى را بشکند محکوم به قصاص خواهد شد، مگر این که جبران خسارت کند و دیه بدهد…[۱۰۵]
طبق این نص، حق قصاص در قبال شکستن اعضاى دیگرى به وجود مى‏آید و مجنى علیه مى‏تواند قصاص کند، ولى در عین حال این یک مجازات اختیارى است و امکان توافق بر دیه نیز وجود دارد. در این صورت مقدار دیه بر اساس ضوابطى که در قانون آمده است تعیین خواهد شد، به عنوان نمونه:
دیه جراحتى که به صورت مرد آزاد وارد شود سیصد اَس (تقریباً پانزده تومان) و براى غلامان نصف آن مى‏باشد.[۱۰۶]
۳ – تعدّى ساده:
در این حالت جرم اثرى در بدن مجنى علیه نمى‏گذارد (مانند کتک زدن و سیلى زدن و نیز جراحت‏هاى ساده) و مجرم ملزم به پرداخت دیه به میزان بیست و پنج اَس مى‏باشد.
۴ – قتل نفس:
در مورد قتل نفس به‏جز در موارد خاصّى مانند، کشتن پدر، ریختن سم در غذاى دیگرى و ترور که مجازات آن اعدام است، نصّ خاصى وجود ندارد و معلوم نیست که آیا مجازات آن قصاص بوده است یا انتقام‏گیرى را منع و عین همان کیفر، یعنى قتل را خود در جنایت برنفس اعمال مى‏کرد.[۱۰۷]
۲- قصاص در قوانین بابل و آشور
مجموعه‏اى از قوانین کهن در منطقه بابل و آشور در عراق به دست آمده است که شامل قوانین «اورنامو» «بالالاما» و قانون «حمورابى» مى‏شود و آن‏ها را مجموعه قوانین «میزویوتامى»نامیده‏اند.[۱۰۸] درقانون «اورنامو»که نخستین‏قانون مدون و سه قرن پیش‏از قانون حمورابى وضع‏شده‏است‏[۱۰۹]. بیش‏تر برمجازات دیه وغرامت تأکید شده است ودرتعدادکمى‏ازموادآن(پنج ماده) که باقى‏مانده‏است سخنى‏ازقصاص‏نیست.
در قانون «بالالاما» میان کیفرى که بر افراد آزاد و بر بندگان وارد مى‏شود، تفاوت گذاشته شده است؛ به گونه‏اى که جنایت بر احرار موجب قصاص و جنایت بر بندگان موجب پرداخت دیه است.
قانون حمورابى [۱۱۰] مهم‏ترین مجموعه قانون و پس از قانون «اورنامو» کهن‏ترین قانونى است که حدود هیجده قرن قبل از میلاد وضع شده است. در این قانون مسائل کیفرى (اعم از جرایم و مجازات‏ها) مانند، زناى با محارم (مواد ۱۵۴ – ۱۵۸) سرقت(ماده ۲۳) و قصاص (مواد ۳۴، ۱۰۹، ۱۱۰، ۱۱۶، ۲۲۹ و ۲۳۰) بیان شده است.
قانون حمورابى تصریح مى‏کند بر این که اگر سابقه اصرار در قتل وجود داشته باشد کیفر جان در برابر جان است و اگر چنان سابقه‏اى در میان نباشد، کیفر زندان براى مدتى طولانى اجرا مى‏شود، اما نسبت به جنایت بر اعضا اعم از ضرب وجرح و کسر، قانون حمورابى میان کیفر طبقه احرار و طبقه بندگان تفاوت مى‏گذارد، آن چنان‏که قوانین کهن تفاوت مى‏گذارند؛ زیرا در این قانون مشاهده مى‏کنیم که به اصل اجراى قصاص درمورد جرایمى که علیه افرادآزاد انجام مى‏شود، تأکیددارد درحالى که نسبت‏به جرایم‏ارتکابى درموردبردگان به‏نظام‏پرداخت دیه حکم مى‏کند.[۱۱۱]
۳- قصاص در قوانین مصر قدیم
باستان شناسان آن گونه که در مورد قانون بابل و آشور به موفقیت دست یافته‏اند، در مورد قوانین مصر قدیم موفق نبوده‏اند[۱۱۲]. تنها راه شناخت این قوانین، شناخت مطالبى است که از مورخان یونانى به ما رسیده است و نیز آن چه باستان شناسان از نصوص قانونى به آن پى برده‏اند؛ به ویژه قرآن کریم که بحث‏هاى زیادى را راجع به مصر قدیم، پادشاهان و نیز انبیایى که در آن سرزمین مبعوث شده‏اند بیان نموده است. برخى از نویسندگان معتقدند مى‏توان از قرآن کریم استفاده نمود که کیفر قتل نفس در میان مصریان اعدام بوده است، زیرا حضرت موسى وقتى به رسالت مبعوث شد به خداوند عرض نمود:
ربِّ انى قتلت منهم نفساً فاخاف ان یقتلون؛[۱۱۳]
پروردگارا من یکى از آنان را کشته‏ام و مى‏ترسم که مرا بکشند.
اگر کیفر قتل، قصاص نبود حضرت موسى بیم به خود راه نمى‏داد که براى ابلاغ رسالت خدا به فرعون، به مصر برگردد. بنابراین، مى‏توان نتیجه گرفت که کیفر قتل، اعم از عمد و خطا، انتقام گرفتن از قاتل بوده است[۱۱۴] . البته از قرآن کریم استفاده مى‏شود که مجازات‏هاى دیگرى مانند حبس، قطع دست و پا و به دار آویختن نیز در میان قوم فرعون وجود داشته است‏.[۱۱۵]
۴- قصاص نزد عرب قبل از اسلام
قاعده اصلى نزد عرب جاهلى این بود که مى‏گفتند: «القتل انفى للقتل؛ کشتن جانى بیش‏تر جلوى ارتکاب قتل را مى‏گیرد» و شاید مراد از آن، تقدم قصاص، بر گرفتن مال در مقابل قتل نفس بوده است و بر این اساس نظام خون‏خواهى و انتقام در میان آن‏ها پدید آمد که حد محدود و معینى نداشت و ممکن بود هر فردى از جماعت قاتل را بکشند و هر قدر بتوانند افراد قبیله جانى را از پا در آورند. [۱۱۶]
عرب جاهلیّت، قصاص را که اکتفا نمودن به عین جنایت بود، فقط در یک صورت مى‏شناخت و آن، جایى بود که قبیله جانى، او را از میان خود بیرون کند و حمایت خود را از او بردارد، در این صورت میان جرم و جنایت برابرى برقرار مى‏شد، زیرا براى قبیله مجنى علیه راهى جز وارد نمودن عین جنایت به خود جانى باقى نمى‏ماند، اعم از این که آن جنایت قتل باشد یا قطع یا ضرب. البته در همین مورد نیز گاهى قبیله مجنى علیه به قتل جانى اکتفا نمى‏کردند، زیرا قبیله او را کفو و برابر با قبیله مجنى علیه نمى‏دانستند. بنابراین، حتى در این مورد نیز آن چه در میان اعراب جاهلى مرسوم بوده است غیر از آن چیزى است که در اسلام به عنوان قصاص مطرح است که در آینده این مطلب مورد بحث قرار خواهد گرفت.
۵- قصاص در تورات
بر اساس آن چه از تورات موجود استفاده مى‏شود، قصاص و مقابله به مثل، یک اصل پذیرفته شده و مورد تأکید است و جانى هم در قتل و هم در جنایات کم‏تر از نفس محکوم به همان جنایتى است که بر مجنى‏علیه وارد نموده و حتى در بعضى موارد، حیوانات نیز در صورت ارتکاب قتل محکوم به مرگ (سنگ سار) هستند.[۱۱۷]
در تورات دو نصّ شبیه آن چه قرآن کریم از تشریعات موسوى نقل مى‏کند[۱۱۸] آمده است و هر دو به روشنى بر اصل قصاص دلالت دارند:
و اگر اذیّتى دیگر حاصل شود آن‏گاه جان به عوض جان بده و چشم به عوض چشم و دندان به عوض دندان و دست به عوض دست و پا به عوض پا و داغ به عوض داغ و زخم به عوض زخم و لطمه به عوض لطمه.[۱۱۹]
البته اجراى مجازات قصاص در شریعت موسى‏ فقط در صورتى جایز است که قتل به صورت عمد و با سبق تصمیم باشد اما اگر قتل غیر عمد باشد، مجازات دیگرى دارد که به آن اشاره خواهد شد. مسئله قابل طرح در این‏جا این است که آیا مجازات قصاص در برابر قتل عمد، یک مجازات الزامى و یک حکم آمره بوده یا توافق به دیه نیز امکان‏پذیر بوده است؟
در تورات نه تنها در موارد قتل عمد، اشاره‏اى به جواز توافق بر دیه نشده و همه جا تأکید بر قصاص شده است‏ [۱۲۰]، بلکه در یک مورد صراحتاً گرفتن دیه به جاى قصاص از قاتلى که مستحق قتل است ممنوع دانسته شده و آمده است:
وهیچ فدیه به‏عوض جان قاتلى که مستوجب قتل‏است مگیر، بلکه‏او البته باید کشته شود.[۱۲۱]
بنابراین، دلیلى بر جواز پرداخت دیه به جاى «قصاص نفس» در شریعت موسى‏ وجود ندارد و شاید بتوان از آیه ۱۷۷ سوره بقره که پرداخت دیه را تخفیفى بر امّت اسلام دانسته است[۱۲۲]‏ ، استفاده کرد که از دیدگاه قرآن نیز قصاص در شریعت موسى‏ یک حکم الزامى و آمره بوده و توافق بر دیه مشروع نبوده است، امّا در مورد عفو شاید به استناد ذیل آیه ۴۵ سوره مائده‏[۱۲۳] ، بتوان گفت که عفو در شریعت موسى‏ جایز بوده است و مؤید این برداشت، تفسیرى است که از ابن عباس در مورد این آیه نقل شده است که مى‏گوید:
خداوند بر جانى (در شریعت موسى) دیه‏اى قرار نداده است، نه در نفس و نه در جرح، بلکه فقط عفو یا قصاص قرار داده است.[۱۲۴].
البته خود تورات در این زمینه که آیا عفو جایز است یا نه، ساکت است. اما در مورد قتل غیر عمد در تورات مجازات تبعید پیش‏بینى شده است و جانى باید براى مدّتى در محلى معین باقى بماند و حق خروج از آن‏جا را ندارد؛ به گونه‏اى که اگر خارج شود و توسط ولى دم کشته شود خون او هدر خواهد بود[۱۲۵] و در سفر تثنیه آمده است:
او [قاتل غیر عمد] مستوجب قتل نباشد چون که او را پیش‏تر بغض نداشته است.
یکى‏از نویسندگان ازاین نص، چنین استفاده کرده که در قتل غیر عمد نیز قصاص جایز است، مگر این که جانى به شهرهاى امن پناه ببرد. وى در این زمینه مى‏گوید:
تنها کیفر قتل در شریعت موسوى کشتن جانى است خواه فعل او عمد باشد یا خطا.[۱۲۶]
ولى با توجه به مطالب قبل و هم چنین نص مورد استناد ایشان مى‏توان گفت که قصاص در قتل غیر عمد جایز نبوده است. البته قبلاً اشاره شد که اگر قاتل غیر عمد قبل از موعد مقرّر از شهر امن خارج شود و توسط ولى دم کشته شود خون او هدر است، ولى این به معناى جواز قصاص در قتل غیر عمد نیست.مجازات ضرب و جرح و قطع نیز در دین یهود قصاص است (قصاص کم‏تر از نفس) و در تورات آمده است:
و کسى که همسایه خود را عیب رسانیده باشد، چنان که او کرده باشد به او کرده خواهد شد. شکستگى عوض شکستگى، چشم عوض چشم، دندان عوض دندان، چنان که به آن شخص عیب رسانیده هم‏چنان به او رسانیده شود.
نصوص دیگرى هم در این زمینه وجود دارد که قبلاً به آن‏ها اشاره شد. بنابراین، مى‏توان گفت که اساس نظام کیفرى در یهودیّت مبتنى بر اصل قصاص و مقابله به مثل است و این اصل حتى در مواردى حیوانات را نیز شامل مى‏شود، لیکن على رغم این نصوص و تأکیدها، بعضى از علماى یهود و نویسندگان «کتاب تلمود» در مورد این اصل تردید ایجاد کرده و آن را به گونه دیگرى توجیه و تفسیر نموده‏اند که بررسى‏آن مجال دیگرى را مى‏طلبد.[۱۲۷]
۶- قصاص در انجیل
یکى از ویژگى‏هاى حضرت عیسى -على نبینا و علیه السلام- توجه و تأکید زیاد او بر جنبه‏هاى اخلاقى در زندگى فردى و اجتماعى بود. این ویژگى به ضمیمه آن چه در انجیل موجود آمده، موجب شده است چه در این کتاب آمده است، مى‏توان عدم وجود حکم قصاص در مسیحیّت را نتیجه گرفت یا نه؟ در انجیل آمده است:
به تحقیق شنیده‏اید آن چه گفته شده است که دوست دار خویش خود را و دشمن دار دشمن خود را و من مى‏گویم به شما که دوست دارید دشمنان خود را و نیکى کنید به هر که دشمنى کند با شما.
هم‏چنین در جاى دیگر مى‏گوید:
شنیده‏اید که گفته شده است که چشم به عوض چشم و دندان به عوض دندان و من مى‏گویم به شما که در عوض بدى، بدى نکنید، لیکن کسى که دست زند بر طرف راست روى تو، پس بگردان براى او طرف دیگر را و کسى که خواهد با تو دعوا نماید و بگیرد جامه تو را پس بگذار براى او رداى خود را نیز… [۱۲۸]
و نیز مى‏گوید:
جزا مدهید به بد تا جزا داده نشوید به بد…. [۱۲۹]
آن چه از این کلمات و مانند آن‏ها استفاده مى‏شود، چیزى جز ترغیب و تشویق به عفو و گذشت نیست و این منافاتى با وجود نظام کیفرى در دین مسیحیّت ندارد، همان‏گونه که در دین اسلام هم على رغم وجود نظام کیفرى، به خصوص قصاص، تأکید و تشویق به عفو شده و عفو و صبر از قصاص بهتر دانسته شده است. علاوه بر این، صرف نبودن حکم قصاص در انجیل موجود، دلیل عدم مشروعیت آن در مذهب مسیح نیست، زیرا این مذهب در واقع کامل کننده شریعت موسى است و نه ناسخ آن. در این زمینه در انجیل آمده است:
گمان مى‏کنید که من آمده‏ام که در هم بپاشم و برطرف کنم ناموس یا شریعت پیغمبران را. نیامده‏ام براى از هم پاشیدن، بلکه آمده‏ام براى آن که کامل کنم‏
ناموس را…. [۱۳۰]
یکى از شارحین انجیل در شرح این کلمات مى‏گوید:
این سخن یسوع دلالت کند بر حقیقت تورات و شریعت موسى‏ و منسوخ نبودن آن. پس بر نصارا لازم آید به حکم انجیل که مخالفت شریعت موسى‏ را جایز ندانند و حال آن که در بسیارى از احکام غیر وارده در انجیل و بعضى از احکام وارده در انجیل، مثل حکم طلاق، رجم، قصاص و قسم یاد نمودن و امثال آن مخالفت کرده‏اند و جواب احتمال تحریف تورات معارض است به مثل… [۱۳۱]
بنابراین، شریعت عیسى را نمى‏توان فاقد نظام کیفرى، به خصوص قصاص و دیه دانست و عملکرد ملت‏ها و دولت‏هاى معتقد به مسیحیّت نیز چنین چیزى را تأیید نمى‏کند، و بسیار بعید است که یک دین رسمى الهى در قبال یکى از مهم‏ترین مسائل و مشکلات جوامع انسانى که جنایت علیه اشخاص مى‏باشد، تنها موضوع عفو و گذشت را پیش‏نهاد نموده باشد.
۷-قصاص در اسلام
قصاص قانونی است که اختصاص به زمان و مکان خاصی ندارد و گذشت زمان و پیشرفت علم و دانش از اعتبار قانونی و تأثیر اصلاحی آن نمی‌کاهد؛زیرا قصاص از قوانین اسلامی هماهنگ با فطرت و همواره ثابت است. اوضاع آشفته‌ی جوامع مبتلا به مجرمان آدم‌کش و قاتلان حرفه‌ای بهترین گواه بر این مدعاست که تدابیر بشری جای‌گزین،نظیر زندان،هرگز نمی‌تواند نقش ترمیم‌ قصاص را ایفا کند. فلسفه‌ تشریع اسلام به‌طور عام و احکام کیفری آن به‌طور خاص،برپایی‌ عدالت و هدایت بشر به زندگی انسانی و ایجاد بستر مناسب برای حرکت تکاملی‌ انسان و برداشتن عوامل مزاحم و تهدیدکننده‌ی حیات انسانی است. در این راستا،اسلام تدابیری را برای پیش‌گیری از وقوع جرم و اصلاح مجرم‌ اندیشیده که از نظر اهمیت مقدم بر مجازات مادی است.تأکید بر جهان‌بینی‌ توحیدی،تزکیه‌ی نفس،توبه،امر به معروف و نهی از منکر،و انذار و تبشیر تدابیری است که در سایر نظام‌های بشری سابقه ندارد و یا بسیار کم‌رنگ مطرح‌ است.در عین حال از آن‌جا که ممکن است راه کارهای مزبور در بعضی از افراد به‌ هر دلیلی،تأثیرگذار نباشد،اسلام کیفرهای مادی و دنیوی را نیز تشریع کرده است. قصاص از احکام کیفری اسلام است که اعتبار قانونی و تأثیر اصلاحی آن بر کسی‌ پوشیده نیست.قصاص در اسلام،حد اعتدال رویکردهای افراطی و تفریطی‌ یهودی و مسیحی و اعراب پیش از اسلام است و فلسفه‌ تشریع آن دفاع از کل‌ حیات انسانی،برپایی عدالت،امنیت اجتماعی،التیام روحی و اولیای دم و در یک‌ کلام،قصاص روزنه‌ای است به سوی حیات که ضرورت پذیرش آن براساس اصل‌ عقلی حذف عوامل نابودکننده‌ی حیات انسانی،توجیه‌پذیر است.[۱۳۲]

پایان نامه حقوق

ب-فلسفه تشریع قصاص در اسلام
قصاص قانونی بسیار پیشرو و انسانی، چه در زمان ابلاغ آن، و چه در زمان ما است. در کتاب تفسیر نمونه، نویسنده در ذیل آیه ۱۷۹ بقره که فلسفه قصاص را بیان می نماید، می نویسد: «عادت عرب جاهلى بر این بود که اگر کسى از قبیله آنها کشته مى‏شد تصمیم مى‏گرفتند تا آنجا که قدرت دارند از قبیله قاتل بکشند، و این فکر تا آنجا پیش رفته بود که حاضر بودند به خاطر کشته شدن یک فرد تمام طائفه قاتل را نابود کنند آیه فوق نازل شد و حکم عادلانه قصاص را بیان کرد».[۱۳۳]این وضع به شکلی فزاینده ای موجب درگیری های کینه ورزانه و طولانی می شد.
اما اسلام قانون قصاص را به جای انتقام کور فرستاد. اسلام از یک سو، آن را از رفتاری بی محاکمه، به حوزه قاضی و قضاوت کشاند و از این طریق آن را از رفتاری غیر حقوقی به عملی تبدیل کرد که برای شناخت جرم، مجرم و میزان جرم، نخست می بایست دادگاهی تشکیل شود تا هر نوع جزایی بر حسب آن و با عدالت صورت گیرد، و از سویی دیگر آن را از صورت انتقام خارج ساخت و به قصاص بدل ساخت. و به وضع حقوقی نابسامانی که جوامع آن زمان گرفتارش بودند پایان داد. کشتن چند برابر از دیگران در مقابل خون شخصی که به قتل رسیده بود، نوعی انتقام بود و آن هم از نوع کور که حتی محدود به قاتل و مجرم و خانواده ایشان نمی شد، در حالی که قرآن فرمود: «و بر آنها در آن مقرر داشتیم که جان در مقابل جان و چشم در مقابل چشم و بینی در برابر بینی و گوش در مقابل گوش و دندان در برابر دندان می‌باشد و هر زخمی قصاص دارد و اگر کسی آن را ببخشد کفاره او محسوب می‌شود و هر کس به احکامی که خدا نازل کرده حکم نکند ستمگر است».[۱۳۴]
اگر شخصی از شما کشته شد، می بایست متقابلاً یک نفر که مجرم و مقصر در مورد آن بوده، قصاص شود و اگر خانواده مقتول رضایت دادند، تنها به گرفتن دیه یا حتی بخشش رضایت داده شود. حتی اینک نیز هیچ جایگزین بهتری برای قصاص، به طوری که خانواده بازماندگان را راضی کند، پیدا نشده است؛ آن گونه که مجرم نیز به اندازه کافی مجازات شود تا درس عبرتی هم برای او، و هم دیگران باشد تا به سادگی به آدم کشی روی نیاورند و با کشتن دیگران و کشیدن تنها چند سال حبس دوباره آزادانه بگردد و مردم را نیز در معرض خطر قرار دهد.«اسلام در هر مورد مسائل را با واقع‏بینى و بررسى همه جانبه دنبال مى‏کند، در مسئله خون بى‏گناهان نیز حق مطلب را دور از هر گونه تندروى و کند روى بیان داشته است، نه همچون آئین تحریف شده یهود فقط تکیه بر قصاص مى‏کند و نه مانند مسیحیت کنونى فقط راه عفو یا دیه را به پیروان خود توصیه مى‏نماید، چرا که دومى مایه جرئت است و اولى عامل خشونت و انتقام‏جویى»[۱۳۵]
مهم ترین دلیل وضع حکم قصاص در قرآن حفظ حیات جامعه دانسته شده است. خداوند در سوره بقره در باره فلسفه قصاص می فرماید: «و براى شما در قصاص، حیات و زندگى است، اى صاحبان خِرد! شاید شما تقوا پیشه کنید»[۱۳۶] یعنی هدف از قصاص اعدام نیست، هدف زندگی و حیات است؛ هدف ترمیم دوباره امور و بازگرداندن فرد یا جامعه به وضعیت عادی است. اگر کسی بدون دلیل و مستقل از اندام‌های رسمی جامعه اقدام به قتل نفس کند، حیات اجتماعی به مخاطره می‌افتد و قصاص برای تضمین حیات اجتماعی و فردی است.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
گاهی افرادی به حکم قصاص اشکال می گیرند. آنها می گویند قصاص باعث می شود یک نفر دیگر نیز جانش را از دست بدهد، حال آن که رأفت و رحمت بر انسانیت اقتضا مى‏کند جانی قصاص نشود.
«در پاسخ مى‏گوئیم بله و لکن هر رأفت و رحمتى پسندیده و صلاح نیست و هر ترحمى فضیلت شمرده نمى‏شود، چون بکار بردن رأفت و رحمت، در مورد جانى قسى القلب، (که کشتن مردم برایش چون آب خوردن است)، و نیز ترحم بر نافرمانبر متخلف و قانون‏شکن که بر جان و مال و عرض مردم تجاوز می کند، ستمکارى بر افراد صالح است و اگر بخواهیم بطور مطلق و بدون هیچ ملاحظه و قید و شرطى، رحمت را بکار ببندیم، اختلال نظام لازم مى‏آید و انسانیت در پرتگاه هلاکت قرار گرفته، فضائل انسانى تباه مى‏شود».[۱۳۷]

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت jemo.ir مراجعه نمایید.

شکل۲- ۹٫ منحنی هیسترزیس بادبندهای X شکل با مقطع (دوبل نبشی)
با وجود محبوبیت در استفاده از بادبندهای X شکل، ولی بیشتر تحقیقات و بررسی‌ها در مطالعه رفتار و مدل‌سازی بادبندهای تکی متمرکز شده است و فقط مطالعات تجربی اندکی در رابطه با بادبندهای X شکل تحت بارگذاری سیکلی انجام گرفته است. رفتار هسیترزیس بادبندهای Xشکل۲-۹ شباهت زیادی به منحنی هسیترزیس بادبندهای قطری تحت بار سیکلی است. با این تفاوت که در Xشکل اندر‌کنش دو بادبند بر هم باعث تغییر منحنی بار – تغییر شکل می‌شود که به تبع بر عملکرد سیستم مهار‌بندی تأثیر گذاشته و شاید تغییر بعضی از پارامترهای غیر‌ارتجاعی در جهت نامطلوب باشد.
مطالعات تجربی و عددی صورت گرفته نشان داده‌اند که به دلیل کاهش مقاومت در فشار و انباشتگی تغییر‌مکان ماندگار در کشش، بادبندهاX شکل رفتار هسیترزیس نامتقارن و متفاوتی دارند. اگر لاغری بادبندها خیلی زیاد باشد و به اصطلاح بادبندها فقط کششی باشند، اندرکنش دو بادبند بر هم ناچیز بوده و رفتار مثل بادبندهای قطری فقط کششی می­ شود. همین‌طور اگر لاغری بادبندها خیلی کم باشد و تسلیم بادبندها در فشار زودتر از کمانش آن‌ ها صورت گیرد، باز هم اندر‌کنش دو بادبند بر هم و اتصال وسط آن‌ ها، تأثیر خیلی ناچیزی در منحنی هسیترزیس و رفتار آن‌ ها می‌گذارد. پس برای استفاده از ظرفیت جذب انرژی بادبند فشاری در کمانش غیر ارتجاعی باید لاغری بادبندها متوسط باشد[۱۱].

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت fumi.ir

۲-۳-۴- تشریح رفتار سیکلی غیر‌ارتجاعی

در حالت کلی سیکل کامل غیر‌ارتجاعی برای بادبندهای X شکل نیز صادق و خصوصیات کلی منحنی هسیترزیس یکسان است. شکل۲-۱۰ منحنی هسیترزیس یک نمونه از بادبندهایX شکل را به صورت تحلیلی و همین طور تجربی نشان می‌دهد.
آزمایشات مختلف بادبندهای X شکل نشان داده است که بعد از چند سیکل متوالی، تغییرشکل اعضای بادبندی نامتقارن می‌شود، زیرا که در اثر بارگذاری متناوب و تکراری به جای هر دو قطعه فشاری، تغییرشکل خمشی تنها در یک قطعه آن متمرکز می‌شود همانند شکل۲-۱۱ .اگرلاغری بادبند نیز زیاد باشد، نامتقارنی تغییرشکل‌ها بیشتر از قبل می‌شود، بنابراین در مدل‌سازی غیر‌ارتجاعی بادبندهای X شکل فقط نصف طول بادبند اعمال می‌شود.

شکل۲- ۱۰٫ الف ) بر اساس مدل تجربی . ب) بر اساس مدل عددی و تئوریکی
شکل۲-۱۱٫ تعییر شکل اعضای بادبند
رفتار پس از کمانش بادبند فشاری و نیز رفتار خمشی بادبند کششی، حلقه‌های هستیرزیس را به شکلS خوابیده درمی‌آورد. وقتی که بادبندها تحت تسلیم کششی و کمانش غیر‌الاستیک متوالی قرار می‌گیرند، در تمامی آن‌ ها کمانش خارج از صفحه به وجود آمده و به تبع آن با افزایش دامنه تغییر مکان، مفصل پلاستیک در ورق­های اتصال انتهایی (Gusset) در فاصله t2 و در طول بادبند تشکیل می‌شود.
تغییرشکل بادبندهای تکی متقارن بوده و مفصل پلاستیک در وسط آن تشکیل می‌شود ولی برای بادبندهای X شکل، همان‌طور که اشاره شد، مفصل پلاستیک تنها در یک قطعه آن تشکیل می­ شود. اعمال کشش با دامنه مشخص در اولین سیکل افزایش طول دائمی در بادبندها به وجود می‌آورد که در سیکل‌های بعدی نیز این افزایش طول دایمی کم کم (با سرعت کم) زیاد می‌شود. افزایش طول دائمی بادبندها (به صورت ماندگار) اتکای جانبی که بادبند کششی در کمانش خارج از صفحه برای بادبند فشاری در اتصال وسط فراهم می­نماید را کاهش می­دهد همین طور مقاومت کششی نیز با افزایش تعداد سیکل‌ها کاهش می­یابد.
وقتی کوتاه شدگی بادبند به حد کافی بزرگ می‌شود که می‌تواند چرخش بزرگی را در ناحیه تشکیل مفصل پلاستیک ایجاد کند، کمانش موضعی اتفاق می‌افتد و با باربرداری و اعمال کشش در ناحیه‌ای که کمانش موضعی رخ داده بود، ترک‌ها تشکیل شده و عضو گسیخته می‌شود. یعنی در صورت رعایت الزامات طراحی لرزه‌ای، با افزایش تغییر‌مکان اعمالی گسیختگی فقط در مفصل پلاستیک بادبندها و در سطح شکل‌پذیری پیش‌بینی شده صورت خواهد گرفت.
کمانش خارج از صفحه بادبند تقاضای زیادی در اتصال بادبند به وجود می­آورد که لازم است بر اساس نتایج آزمایشگاهی و تئوریکی این تغییر شکل‌ها را پیش‌بینی کرد. از طرف دیگر، در بادبند‌هایX شکل به علت کاهش طول کمانشی، تقاضای کمانش موضعی بیشتر شده و باعث افت مقاومت و سختی بادبندها در حلقه‌های هسیترزیس می‌شود.
از جمله اثرات منفی اندر‌کنش دو بادبند کششی و فشاری در سیستم X شکل این است که با افزایش تغییرشکل جانبی در بادبند فشاری، تنش‌های خمشی در بادبند کششی تشکیل می‌شود که نتیجتاً بیشترین باربری آن در کشش کمتر از Py می‌شود[۱۱].

۲-۳-۵- اثر لاغری بر منحنی هسیترزیس بادبندهای X شکل

همان‌طور که قبلا نیز اشاره شد، در طراحی لرزه‌ای برای تعیین مقاومت فشاری بادبندها و ارزیابی ظرفیت جذب انرژی آن‌ ها، از طول موثر یا نسبت لاغری بادبندها استفاده می‌شود. می‌توان چنین گفت که ویژگی‌های جذب انرژی سیستم بادبندی X شکل را با بهره گرفتن از پارامتر لاغری بادبند λ و فرض وجود اتکای جانبی در اتصال وسط بادبند می‌توان به خوبی تعریف کرد.
آزمایشات زیادی در مورد اثر لاغری بر منحنی هسیترزیس بادبندهای Xشکل صورت گرفته و این مطالعات نشان داده‌اند که با کاهش لاغری بادبندها، ظرفیت جذب انرژی آن‌ ها بیشتر می‌شود همانند شکل (۲-۱۲و۲-۱۳).این نتایج قبلاً در آیین نامه‌های لرزه‌ای امریکا شمالی ۱۹۹۷ AISC & 1994 CSA برای تأمین رفتار شکل پذیر تحت زلزله­های شدید گنجانده شده بود. در این آیین نامه‌ها بیشترین لاغری بادبند برای کمترین جذب انرژی مشخص شده است. بادبندهایی که نسبت لاغری آن‌ ها کمتر است، تغییرشکل‌های شدید پلاستیک پس از کمانش را متحمل می­شوند و در نتیجه انحنای ناشی از بخش غیر‌ارتجاعی، کمانش موضعی بزرگی به وجود می‌آید که منجر به گسیختگی بادبندها می‌شود.
برای بادبندهای مختلف با شرایط انتهایی متفاوت در سال‌های ۱۹۷۷ و ۱۹۸۱ تست‌هایی انجام گرفت و نشان داده شد که مفهوم طول موثر که از تئوری الاستیک توسعه یافته است در محدوده غیر‌الاستیک نیز برای تعیین توانایی بادبندها در جذب انرژی ورودی لرزه‌ای می‌تواند استفاده شود.
مطالعات تحلیلی که ۱۹۸۹ Stoman& 1999 Hohbachانجام دادند به این نتیجه رسیدند که بادبند کششی می‌تواند اتکای موثری در نقطه اتصال وسط برای بادبند فشاری تأمین نماید. برای شکل بادبندی متقارن و دو سر مفصلی، ضریب طول موثر K هم برای داخل صفحه و هم برای خارج صفحه ۵/۰ پیشنهاد شد.
تست‌های ۱۹۷۴ Wakabayashiدر قاب‌های خمشی با بادبندی‌های Xشکل و مقطع Hشکل نشان داد که طول موثر بادبند می‌تواند طول میان نقطه اتصال وسط و انتهای ورق Gusset گرفته شود (ملاحظه کاری غیر ضروری است). این محقق در سال ۱۹۷۷ چنین پیشنهاد کرد که طول موثری که پاسخ غیر‌الاستیک را مشخص می‌کند می‌تواند ۶/۰ در کمانش داخل صفحه و ۷/۰ در کمانش خارج صفحه باشد. در سال ۱۹۹۲ همین محقق در گزارش خود در مورد بادبندهای Xشکل چنین نتیجه گیری کرد که مقدار Kبسته به نوع اتصالات و صفحه کمانشی می‌تواند از ۴/۰ ~ ۶۵/۰ تغییر یابد.
هم‌چنین تست‌های انجام شده توسط (۱۹۹۵ ~ ۱۹۸۶ ElTayem & Goel) نشان داد که طول موثر در بادبندهای Xشکل را می‌توان ۸۵/۰ بر ابر نصف طول بادبند قطری گرفت. وی در آزمایشات تجربی دیگری نیز با فرض اینکه بادبند کششی % ۹۰ ~ % ۸۳ نصف طول بادبند پیشنهاد کرد[۱۱].

شکل۲- ۱۲٫ الف) بر اساس مدل تجربی ب) بر اساس مدل عددی و تئوریکی

شکل۲- ۱۳٫الف) بر اساس مدل تجربی ب) بر اساس مدل عددی

۲-۴- بررسی تفاوت ضوابط آیین نامه مبحث دهم در ویرایش سال ۸۴ و ۸۷ در بادبند­ها [۳و۴]

یکی از تغییرات بسیار اساسی در بخش ۱۰-۳ مربوط به ضوابط ویژه لرزه‌ای است. اولین تغییر در این زمینه تقسیم سیستم سازه‌ای مهار بند‌های هم محور به شکل‌پذیری‌های زیاد و کم است. در مورد مهاربندهای با شکل­پذیری کم محدودیت­های کمتری در نظر گرفته شده است.
یکی از مهم‌ترین و متداول‌ترین سیستم‌های سازه‌ای که برای ساختمان‌های کوتاه و نسبتاً کوتاه بویژه در شهرهای کوچک‌تر مورد استفاده قرار می‌گیرد و در این ویرایش ضوابط آن دچار تغییر شده است سیستم قاب ساده فولادی و مهاربندهای با شکل‌پذیری کم می‌باشد، تغییرات این سیستم به شرح زیر است:

تغییر بسیار مهم در این زمینه این است که پس از دو ویرایش دو و سه آیین نامه ۲۸۰۰ و ویرایش قبلی مبحث دهم که بطور کلی طراحی بادبندها با نیروی کششی محض ممنوع شده بود، در این ویرایش دوباره همانند ویرایش اول طبق بند ۱۰-۳-۹-۳-۱-۳ طراحی بادبندهای قطری و ضربدری با نیروی محوری کششی مجاز دانسته شده است. مطابق این بند استفاده از مقطع تک نبشی، تسمه و میلگرد یا کابل برای این بادبندها مجاز دانسته شده است. این مسئله شامل بادبندهای ۷ و ۸ نمی‌شود.

دومین تغییر مهم در طراحی این سیستم آن است که دیگر اجباری به کاهش تنش مجاز فشاری بادبندها با اعمال ضریب کاهش B نیست و بادبندها برای این حد شکل‌پذیری می‌توانند با تنش‌های مجاز فشاری بر اساس ضوابط بخش ۱۰-۱ مبحث دهم همانند بقیه اعضای فشاری طراحی شوند. همچنین دیگر محدودیتی برای نحوه توزیع نیروهای برشی طبقات بین بادبندهای کششی و فشاری نیست و می‌توان حتی ۱۰۰ درصد نیروها را به بادبندهای کششی و یا به بادبندهای فشاری اختصاص داد. مورد دیگر هم محدودیت فاصله قیدهای متصل کننده بادبندهای دوبل بود که در این ویرایش این محدودیت برای بادبندها در این حد شکل‌پذیری حذف شده است و تنها ضوابط ذکر شده در بخش ۱۰-۱ و ۱۰-۲ آیین نامه کفایت می‌کند.

تغییر دیگر در مورد این بادبندها این است که برای بادبندهای شورون(۷و۸) نیازی به ۵/۱ برابر کردن نیروی بادبند جهت طراحی نیست. البته برای این بادبندها مطابق بند ۱۰-۳-۹-۳-۲-۱ باید محدودیت حداکثر لاغری (برای فولاد ST37 عدد ۱۲۳) رعایت گردد. تیرهایی که به این بادبندها متصل هستند نیز باید مطابق بند ۱۰-۳-۹-۳-۴ ضوابط قاب‌های با مهار بندی ویژه مطابق ضابطه بند ۱۰-۳-۹-۲-۴ را ارضاء نمایند. بر این اساس همانند ویرایش قبلی این تیرها باید بتوانند بدون حضور مهاربند نیروهای ثقلی را تحمل نمایند و در فاصله بین دو ستون به صورت پیوسته اجرا شوند و مهار جانبی کافی هم برای جلوگیری از کمانش پیچشی – جانبی در هر دو بال پایین و بالا آن‌ ها پیش‌بینی شود (این قید در این ویرایش به صراحت ذکر شده است و در ویرایش قبلی چیزی در این مورد ذکر نشده است) ضوابط محدود کننده دیگری هم برای این تیرها ذکر شده است که بر اساس آن تیر دهانه این بادبند باید اثر توزیع نامتعادل نیروها در دو بادبند یک قاب باید برای یک نیروی برشی و لنگر خمشی ناشی از این موضوع طراحی شوند. بر این اساس باید نیروی محوری در بادبند کششی برابر ظرفیت کششی آن و در بادبند فشاری ۳۰ درصد مقدار مجاز آن بر اساس حاصل ضرب تنش مجاز فشاری در سطح مقطع آن در نظر گرفته شود و بر این اساس نیرو در تیر محاسبه شده و برای تحمل آن تدابیر لازم اندیشیده شود.

نکته دیگر در این زمینه که البته برای مهار‌بندهای با شکل‌پذیری زیاد هم ذکر شده است توصیه در مورد ضریب طول بادبندها است که در بند ۱۰-۳-۹-۲-۳-۲ اشاره شده است. بر این اساس بادبندهای ۷ و ۸ و قطری برابر یک و در مهار‌بندهای ضربدری برای جهت اصلی برابر ۰٫۵ و برای کمانش در راستای جانبی برابر ۷۰/۰ توصیه شده است. (این ضریب معمولاً تا قبل از این برای صفحه جانبی برابر ۶۶/۰ در نظر گرفته می‌شد)

یک مساله دیگر در این زمینه مربوط به بادبندهای ساختمان‌های یک و دو طبقه است که بر اساس ویرایش جدید نیازی به در نظر گرفتن ضوابط ویژه لرزه‌ای در طراحی آن‌ ها نیست و همان ضوابط عادی در طراحی آن‌ ها کفایت می‌کند. البته در ویرایش قبلی اشاراتی به این مسئله شده بود که برای آن شرایطی ذکر شده بود که این شرایط در این ویرایش حذف شده است.

در مورد طراحی اتصالات بادبندها نسبت به ویرایش قبلی برای این سیستم تغییر قابل توجهی مشاهده نمی‌شود.

یک بحث مهم که در این ویرایش در بحث طراحی لرزه‌ای دچار تغییر شده است بحث ترکیب بار ویژه کنترل ستون‌ها برای بارهای محوری است. در ویرایش جدید، اول اینکه حد مجاز برای مقایسه به جای حداکثر ظرفیت ستون در حد تسلیم (حاصل ضرب تنش تسلیم در سطح مقطع ستون برای بارهای محوری کششی و حاصل‌ضرب ۷/۱ در تنش مجاز فشاری در سطح مقطع ستون) به حد تنش مجاز (برای روش طراحی تنش مجاز) مشابه روش بخش ۱۰-۱ مبحث دهم تغییر یافته است.

تغییر دیگر در مقادیر ضریب (ضریب تشدید نیروی زلزله) است که مقادیر این ضریب نسبت به ویرایش قبلی کاهش یافته است و به طور مثال برای سیستم با مهاربند هم‌محور از عدد ۴/۲ به عدد ۲ کاهش یافته است. مقادیر دقیق این ضرایب در جدول ۱۰-۳-۲ ذکر شده است.

غیر از آن در ترکیب بارهای محاسبه این نیروها هم یک ضریب ۷۵/۰ ضرب شده است. با این شرایط با توجه به کاهش مقادیر مجاز (تقسیم مقادیر مجاز به ضریب اطمینان حدود۷/۱) و مواردی که ذکر شد مقادیر محاسبه شده توسط این ترکیب بارها نسبت به ویرایش قبلی اندکی بیشتر خواهد بود. اما یک استثنا در این زمینه در بند ۱۰-۳-۶-۱ ب وجود دارد که بر این اساس مقدار بار محوری محاسبه شده در بالا لازم نیست که از ۲۵/۱برابر حداکثر نیرویی که اعضای متصل به سازه بر اساس تنش‌های مجاز آن‌ ها می‌توانند به آن منتقل نمایند و یا حداکثر نیرویی که پی نگهدار نده ستون می‌تواند در برابر واژگونی تحمل نماید بیشتر در نظر گرفته شود.
به نظر می‌رسد که با رعایت ضابطه این بند بتوان اندکی بار محوری طراحی ستون را نسبت به ویرایش قبلی تعدیل نمود. البته در اینجا توضیحات کافی در مورد حداکثر نیرویی که تیرها به ستون منتقل می‌کنند داده نشده است. آیا این نیرو باید بر اساس مقاومت برشی تیر در نظر گرفته شود یا مقاومت خمشی آن؟ و یا اینکه باید مقاومت اتصال را در نظر گرفت و نه مقاومت تیر (که البته منطقی‌تر است که مقاومت تیر را در نظر گرفت)

فصل سوم

مفاهیم روش طراحی بر مبنای عملکرد و روش تحلیل دینامیکی فزاینده (IDA)

۳-۱- طراحی بر مبنای عملکرد

تقریباً روش طراحی تمام آیین نامه‌های موجود که در طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله از آن‌ ها استفاده می‌گردد. بر مبنای مقاومت اجزای سازه است، این روش شامل تخمین برش پایه در سازه و توزیع آن در ارتفاع ساختمان و تعیین مقاومت اجزای سازه در برابر این بار است. صرف نظر از کاستی‌هایی که در این روش وجود دارد و با توجه به زلزله‌های رخ داده در سال‌های اخیر و بررسی‌های انجام شده، محققین به این نتیجه رسیده‌اند که طراحی لرزه‌ای سازه‌ها بر مبنای مقاومت و در محدوده‌ی ارتجاعی نمی ­تواند پاسخ‌گوی نیازهای واقعی سازه و بیان کننده‌ رفتار واقعی آن در هنگام وقوع زلزله باشد. از طرف دیگر مشخص گردیده که افزایش مقاومت در اجزای یک سازه الزاماً به معنای افزایش ایمنی در آن نمی‌باشد. با توجه به موارد فوق و دلایل دیگری که می‌توان در عدم کار آمدی روش طراحی بر مبنای مقاومت بر‌شمرد روش طراحی بر مبنای عملکرد جایگزین این روش قدیمی طراحی گردید. در حقیقت هدف از طراحی لرزه‌ای بر اساس عملکرد این است که طراح را قادر می‌سازد تا سازه‌هایی طراحی کند که عملکرد آنها قابل پیش‌بینی باشد، از طرف دیگر این روش طراحی به کارفرما اختیار انتخاب میزان خطر پذیری سازه‌ی خود را تحت سطح خطر خاص می­دهد[۱۲].
در روش طراحی بر مبنای عملکرد دو ویژگی دارای اهمیت بسیار زیادی می‌باشند.
۱-سطح خطر زلزله‌ی طرح.
۲- سطح عملکرد مورد انتظار از سازه
در روش طراحی بر اساس مقاومت، نیروی داخلی اعضا به عنوان شاخص طراحی و مقاومت اعضا به عنوان حدود این نیرو در نظر گرفته می­شوند. اما در روش طراحی بر اساس عملکرد، که بر رفتار غیرخطی سیستم­های سازه­ای در زلزله­های شدید تاکید می­ کند تغییر مکان به عنوان مناسب­ترین شاخص رفتار شناخته می­ شود.

۳-۱-۱- مفهوم طراحی لرزه‌ای بر اساس عملکرد

طراحی لرزه‌ای بر اساس عملکرد مستلزم انتخاب معیارهای طراحی صحیح، سیستم­های سازه­ای مناسب، تعیین محل قرارگیری سازه، تعیین هندسه اعضا، ارائه جزئیات برای سازه و اجزای سازه­ای، محتویات ساختمان و کنترل و اطمینان از کیفیت ساخت و نگهداری در دراز مدت می­باشد، به‌طوری که سازه در برابر سطوح مشخص حرکت زمین، با قابلیت اطمینان مشخص، رفتار کند. بر اساس این تعریف، واضح است که مهندسی زلزله بر اساس عملکرد روشی است که با تعریف پروژه شروع می­ شود و در مدت عمر ساختمان ادامه می­یابد. مفهوم طراحی بر اساس عملکرد تنها به ساختمان محدود نمی­ شود بلکه به صورت کلی برای همه سازه­ها و اجزای الحاقی غیر سازه‌ای متصل به آن‌ ها و محتویات ساختمان قابل استفاده می­باشد. در چارچوب پیشنهاد شده توسط SEAOC[1] همه جنبه­ های مهندسی بر اساس عملکرد، شامل طراحی سازه­ای و غیر‌سازه‌ای، اطمینان از کیفیت اجزاء و نگهداری مجموعه ساختمان در مدت عمر مفید آن در بر گرفته می­ شود[۱۳].
در طراحی لرزه‌ای ساختمان­ها هیچ‌گاه هدف این نیست که سازه در مقابل شدیدترین زلزله ممکن دچار هیچ­گونه خرابی نشود، زیرا این امر نه ضروری به نظر می­رسد و نه از لحاظ اقتصادی منطقی می­باشد. به عبارت دیگر در طراحی لرزه‌ای سازه­ها، طراح این واقعیت را می­پذیرد که سازه در طول زلزله­های بزرگ مقداری از عملکرد خود را از دست بدهد. با توجه به این واقعیت هدف اصلی در طراحی لرزه‌ای این است که خرابی یک سازه تحت زلزله­های مختلف در حد قابل قبولی محدود شود[۱۴].
عکس مرتبط با اقتصاد
هدف طراحی در آیین نامه­های فعلی حفظ ایمنی جانی تحت زلزله­های شدید می­باشد به طوری که شرایط خدمت پذیری نیز به طور ضمنی کنترل می­ شود. به عنوان مثال آیین نامه ۲۸۰۰ هدف خود را این چنین بیان می‌کند. تعیین حداقل ضوابط و مقررات برای طرح و اجرای ساختمان­ها در برابر اثرات ناشی از زلزله به طوری که با حفظ ایستایی ساختمان در زلزله­های شدید، تلفات جانی به حداقل برسد و نیز ساختمان در برابر زلزله­های خفیف و متوسط بدون وارد شدن آسیب عمده سازه­ای قادر به مقاومت باشد. همان طور که دیده می­ شود این هدف یک هدف حداقل است که برای سازه­های معمولی لازم ‌الاجرا می­باشد. برای سازه­های خاص احتیاج به اهداف کامل­تری می­باشد که سعی شده است با وارد کردن ضریب اهمیت این مسئله در نظر گرفته شود که البته این ضریب نمی ­تواند به طور کامل نیازهای مختلف طراحـــی را برآورده سازد[۱۵].
عوامل مورد استفاده در روش طراحی عملکردی عبارتند از[۱۴]:
– هدف طراحی: نشان دهنده سطح عملکرد مورد نیاز برای سازه تحت وقوع زلزله­هایی با شدت­های مختلف (دوره بازگشت مشخص) می­باشد. اهداف طراحی باید بر اساس کاربری سازه، نوع سیستم و رفتار سازه، عوامل اقتصادی (شامل هزینه­ های ساخت و تعمیرات آتی) و عوامل اجتماعی- سیاسی انتخاب شود.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
– سطح عملکردی: نشان‌دهنده حداکثر خرابی مورد انتظار سازه است به‌طوری که اگر خرابی از این حد افزایش پیدا کند، سطح عملکردی سازه نیز تغییر پیدا خواهد کرد. وضعیت کلیه اجزای سازه­ای و غیر سازه­ای در تعریف این سطوح عملکردی دخیل می­باشند.
– عوامل ناشی از زلزله: شامل تمام عوامل طبیعی که مربــوط به حرکت و لغـزش زمیـــن ناشی از زلــزله می­باشند، از قبیل: شکست گسل، روان گرایی، لغزش زمین و نشست­های نامساوی. هر یک از این عوامل می­توانند موجب خرابی سازه و لذا کاهش عملکرد آن گردند. مقدار خرابی ناشی از این عوامل بستگی به شدت و بزرگی آن عامل دارد که آن نیز وابسته به بزرگی زلزله، فاصله سازه از گسل، جهت گسترش گسل، جنس زمین منطقه و شرایط خاص محل مورد نظر است. در یک طراحی ایده­آل عملکردی باید اثرات کلیه این عوامل در طراحی در نظر گرفته شود.

۳-۱-۲- سطوح عملکرد

یک سطح عملکرد بیانگر محدوده­ای از تخریب است که برای یک ساختمان مشخص و زلزله معین مناسب باشد. سطوح عملکردی برای اجزای سازه­ای و غیر سازه‌ای به صورت مجزا تعیین می­شوند[۱۶].در دستورالعمل بهسازی لرزه‌ای ساختمان­های موجود، سطوح عملکردی اجزای سازه­ای با شماره و اجزای غیر سازه‌ای با حروف انگلیسی مشخص شده ­اند. سطوح عملکرد کل ساختمان ترکیبی از این دو سطح عملکرد بوده و با ترکیب حروف و اعداد نام‌گذاری می­شوند.

۳-۱-۲-۱- سطوح عملکرد اجزای سازه­ای

سطوح عملکرد اجزای سازه­ای شامل چهار سطح عملکرد اصلی و دو سطح عملکرد میانی است. سطوح عملکرد اصلی براساس نشریه ۳۶۰سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور عبارتند از[۱۶]:
الف– سطح عملکرد ۱: قابلیت استفاده بی وقفه
ب– سطح عملکرد ۳: ایمنی جانی
ج– سطح عملکرد ۵ : آستانه فرو ریزش
د– سطح عملکرد ۶: لحاظ نشده
سطوح عملکرد میانی عبارتند از:
ه– سطح عملکرد ۲: خرابی محدود
و– سطح عملکرد ۴: ایمنی جانی محدود

۳-۱-۲-۲- سطوح عملکرد اجزای غیر سازه‌ای

سطوح عملکرد اجزای غیر سازه‌ای شامل پنج سطح عملکرد به شرح زیر می­باشند[۱۶]:
الف– سطح عملکرد A: خدمت رسانی بی وقفه
ب– سطح عملکرد B: قابلیت استفاده بی وقفه
ج– سطح عملکرد C: ایمنی جانی
د– سطح عملکرد D: ایمنی جانی محدود
ه– سطح عملکرد E: لحاظ نشده

نظریه درماندگی آموخته شده[۷۸] و سبک تبیین مارتین سلیگمن

درماندگی آموخته شده حالتی است که احساس می کنیم، بر محیط کنترل نداریم و کاری برای تغییر دادن موقعیت نمی توانیم انجام دهیم . انتظارات پیامد، زیر بنای درماندگی آموخته شده است. وقتی افراد به کار می پردازند، معمولا پیامدهایی در گروهستند. افراد هنگام انجام دادن این گونه کارها، درباره این که پیامد در گرو، چقدر قابل کنترل یا غیر قابل کنترل است، پیش بینی ذهنی می کنند. در مورد پیامدهای قابل کنترل، بین رفتار (کاری که فرد انجام می دهد) و پیامدها (اتفاقی که برای آن فرد پیش می آید) رابطه ی یک به یک وجود دارد. در مورد پیامدهای غیر قابل کنترل، بین رفتار و پیامدها، رابطه ی تصادفی وجود دارد (مثل، « من نمی دانم رفتارم بر آن چه برایم اتفاق می افتد، چه تاثیری دارد.»). وقتی افراد انتظار دارند که پیامدهای خوشایند (مثل دوست شدن، گرفتن کار) یا پیامدهای ناخوشایند (مثل پیشگیری از بیماری، اخراج شدن از کار) از رفتار آن ها مستقل باشند، در مورد دست یافتن به این پیامدها یا جلوگیری کردن از آن ها، دچار «درماندگی آموخته شده» می شوند (ریو[۷۹]، ۲۰۰۵، ترجمه ی سید محمدی، ۱۳۹۱). درماندگی آموخته شده فقط در مواقعی پیش نمی آیند که رویدادهای ناگوار و بد خارج از کنترل و اراده ی فرد روی می دهند بلکه در مواردی نیز پیش می آیند که رویدادهای مثبت و خوب، خارج از کنترل فرد روی می دهند (سلیگمن، ۱۹۹۶، ترجمه ی داور پناه، ۱۳۹۱). بنابراین درماندگی آموخته شده نوعی حالت روان شناختی است که وقتی فردی انتظار دارد پیامدهای زندگی غیر قابل کنترل باشند، ایجاد می شود (میکولینسر، ۱۹۹۴؛ سلیگمن، ۱۹۷۵ ؛ به نقل از ریو، ۲۰۰۵، ترجمه ی سید محمدی، ۱۳۹۱).
توضیح سلیگمن از پدیده ی «درماندگی آموخته شده» این است که حیوان یا انسان می آموزد که رویدادها از کنترل وی خارج است. سپس این باور که رویدادها از واکنش ارگانیسم مستقل است، پیامدهای عاطفی- شناختی و هیجانی بدین شرح را به همراه خواهد داشت: ۱- رویدادهای غیر قابل کنترل، انگیزه، ارگانیسم را برای بروز پاسخ هایی که ممکن است موقعیت را تحت کنترل در آورد، تضعیف می کند. ۲- موجود زنده، به دلیل غیر قابل کنترل بودن رویدادهای قبلی به سختی یاد می گیرد که واکنش او می تواند بر رویدادهای دیگر تاثیر داشته باشد. ۳- تکرار تجاربی از نوع رویدادهای غیر قابل کنترل، سرانجام به حالتی عاطفی منجر می شود که شبیه افسردگی در انسان است (پروین و جان، ۲۰۰۱، ترجمه ی جوادی و کدیور، ۱۳۹۲).
نتیجه تصویری برای موضوع افسردگی
تدوین اولیه «درماندگی آموخته شده»، نمی توانست نتایج مختلف عدم قابلیت کنترل را در مورد انسان توجیه کند.این موضوع به تدوین مجدد الگوی درماندگی آموخته شده انجامید. به استناد الگوی جدید، وقتی انسان ها خود را درمانده ببینند، خواهند پرسید که چرا درمانده شده اند و این چراها را در قالب اسنادهای علَی (سبک تبیینی) توضیح می دهند (پروین و جان، ۲۰۰۱، ترجمه ی جوادی و کدیور، ۱۳۹۲).
هر یک از ما، در نسبت داده به امور به علل مختلف دارای عادت های خاصی هستیم. مجموع این خصلت ها «سبک تبیین» ما را به وجود می آورد. افراد در تبیین این که چرا هر رویداد خوب یا بد، برای او اتفاق می افتد، از سه بعد استفاده می کند: تداوم[۸۰]، فراگیر بودن[۸۱] و شخصی سازی[۸۲].
تداوم: «گاهی» در برابر «همیشه»: افرادی که به آسانی مایوس می شوند معتقدند علل رویدادهای ناگوار پایدار است و همیشه حضور دارد. کسانی که در برابر درماندگی مقاومت می کنند، معتقدند که علل رویدادهای ناگوار، حضوری گذرا دارند.
فراگیری «خاص» در برابر «عام»: تداوم به بعد زمان و فراگیری به بعد مکان مربوط است. کسانی که برا ی شکست های خود تبیینی عام دارند، با ناکامی در یک زمینه، از همه چیز دست می کشند. کسانی که تبیینی خاص برای آن دارند، شاید در بخشی از زندگی خود درمانده شوند، ولی در بخش های دیگر آن مصممانه پیش می روند.
شخصی سازی: « درونی»[۸۳] در برابر « بیرونی[۸۴]»: وقتی حوادث ناگوار رخ می دهند، ما می توانیم خود را ملاقات کنیم (درونی سازی) یا آن که دیگران یا شرایط را مقصر بدانیم (بیرونی سازی). کسانی که به هنگام شکست، خود را سرزنش می کنند، عزت نفس پایینی پیدا می کنند. (سلیگمن، ۲۰۰۶، ترجمه ی داور پناه و محمدی، ۱۳۹۱).
۲-۳) پایه های عصبی- زیستی خوش بینی
در مورد عصب زیست شناختی خوش بینی پژوهش اندکی انجام شده است. با این حال یافته های عصب زیست شناختی در سه زمینه قابل توجه اند: ۱- بد بینی، افسردگی و اضطراب؛ ۲- رفتار خوش بینانه ی هدفمند و برانگیزنده[۸۵]؛ و ۳- رفتار عاطفی خوش بینانه.
۲-۳-۱) عصب زیست شناسی بد بینی
بدبینی مشخصه ی کلیدی افسردگی و اضطراب است، بنابراین عصب زیست شناختی این اختلالات نقطه ی شروع فهم هم بسته های زیشت شناختی خوش بینی و امید را فراهم می سازد. افسردگی و اضطراب با عملکرد نابهنجاردر دستگاه لیمبیک (به ویژه آمیگدالا) و دستگاه پارالیمبیک و قشر پیش پیشانی جانبی ارتباط دارد. افسردگی با کمبود برخی انتقال دهنده های عصبی (به ویژه سروتونین و نورآدرنالین) یا کاهش درکار آمدی دستگاه هایی در مغز که در جلوگیری و یا ایجاد افسردگی دخیل اند، ارتباط دارد. اضطراب با پیوند نابهنجار گابا آمینو بیو تریک اسید (GABA) ارتباط دارد (همان منبع). وقتی که انگیختگی به سطح معینی برسد گابا معمولا با صورت خودکار رها می شود سپس گیرنده های گابا به نورون های تهییج شده می چسبند و تجربه ی اضطراب را ایجاد می کند ( لیدل[۸۶]، ۲۰۰۱،به نقل از کار، ۲۰۰۴، ترجمه ی پاشاشریفی و نجفی زند، ۱۳۸۵).
۲-۳-۲) عصب زیست شناختی رفتار هدفمند خوش بینانه
جفری گری[۸۷] پیشنهاد کرده است که مقدار زیادی از رفتار هدفمند را دو مرکز کنترل متعارض در دستگاه عصبی مرکزی اداره می کند (گری و پیکرینگ[۸۸]، ۱۹۹۹). این ها سامانه ی فعال سازی رفتاری[۸۹](BAS) و سامانه ی بازداری رفتاری[۹۰] (BIS) هستند. BAS به عنوان سامانه ای است که به ویژه به پاداش و تقویت ها و BIS به عنوان سامانه ای که به ویژه به تنبیه پاسخ می دهد مفهوم سازی شده اند. BAS که به احتمال برای رفتار خوش بینانه اهمیت خاصی دارد توسط گذرگاه های دوپامینی مزولیمبیکی و مزو کورتیکی پشت بندی می شوند.
دیپو[۹۱] (۱۹۹۶، به نقل از کار، ۲۰۰۴، ترجمه ی پاشاشریفی و نجفی زند، ۱۳۸۵) نشان داده است که سامانه آسان سازی رفتاری[۹۲] (BFS) که با نشانه های پاداش فعال می شود، مقدار زیادی از داده های مربوط به جست و جوی مشوق را در مورد انسان و حیوان تبیین می کند. BFS رفتار و فعالیت های برانگیزنده یا هدفمند مرتبط با تامین غذا، شریک جنسی و مکان آشیانه سازی، و جست وجوی سایر هدف ها و پاداش های مهم را کنترل می کند. در مدل صفات شخصیتی، BFS تقریبا با برون گرایی آیزنک یا عاطفی بودن مثبت (واتسون و تلگن، ۱۹۸۵) منطبق است. BFS احتمال دارد با خوش بینی مرتبط باشد (کار، ۲۰۰۴، ترجمه ی پاشاشریفی و نجفی زند، ۱۳۸۵).
۲-۴) تاریخچه شخصیت
۲-۴-۱) اهمیت موضوع شخصیت
درک مسأله ی «شخصیت» هدف نهایی و پیچیده ترین دستاورد روان شناسی است. شخصیت به یک معنا تمام روان شناسی را در برمی گیرد. هیچ آزمایشی در روان شناسی وجود ندارد که در شناساندن شخصیت سهیم نباشد. تذکر این نکته به هیچ وجه به معنای جزئی پنداشتن زمینه های دیگر روان شناسی، و بنا کردن شخصیت به منزله ی رشته ی رهنمود دهنده نیست، بلکه در حکم برجسته ساختن این نکته است که هر کس به بررسی شخصیت می پردازد نباید از قلمروهای دیگر روان شناسی ناآگاه باشد (مای لی[۹۳]، ۲۰۰۸؛ ترجمه ی منصور، ۱۳۸۷).
شخصیت، محور اساسی بحث در زمینه هایی مانند یادگیری، انگیزه، ادراک، عواطف و احساسات و هوش، و مواردی از این قبیل است. به عبارتی موارد فوق الذکر اجزای تشکیل دهنده ی شخصیت به حساب می آیند. بنابراین، حتی مطالعه ی بیماری های روانی و به خصوص بیماری های روان کنشی[۹۴]– را که بنا به دیدگاه روان شناسان، شامل اکثر پسیکوزها مانند اسکیزوفرنیا، پسیکوزهای عاطفی، تمام نوروزها و تمام اختلالات شخصیتی و منشی، رفتارهای ضد اجتماعی، اعتیادها و انحرافات می شود- را می توان جز امراض شخصیت دانست. به عبارت دیگر، شخصیت همانند ظرفی است که تمام پدیده ها و فرایندهای روان شناختی در آن قرار دارد (شاملو، ۱۳۹۰)
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
۲-۴-۲) تعریف شخصیت
صاحب نظران حوزه ی شخصیت وروان شناسی از کلمه ی شخصیت تعاریف گوناگونی ارائه کرده اند. از نظر ریشه ای، گفته شده است که کلمه ی شخصیت برای معادل کلمه ی personality یا personalitie فرانسه است در حقیقت از ریشه ی لاتین persona گرفته شده که به معنی نقاب یا ماسکی بود که در یونان و روم قدیم بازیگرات تئاتر بر چهره می گذاشتند. این تعبیر تلویحا اشاره به این مطلب دارد که شخصیت هر کسی ماسکی است که بر چهره می زند تا وجه تمایز او از دیگران باشد (کریمی، ۱۳۸۵). بنابراین مفهوم اصلی و اولیه ی شخصیت، تصویری ظاهری و اجتماعی است که براساس نقشی که فرد در جامعه بازی می کند قرار دارد. در زمان ما و دیدگاه عامه، هم چنان این مفهوم از شخصیت به جای مفهوم کلی آن به کار برده می شود. از این لحاظ، شخصیت معادل با شهرت، حیثیت اجتماعی، خصوصیات پسندیده ی جسمی و روانی، سنگینی و متانت، خوش رویی و بسیاری صفات مطلوب اجتماعی دیگر به کار می رود، چنان که می گوییم: «او آدم با شخصیتی است» (شاملو، ۱۳۹۰).البته این برداشت سطحی از شخصیت تعریف معقولی نیست، وقتی روان شناسان اصطلاح شخصیت را به کار می برند، منظورشان چیزی بیش از نقشی است که بازی می کنند.
به دلیل این که نظریه پردازان شخصیت از تجارب سبک زندگی و محل زندگی متفاوتی داشته اند، لذا دیدگاه متفاوتی از شخصیت دارند. به همین دلیل بین آن ها وحدت نظر وجود ندارد (شیر افکن، ۱۳۹۱) و هر نظریه پرداز تعریف خاص خود را از شخصیت دارد. در زمینه ی متعدد بودن تعریف شخصیت، ربر[۹۵] معتقد است که به جای تکرار بیهوده ی گفته های بعضی از صاحب نظران در زمینه ی متعدد بون شخصیت، بهتر است آن را برحسب دیدگاه های نظریه های مختلف شخصیت مشخص کنیم (کریمی، ۱۳۸۵). این رویکرد از همه بهتر است، زیرا معنی این اصطلاح از دید هر صاحب نظری از سوگیری های نظری و از ابزارهای تجربی که در ارزشیابی و آزمودن نظریه ی او به کار می رود، رنگ می گیرد (کریمی، ۱۳۸۵). بنابراین برای درک بهتر مفهوم شخصیت چند جهت گیری عمده را عرضه می شود.

نظریه های روان پویایی یایی و روان تحلیل گری[۹۶]

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت abisho.ir مراجعه نمایید.

فصل دوم
موسیقی بیرونی
۲-۱- موسیقی بیرونی
منظور از موسیقی بیرونی شعر وزن عروضی آن است. نظام خاصی که در یک مجموعه آوایی به لحاظ کوتاهی و بلندی مصوت ها و ترکیب صامت ها و مصوت ها وجود دارد (شفیعی کدکنی، ۱۳۷۶: ۹).
شعر و وزن پیوند عمیق و جدایی ناپذیر دارند. وزن به درک بهتر مفهوم شعر کمک می کند و مهم ترین عاملی است که نظم را از نثر جدا می کند؛ زیرا اگر وزن را از شعر جدا کنیم در واقع فرقی با نثر نخوهد داشت. «در واقع نظم کلام موزونی است و نثر کلامی است که نویسنده این حالت را در بیان آن لازم نمی داند» (مسگرنژاد، ۱۳۷۸: ۱۴).
در کتاب معیار الاشعار وزن چنین تعریف شده است: «وزن هیأتی است تابع نظام ترتیب و حرکات و سکنات و تناسب آن در عدد و مقدار که نفس از ادراک آن هیأت لذتی مخصوص یابد که آن را در این موضع، ذوق خوانند» (خواجه نصیر الدین طوسی، ۱۳۶۹:۲۲)؛ همچنین در کتاب وزن شعر فارسی، در تعریف وزن آمده است: «وزن نوعی از تناسب است، تناسب کیفیتی است حاصل از ادراک وحدتی در میان اجزا متعدد، تناسب اگر در مکان واقع شود، آن را قرینه می خوانند و اگر در زمان واقع شد وزن خوانده می شود» (ناتل خانلری، ۱۳۷۳:۲۴)، بنابراین می توان گفت وزن نوعی توالی و هماهنگی است که میان اصوات شعر وجود دارد.
وزن به شعر نظم و هماهنگی خاصی می بخشد و باعث می شود خواننده از شعر لذت ببرد « هر چه این تناسب بیشتر باشد وزن دلپذیرتر است و بیشتر احساس می شود» (شفیعی کدکنی، ۱۳۷۶: ۴۰).مهم ترین عاملی که شعر و موسیقی را به هم پیوند می دهد، ریتم یا وزن است.
هجاهای کوتاه و بلندی که به طور متوالی در کلام به کار می رود، باعث ایجاد موسیقی گوشنوازی در شعر می شود و وزن آن را ایجاد می کند. وزن از ارکان موسیقی شعر است و یکی از مهم ترین راه های دست یابی به زیبایی اثر شاعر تحلیل وزن شعر اوست (حسینی، ۱۳۷۱: ۵). وزن تا به آن اندازه در زیبایی و تاثیر بخشی شعر نقش دارد که دکتر شفیعی آن را پس از عاطفه از مهم ترین و موثرترین نیروها در شعر محسوب می کند. سخن منثور هر قدر مخیل باشد، زمانی بر روح ها تاثیر می گذارد و زبان دل و احساسات می شود که با وزن همراه باشد (وحیدیان کامیار، ۱۳۶۹: ۵).
وزن در زبان فارسی به سه دسته تقسیم می شود: وزن عروضی(از لحاظ کوتاهی و بلندی هجاها)، نیمایی (آزاد) و سپید (شاملویی). وزن زبان فارسی از نوع اوزان کمی است؛ یعنی بر اساس کوتاهی و بلندی هجاهاست. اگر چه زبان عربی نیز دارای وزن کمی است، ولی هر زبانی وزن خاص خود را می طلبد و نمی توان آن را به دیگری تعمیم داد. «وزن ظرف اندیشه شاعر است، ظرفی که (از صفای می و لطافت جام/ به هم آمیخته است جام و مدام…) از مظروف بازش نمی توان شناخت» (خرمشاهی، ۱۳۷۳ :۵۵۰).
هر چند عنصر اصلی موسیقی شعر را صدا تشکیل می دهد، ولی روح آن وزن است و با دمیدن به واژه ها نقش تعیین کنندهای در انگیختن خیال که برجسته ترین شاخصه شعر است ایفا می کند (البرز، ۱۳۸۱: ۱۷۴). «وزن در حقیقت موسیقی متن شعر است و اگر با مضمون ناهماهنگ باشد این دوگانگی به شعر لطمه می زند و اثر نامطلوبی در گوش شنونده می گذارد» (وحیدیان کامیار،۱۳۷۰: ۱۲۰)، بنابراین وزن و محتوای شعر باید با یکدیگر همسویی و هم خوانی داشته باشند.
۲-۲- تاثیر وزن بر شعر
۱-از عوامل تخییل: «وزن از اسباب تخییل است و هرموزونی بوجهی از وجوه مخیل باشد» (خواجه نصیر الدین طوسی، ۱۳۶۹: ۲۲).
۲- «به کلمات خاص هر شعر تاکید می بخشد و امتیازی از نظر کشش کلمات ایجاد می کند» (شفیعی کدکنی،۱۳۷۶:۴۹).
۳- لذت موسیقایی: اولین تاثیر شعر در خواننده از لحاظ موسیقایی است. لذتی که از خواندن یک شعر و کلام موزون در خواننده، ایجاد می شود و تاثیری که در دل و ذهن او ایجاد می کند با خواندن یک متن بدون وزن یا نثر، این اتفاق نمی افتد.
۴- تاثیر در نفوس: شعر وسیله بیان احوال و اندیشه درونی شاعر است و وزن این امکان را برای شاعر فراهم می کند تا شادی و غم درونی خود را با بهره گرفتن از وزن مناسب طوری بیان کند که در خواننده تاثیر گذار باشد.
۵- تحرک و پویایی شعر: با تکرار منظم و توالی هجاها و ارکان شعری حرکت و پویایی در شعر ایجاد می شود و آن را از حالت رکود و ایستایی خارج می کند.
۲-۳- اوزان به کار رفته در اشعار اوحدی
تاثیر وزن در شعر قبل از محتوا است. خواننده اولین تاثیر را از لحاظ حالات شادی یا غم از وزن یک
شعر دریافت میکند و همچنین لذت موسیقایی یک شعر نیز به وسیله وزن به خواننده منتقل می شود. اوحدی در اشعار خود به وزن و موسیقی بیرونی توجه داشته است، موسیقی بیرونی در دیوان وی چشمگیر و از تنوع خاصی برخوردار است.
وی به عنوان شاعری توانا و آشنا به شعر و موسیقی، در دیوان خود از اوزان مطبوع و پرکاربرد از جمله بحر رمل، هزج، مضارع و رجز بهره برده است و گاهی نیز از اوزان نادر و کم کاربرد مانند: متدارک، کامل، مقتضب، قریب و طویل که کمتر مورد استعمال شاعران دیگر بوده، استفاده کرده است و با بهره گیری از طبع توانای خود اشعاری سروده و مهارت و استعداد خود را در شاعری نمایان کرده است.
اوزان به کار رفته در دیوان وی هم از نوع جویباری و ملایم و نشانگر روح آرام وطبع لطیف شاعرانه وی است، مانند: (مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن)، (فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن) و هم از نوع تند و خیزابی و نشانگر شور و هیجان و مستی درونی شاعر است، مانند: (مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن)، (مفتعلن، مفتعلن، مفتعلن، مفتعلن).
اوزان خیزابی:
«اوزان تند و محرکی هستند که اغلب، نظام ایقاعی افاعیل عروضی در آن ها، به گونه ای است که در مقاطع خاصی نوعی نیاز به تکرار را در ذهن شنونده ایجاد می کند و غالبا از رکن های سالم و مزاحفی تشکیل شده که حالت «ترجیع» و « دور» در آن ها محسوس است» (همان: ۳۹۳).
مثال:
آن کــه رخ عـاشقـان خـاک کـف پـای اوسـت بـا رخ او جـان مـا، در دل مـا جـای اوسـت
(ص۱۱۵،ب۵)
اوزان جویباری:
« اوزان جویباری، از ترکیب نظام ایقاعی خاصی حاصل می شود که با همه زلالی و زیبایی و مطبوع بودن، شوق به تکرار در ساختمان آن ها احساس نمی شود و ساختار عروضی افاعیل نیز در آن ها به گونهای است که رکن های عروضی در آن عیناً تکرار نمی شوند»( همان: ۳۹۵).
مثال:
هـر کـه در حلقـه زلف تو گرفتار بماند همچو من سوخته و خسته دل و زار بماند
(ص۱۸۱،ب۶)
اوزان دیوان وی همه دلنشین و نشان ذوق خوش شاعر است، ولی آنچه بیشتر سبب زیبایی و خیال انگیزی اشعار وی شده است، استفاده از اوزان دوری و اوزان پرتحرک و پویا و خیزابی است که با تکرار منظم و ریتم تند و شاد خود روح نشاط و سرزندگی به اشعار وی بخشیده و باعث التذاذ درونی در خواننده می شود:
دل به کسی سپردهام کو همه قصد جان کند کام کسی روا نکرد، اشک بسی روان کند
(ص۱۸۹،ب۱۶)
وزن این بیت (مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن)، بحر رجز مثمن مطوی مخبون است که از اوزان شاد و خیزابی است و با تکرار منظم و ریتم دلنشین خود، خواننده را با شعر همسو می کند و باعث دلنشینی شعر و تاثیر آن در دل و جان وی می شود.
تـا رسـم جگرخـواری پیش تـو روا باشد عشـاق تو را مشکـل کـاری به نوا باشد
(ص۱۵۹،ب۱)
وزن این بیت (مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن)، بحر هزج مثمن اخرب و از اوزان دوری است که وزنی پر تحرک و پویاست و شعر را موسیقاییتر و خیال انگیزتر می کند.
از ۴۳ وزن به کار رفته در دیوان اوحدی، اوزان جویباری و ملایم چشمگیرتراست و حدود ۷۲ درصد از اشعار وی را در برمی گیرد، از جمله ( فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن) (مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن)، (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن) و …
مستـان خـواب را خبـری از وصـال نیست دل مرده را سماع نباشد چو حال نیست
دینـت خدای داد و زبان داد و عقـل نیست یاد خـدای کن به زبـانی که لال نیست
(ص۱۰،بب۱و۲)
وزن این شعر (مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن) وبحر آن مضارع اخرب مکفوف محذوف است و جزو اوزان جویباری و ملایم است که دور یا ترجیع در آن وجود ندارد و به نوعی با روح آرام شاعر عجین است و با همه روانی و دلنشینی خود در جان خواننده اثر می کند.
همانطوری که اشاره شد، اوحدی به عنوان شاعری توانا و آشنا به موسیقی در دیوان خود از ۴۳ وزن متنوع سود برده و اشعار زیبایی را در این اوزان خلق کرده است که مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن(مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف) اولین و پرکاربردترین وزن و پس از آن، فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن(رمل مثمن محذوف) دومین وزن پرکاربرد و مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن سومین وزن پرکاربرد اشعار وی می باشد. از میان اوزان به کار رفته در دیوان وی اوزان جویباری بیشتر مورد توجه شاعر بوده و بسیاری از اشعارش را در این اوزان سروده است.
(۲-۱) جدول اوزان کاربردی در دیوان اوحدی:

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

حق انحصاری © 2021 مطالب علمی گلچین شده. کلیه حقوق محفو