در امتداد سواحل اقیانوس آرام در نیکاراگوئه، جنگلهای مانگرو، الوارهایی را در جهت استفاده در ساخت و ساز، سوخت، زغال چوب و جوشاندن پوست چوب آن ها و بیرون آوردن
جوهر مازو تولید می کنند. جنگل های تالابی Melaleuca در ویتنام و تایلند حجم گسترده ای از محصولات را فراهم می اورند که از جمله آنها گیاهان دارویی بومی است. در جنگل Matang مالزی، بالغ بر ۴۰۰۰۰ هکتار جنگل های مانگرو سالیانه الواری را به ارزش تقریبی ۹ میلیون دلار آمریکایی تولید می کنند. (Barbier,1997,111)

حیات وحش
رودخانه Okavango (کشور بوتسوانا) یکی از مناطق حیات وحش مهم جهانی با اجتماعات حمایت قرار می دهد. که از جمله شامل ۴،۵۰۰ گونه از گیاهان مرتفع، به طور خاص سرخس ها، علف درختی و ارکیده ها و بیش از ۴۰۰ گونه از پرندگان می باشد. محیط زیست آبی با وجود بالغ بر ۱۲۰ گونه ماهی نیز دارایی تنوع است.
عکس مرتبط با محیط زیست
حیات وحش به طرق مختلفی مورد بهره برداری و استفاده قرار می گیرد. توریسم در بسیاری از تالاب ها اهمیت ویژه و منحصر به فردی را دارد. به طور تقریبی سالیانه یک میلیون نفر از پارک ملی تالاب های فلوریدا بازدید می کنند، و هزاران سفر به تالاب های Okavango و دریاچه Karbia آفریقای جنوبی صورت می گیرد. این ارزیابی صورت گرفته است که بازدید کنندگان از پارک ملی Morrocoy در ونزوئلا سالیانه بالغ بر ۷ میلیون دلار آمریکا هزینه صرف می کنند و درآمد حاصله از توریسم، از باتلاق caroni در ترینیداد ۲ میلیون دلار آمریکا است. مطالعات علمی، ساخت فیلم مستند از دیگر بهره برداری های مستقیم غیر زیان بار از تالاب ها به شمار می روند. البته شکار اردک یا گوزن، اگرچه ممکن است از جهت صدور مجوزو همچنین ارزش گوشتی درآمد و عایدی داشته باشد، آشکارا بهره برداری تخریبی قلمداد می شود. (Barbier,1997,112)
زمین حاصلخیز برای کشاورزی
آب گرفتگی دوره ای جلگه های سیلابی و سایر تالاب ها، حاصلخیزی خاک ها را افزایش می دهد و حاصلخیزی زمین های مجاور جلگه را حفظ می کند.
در سراسر غرب آفریقا، به طور ویژه در جلگه های سیلابی مهمی همچون رودخانه Inne Niger در مالی، کشت برنج به دلیل فواید سیلاب سالیانه توسعه یافته است. در منطقه Kelqinمغولستان، پرورش حیوانات ۴۹ درصد از اقتصاد بومی را در بر می گیرد و حاشیه های تالاب های بزرگ، زمین های مرطوبی را در محیط زیست کم آب و باران ایجاد می کند، که کشاورزان علوفه طبیعی را برای اسب ها، گله گوسفندان خود برداشت می کنند.
عکس مرتبط با اقتصاد
علاوه بر این، تالاب ها فراورده های دیگری نیز دارند، از جمله ساقه های گیاهان (نی ها) به منظور به کارگیری در سقف خانه و حصیربافی، همچنین فراورده های دارویی و میوه جاتی که راهی برای کسب درامد روستاهای محلی هستند. (Barbier,1997,113)
تامین کننده آب
تالاب ها منبع آبی مهمی به منظور استفاده بومی، کشاورزی یا صنعتی هستند. عمق کم آب یکی از مختصات انواع زیادی از تالاب ها از جمله دریاچه ها، رودخانه ها، باتلاق ها و مرداب ها به شمار می روند و بنابراین به آسانی قابلیت دسترسی به منظور استفاده مستقیم را دارند.
حمل و نقل از طریق آب
اغلب اجتماعات انسانی ساکن بر روی تالاب ها به نحو محدودی توسعه یافته اند و استفاده از راه های آبی به عنوان راهکاری برای حمل و نقل این اجتماعات است. در دریاچه Titicaca (بزرگترین دریاچه آمریکای جنوبی در مرز پرو و بولیوی) مردم بر روی سطوحی شناور از چوب های حصیری زندگی می کنند و ارتباط بین مردم به طور کامل از طریق قایق است. در امتداد ساحل اقانوس آرام در نیکاراگوئه، کانال هایی در محدوده جنگل های مانگرو تعبیه گردیده اند که صرفا راهی برای ارتباط بین منازل و سکونتگاه ها به شمار می روند. (Barbier,1997,114)
کود گیاهی
بسیاری از تالاب ها در تغییرات حاره ای و رطوبتی از طریق خاک های کودی نقش ایفا می کنند. کود گیاهی می تواند یک منبع سوخت ارزشمند به شمار رود و به منظور کسب درآمد مردمان بومی مورد استخراج قرار گیرد. کود گیاهی ایجاد شده در تالاب ها در کشورهای توسعه یافته به منظور استفاده در باغ و باغچه مورد تقاضا می باشد و به همین دلیل با همکاری شرکتهای چند ملیتی استخراج می شوند. (Barbier,1997,115)

گفتار دوم: کارکردهای تالاب
کنترل سیلاب
کنترل سیلاب از طریق تالاب ها، به نوع تالاب بستگی دارد. حاشیه و لبه رودخانه پر از آب، امکان ذخیره اندکی از آب را می دهد، بنابراین باران یا روان آب های جاری شده مستقیما به رودخانه وارد می شود، که این مسئله مد رودخانه را افزایش می دهد.
در مقابل، جلگه های سیلابی مقدار زیادی از آب سیلاب ها را در خود نگه می دارد. این مساله، افزایش حداکثری سیلاب را کاهش می دهدو در نهایت خطر سیلاب را در پایین دست رودخانه کاهش می دهد.
در رودخانه Charles ،ماساچوست آمریکا، پایندگی (وجود) ۳،۸۰۰ هکتار از تالاب ها در امتداد جریان اصلی، فرورفتگی طبیعی را از آب سیلابی ایجاد می کند. ارزیابی شده است، اگر این تالاب ها به واسطه بهره برداری نامتعارف نابود گردند، خسارت های ناشی از افزایش سیلاب، بالغ بر ۱۷ میلیون دلار در هر سال خواهد بود (موسسه مهندسان ارتش آمریکا). (Barbier,1997,113)
حمایت در مقابل طوفان و نابسامانی های جوی
طوفان های ساحلی، منجر به سیلاب شدید در بسیاری از مناطق جهانی از هلند تا بنگلادش می گردد. تالاب های ساحلی و به ویژه مانگروها، به بی اثر شدن شدت طوفان و کاهش خسارات ناشی از باد و امواج کمک می کند. (Barbier,1997,114)
رودخانه Indus و جنگلهای مانگرو آن در حمایت از سواحل و بندرگاه های مهم پاکستان از جمله بندر Qasim در برابر بادهای مانسون جنوب غربی کمک کننده می باشند. بنابراین اجتناب از لایروبی شدید ضرورت دارد. در نوامبر ۱۹۹۳، زمانی که طوفان سواحل Keti bunder را در هم کوبید، منطقه خالی از مانگروها بود و در نتیجه آن خسارت قابل توجهی بوجود آورد. این در حالیست که سواحلShah Bunder به دلیل حفاظت در نتیجه آن جنگل های مانگرو آسیب جدی ندید. (Meynell,1995,17)

تقویت آب زیر زمینی
تالاب ها به دلیل خاصیت اسفنجی خود که در واقع آب های منحرف در سطح زمین را جذب و به آرامی به سطح زمین برمی گردانند، نقش ویژه ای را در تغذیه و تقویت سفره های آب زیرزمینی ایفا می کنند. البته باید اشاره کرد برخی از تالاب ها به دلیل نوع و کیفیت خاک که از ویژگی نفوذ ناپذیری برخوردارند، از ارائه این کارکرد ناتوانند.
کاهش رسوب گذاری
تالاب ها رسوب را از روان آب های سطحی خارج می کنند و به این صورت، رسوب گذاری در جریان های آب و نهرها را کاهش می دهند. (رشیدی,۳۷۷,۱۳۸۹)
حفاظت و نگهداری
باتلاق های اسیدی به طور ویژه از بقایای انسانی و باستان شناسی محافظت می نمایند. برای مثال، اثرات ایجاد شده توسط انسانهای ماقبل تاریخ در سطوح Somerset انگلیس و اجساد حفاظت شده در دانمارک یافت شده است. (Barbier,1997,115)
کاهش آلودگی آب ها
تاثیر تالاب ها در بهبود کیفیت محیط زیست آبی قابل انکار نیست. تالاب ها به صورت طبیعی آلودگی رودخانه هایی را که به آنها وارد می شوند را تصفیه می کنند. به عبارتی آب آلوده را دریافت می کنند و به جای آن آب پاکیزه تحویل می دهند. .(رشیدی,۳۷۸,۱۳۸۹)
گفتار سوم: نقش تالاب ها در محیط زیست جهانی
تنوع زیستی
تالاب ها زیستگاه هایی غنی و با ارزشی برای بسیاری از گونه های گیاهی و جانوری قلمداد می شوند.
تالاب ها می توانند میزان گستره وسیعی از گونه های میکروبی ، گیاهان ، حشرات، دوزیستان، خزندگان ، پرندگان، ماهی و PESTAN(به خاطر محدودیت سایت در درج بعضی کلمات ، این کلمه به صورت فینگیلیش درج شده ولی در فایل اصلی پایان نامه کلمه به صورت فارسی نوشته شده است)داران باشند . همه این گونه ها ارتباط نزدیکی با تالاب ها و به یکدیگر دارند که یک چرخه حیاتی و مجموعه پیچیده ایی از واکنش های متقابل را شکل می دهند. اگر گونه ای حذف شود، کل شبکه اکولوژیکی در خطر است که می تواند در طی زمان منجر به فقدان یک اکوسیستم شود. (کولاسوریا,۴۵۴,۱۳۹۰)
بالغ بر یک سوم گونه های جانوری یا در تالاب ها زندگی می کنند یا به تالاب ها وابسته اند. به عنوان مثال در ایران ۵۱۴ گونه پرنده وجود دارد که ۱۴۰ گونه از پرندگان در تالاب ها زندگی می کنند.. (رشیدی,۳۷۵,۱۳۸۹)
ارزیابی شده است که تالاب های آب شیرین بیش از ۴۰ درصد از تمام گونه های جهانی و ۱۲ درصد از گونه های جانوری را در خود حفظ می کنند. تالاب های محصور در خشکی اهمیت زیادی در حفاظت از گونه های بومی دارند؛ برای مثال دریاچه تانگانیکا در آفریقای مرکزی از ۶۲۳ گونه جانوری بومی حمایت به عمل می آورد.۱
میراث فرهنگی و طبیعی
تالاب ها ارزش های زیبایی شناختی، آموزشی، فرهنگی، ملی و معنوی درخوری را فراهم می نمایند. همچنین بخش عظیمی از امکانات به منظور انواع مسافرت ها مانند توریسم و تفریح از طریق مناطق تالابی قابل استفاده است. تالاب ها منافع اقتصادی و غیر اقتصادی را برای انسان ها فراهم می نمایند، البته ارزش اقتصادی تالاب هایی که صرفا از لحاظ فرهنگی دارای اهمیت هستند بیش از تالاب هایی است که از لحاظ برداشت های اقتصادی دارای اهمیت می باشند. (Horwitz,2012,19)
سیستم های طبیعی از جمله تالاب ها می توانند برای مثال مکانی باشند که در گذشته رویداد و اتفاقی تاریخی در آن رخ داده است، مکانی با ماهیت مذهبی و روحانی باشند، مکانی باشند که در آن یک دگرگونی درونی صورت می گیرد یا اینکه تجسم بخش آرمانی ملی باشد.
موارد گفته شده، ارزش هایی هستند که ارزیابی هزاره (MA) آن ها را به عنوان خدمات فرهنگی اکوسیستم ها به رسمیت شناخته است. انواع اصلی ارزش های اجتماعی – فرهنگی را باید شامل ارزش درمانی، ارزش تفریحی، ارزش میراثی، ارزش معنوی و روانی و ارزش وجودی (ذاتی) دانست.۲
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
______________________________
۱ Prepared with support from the Swiss Agency for the Environment, Forests and Landscape (SAEFL). The Economic Values of the World’s Wetlands. Gland/Amsterdam, January 2004 , p.8.
۲ de Groot , Rudolf & Others. Valuing watlands, Ramsar technical Report No.3 & CBD Tachnical Series No. 27 , p. 20.
در استرالیا، بسیاری از تالاب ها برای مردمان بومی ساکن در آنجا ارزش فرهنگی دارد، به نحوی که به منظور انجام مراسم مذهبی خود کنار تالاب ها گرد هم جمع می شوند. بر اساس مطالعات صورت گرفته، اثبات می گردد که بیش از ۳۰ درصد از ۶۰۳ سایت تالابی کنوانسیون رامسر دارای ارزش باستان شناسی، تاریخی، فرهنگی، مذهبی، اسطوره ای و هنری هستند.۱ و یا عرب های جنوب عراق قرن ها در دجلهایی که محل اتصال رود های دجله و فرات است، زندگی می کنند. این زندگی در تطابق بسیاری با تالاب ها است، و آنها ارتباط معنوی و روحی را با این قلمرو آبی دارند، که به نحوی متفاوت از بهره برداری مستقیم از فراورده های تالاب است و از آن در مقابل دشمنان محافظت می نمایند.
باتلاق های East Anglia و سطوح Somerset در انگلستان اهمیت زیادی در جهت میراث فرهنگی مردمان ساکن آنجا دارد. در اینجا انسان های اندکی به تالاب ها برای زندگی روزمره شان وابسته اند، بلکه تالاب ها برای مردمان بومی آنجا، چیزی کمتر از بخش بنیادین و اساسی از زندگی نیست. همچنین مردمی که محل زندگی خود را به مناطق شهری انتقال می دهند، همواره از زندگی در کنار تالاب ها خاطرات لذت بخشی را در حافظه دارند. (Barbier,1997,116)
مبحث چهارم: ارزیابی اقتصادی ارزش ها و مزایای تالاب ها
اشاره گردید، تالاب ها اکوسیستم هایی هستند که حجم که حجم گسترده ای از فراورده ها و خدمات را که در بر دارنده ارزش اقتصادی می باشند را نه تنها برای مردم بومی ساکن در اطراف تالاب، بلکه برای مردمان خارج از قلمرو تالاب فراهم می نمایند.
در سطح جهانی، اکوسیستم های مختلف و گونه های موجود در آن ها در حفظ فرایندهای حمایتی حیات شان همچون تبدیل انرژی، چرخه بیوشیمی و تغییر تدریجی نقش های مختلفی را ایفا می کنند.
______________________________

۱ Prepared with support from the Swiss Agency for the Environment, Forests and Landscape (SAEFL), op.cit, p.19.

میزان این ارزش اکوسیستمی از طریق شاخصه هایی همچون تنوع گونه ها، نادر بودن، یکپارچگی اکوسیستمی و انعطاف پذیری که به طور عمده در ارتباط با حمایت و تنظیم خدمات می باشند، مشخص می گردد. ارزش های اکوسیستمی شامل : طبیعی بودن، تنوع داشتن، منحصر به فرد بودن، آسیب پذیر بودن، قابلیت تجدید داشتن است.۱
ارزیابی اقتصادی اکوسیستمی، یکی از اصول و مفاهیم در حال توسعه به شمار می رود و در این راستا روش های متعددی به منظور اعمال ابعاد و اهداف این ارزیابی موجود است.
تالاب ها و خدمات اکوسیستمی آن، فواید و ارزش های قابل توجهی را برای مردمان سراسر جهان فراهم می نمایند، این موضوع یافته ایی کلیدی در ارزیابی اکوسیستمی هزاره (MA) به شمار می رود.
بر اساس مطالعات صورت گرفته، نشان می دهد که ارزش تقریبی اکوسیستم جهانی به طورتقریبی بالغ بر ۳۳ تریلیون دلار است، که در میان ارزش تقریبی تالاب ها و خدمات اکوسیستمی مرتبط با آنها سالیانه نزدیک به ۱۴ تریلیون دلار ارزیابی گردیده است (دبیرخانه کنوانسیون رامسر). هنوز بسیاری از این خدمات، مانند تقویت آب زیرزمینی، پالایش آب یا ارزش زیبایی شناختی و فرهنگی به اندازه ای واضح و آشکار نیستند که در یک تالاب نمود بارزی داشته باشند.۲
بسیاری از خدمات ارائه شده از سوی تالاب ها (مانند آرام کردن سیلاب، تنظیمات اقلیمی، تقویت سفره های آب زیر زمینی و جلوگیری از فرسایش) در بازار قابل ارزیابی پولی نیستند، اما در سطح جهانی و محلی برای اجتماع فوایدی دارند. همچنین هنگامی که یک رفتار منجر به از بین رفتن خدماتی می گردد که به سایر اشخاص خسارت وارد می نماید، مکانیسم های در بازار وجود ندارد که ارزیابی نماید اشخاص برای خسارت متحمل شده، مستحق دریافت غرامت هستند.
کنوانسیون رامسر، اهمیت ارزیابی اقتصادی تالاب ها را با بکارگیری طرح ها و تصمیم گیری های قاعده مند به رسمیت شناخته است و در کنفرانس سالیانه کنوانسیون به سال ۱۹۹۶ در مرکز توجه خود قرار داده است.
______________________________
۱ de Groot , Rudolf & Others, op.cit, p.18.
۲ Ibid, p.1.
ارزیابی اقتصادی تالاب ها با این هدف صورت می گیرد که برای سیاستگزاران این امر را تبیین نماید که تالاب ها زیستگاه هایی با ارزشی هستند که از لحاظ اقتصادی، فرآورده ها و خدماتی را فراهم می نمایند که بسیاری از جوامع و اقتصاد کشورها به آن وابسطه اند. به رسمیت شناختن اهمیت اقتصادی تالاب ها، بعلاوه ارزش تنوع زیستی و علمی، تنظیم کنندگی اقلیمی، ظرفیت توریستی، اجتماعی- فرهنگی و سایر ارزش های مهم تالاب ها، دلیل منطقی و علمی به شمار می رود که خسارات وارده به تالاب های جهانی را جبران نموده و به نشست اهداف هزاره ملل متحد یاری رسانده تا بخشی از مردمی را که فاقد آب با کیفیت و خدمات رسانی مطلوبی هستند را تا سال ۲۰۱۵ به نصف کاهش داده و به طور اساسی نرخ آسیب به تنوع زیستی را کاهش دهیم. ۱
بر اساس آنچه که راجع به کارکرد ها و ارزش های اقتصادی تالاب گفته شد، نشان می دهد حفاظت و استفاده عاقلانه از تالاب ها نه تنها دربردارنده منافع اقتصادی برای جمعیت های وابسطه به تالاب ها به منظور امرار و معاش می باشد بلکه نافع برای همه است، که این امر مدیریت پایدارتر این مناطق آبی را اقتضا دارد. البته سیاست گزاری ها در باب حفاظت و مدیریت تالاب ها می بایست بر استفاده همه جانبه از خدمات اکوسیستمی تالاب ها ( در مقابل بهره برداری تک بعدی ) و توجه به نیازهای نسل های آتی قرار گیرد. همه جانبه دیدن خدمات اکوسیستمی منجر به اتخاذ رویکردی معقول و متعارف بین فرآورده های کشاورزی و کیفیت آب، بهره برداری از زمین و تنوع زیستی قلمرو آبی، بهره گیری از آب های جاری به منظور کشاورزی و فرآورده های کشاورزی می گردد.
در این میان شرح و توضیح ویژگی های اکوسیستمی می تواند در ارزیابی تغییرات ایجاد شده در تالاب، شناخت موضوعات کلیدی در ملاحظات مدیریتی، نقش تالاب ها در حمایت از سلامتی انسان و به عنوان یک منیع برای اقدامات ذیل استفاده گردد:

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

توسعه و اجرای یک طرح مدیریتی به منظور حفظ ویژگی اکولوژیکی سایت؛

سؤال های پژوهش

۱_ علل اهتمام شاعر به مکتب رومانتیسیسم چه بوده است؟
۲_ با توجه به این که فاروق جویده سراینده اشعاری در زمینه واقع گرایی است، تا چه حد در قصاید شعری خود، تابع مکتب رومانتیسیسم بوده است؟
۳_ کدام یک از ویژگی های رومانتیسیسم در شعر وی نمود بیشتری دارد؟

فرضیه ­های تحقیق

۱_ چنین به نظر می رسد که فاروق جویده به دلیل علاقه به بنیان افکنی جهانی آرمانی و فرار از فساد موجود در جامعه، مکتب رومانتیسیسم را عرصه جولانگاه خویش قرار داده است.
۲_ شاید بتوان گفت بیشترین مضامین اشعار وی دارای روح واقع گرایی است، با این حال واقع گرایی نتوانسته است جویده را از روی آوردن به رومانتیسیسم باز دارد.
۳_ به نظر می رسد عشق، بیش از دیگر مؤلفه ها توجه شاعر را به خود جلب کرده است.

اهداف تحقیق

۱_ بررسی مضامین رومانتیسیسم در اشعار فاروق جویده.
۲_ معرفی فاروق جویده به عنوان شاعر رومانتیسیسم در ادبیات عربی و تأثیر پذیرفته از این مکتب.

پیشینه ی تحقیق

فاروق جویده شاعری است که پژوهش هایی در زمینه شعر وی انجام یافته است. از جمله این پژوهش ها می توان به موارد زیر اشاره نمود:
۱_ “تجلّیّات التَّناص القرآنی و الدِّینی فی شعر فاروق جویده”، سعید زرمحمدی، بهمن جهانگیری، همایش ملی بینامتنیت، مجموعه مقالات، جلد۳، پاییز۹۳٫
نویسندگان این مقاله میزان تأثیرپذیری جویده از دین مبین اسلام و قرآن را مورد بررسی قرار داده اند. زیرا جویده در بسیاری از اشعار خود، به گونه های مختلف از آیات قرآن بهره جسته است.
۲_ “الالتزام الاسلامی فی أدب فاروق جویده”، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشجو: سعید زرمحمدی، راهنما: سید عدنان اشکوری، دانشگاه خوارزمی، سال ۱۳۹۳٫
نگارنده این پژوهش، جویده را به عنوان شاعری مسلمان و متعهد به مبانی اسلامی معرفی نموده است. نگارنده برای نیل به این هدف، به بررسی دو نمایشنامه الوزیرالعاشق و الخدیوی پرداخته و میزان تعهد اسلامی در اشعار جویده را بررسی کرده است.
۳_ “تعهد ادبی و عناصر هویت ساز در اشعار فاروق جویده”، پایان نامه دکتری، دانشجو: مجید صمدی، دانشگاه بوعلی سینا، سال۱۳۹۳ش.
پژوهشگر این پایان نامه به میزان مشارکت جویده در مضامین سیاسی، اجتماعی، ملی- هویتی و دینی پرداخته است.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
۴_ “مضامین اجتماعی- سیاسی در شعر فاروق جویده”، پایان نامه دوره کارشناسی ارشد، دانشجو: طاهره آهیخته، راهنما: مینا پیرزاد نیا، دانشگاه ایلام، سال ۱۳۹۲٫
در این پژوهش، پژوهشگر مسائل سیاسی و اجتماعی را در اشعار فاروق جویده مورد بررسی قرار داده است.
۵_ “فاروق جویده بین الرومانسیه و الواقعیه”، علی نظری، سمیه أونق، دراسات النقد و الترجمه فی اللغه العربیه و آدابها، سال اول، شماره ۴، زمستان۱۳۹۱٫
نویسندگان این پژوهش به طور خلاصه و موردی به بیان نمونه های اشعاری در زمینه رومانتیسیسم و واقع گرایی پرداخته اند.
موضوع رومانتیسیسم، موضوعی است که توجه پژوهشگران زیادی را در دهه های اخیر به خود جلب کرده است. از این رو تحقیقات زیادی در زمینه تجلی رومانتیسیسم در شعر شاعران عربی به انجام رسیده است. ولی از آن جایی که تاکنون پژوهشی در زمینه رومانتیسیسم در شعر فاروق جویده به صورت پایان نامه صورت نگرفته است، پژوهش حاضر موضوع جدیدی به شمار می رود.

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت jemo.ir مراجعه نمایید.

روش و مراحل انجام تحقیق

روش تحقیق در این پایان نامه بر پایه روش توصیفی- تحلیلی بوده بر اساس نقد ادبی و مکاتب ادبی و با توجه به نقد معنایی، به بررسی بپردازد. در گردآوری اطلاعات این پژوهش از کتاب ها، سایت ها و مقالات معتبر استفاده شده است.
این پژوهش سعی بر آن دارد تا با بهره گرفتن از منابع معتبر و دقیق، به بررسی سیر رومانتیسیسم در ادبیات اروپا، ادبیات عربی و در نهایت اشعار فاروق جویده بپردازد. برای رسیدن به این هدف، نخست به بیان و تعریف رومانتیسیسم غربی، نحوه شکل گیری آن در ادبیات غرب، مضامین این جریان فکری نوظهور در ادبیات از جمله عشق، طبیعت، خیال، دین، آرزوها و نقش آن در کشور های غربی اشاره می گردد. این عناوین، عناصر تشکیل دهنده فصل نخست این پژوهش محسوب می شوند.
در فصل دوم این پژوهش، نحوه شکل گیری این جریان ادبی در ادبیات عربی که با ذکر مضامین مرتبط با مکتب همراه است، ارائه می شود.
فصل سوم که آخرین فصل و اصلی ترین قسمت این پژوهش می باشد، شامل بررسی مضامین رومانتیسیسم در آثار فاروق جویده است. در این فصل سعی بر آن شده است تا این مضامین را از اشعار جویده جدا کرده و بررسی هر یک از آن ها پرداخته شود. از آن جایی که اشعار جویده ترکیبی از واقع گرایی و رومانتیسیسم می باشد، ذکر ابیاتی از واقع گرایی که مرتبط با رومانتیسیسم است، در این قسمت آورده شده است.

زندگی نامه فاروق جویده

فاروق جویده شاعری است که ادبیات و اشعارش، بیانگر شرایط زندگیش و مردمانش می باشد. وی در سال ۱۹۴۵میلادی در کفر شیخ مصر دیده به جهان گشود و تحصیلات ابتدایی را در بدمنهور گذراند. سپس در دانشکده ادبیات قبول شده و تحصیلات آکادمیک خود را در رشته روزنامه نگاری آغاز کرد و در سال ۱۹۶۸از آن جا فارغ التحصیل شد. [۳] وی از همان سال به عنوان عضو هیأت تحریریه بخش اقتصادی روزنامه الأهرام وارد عرصه روزنامه نگاری شد و پس از آن نیز به عنوان عضو در اتحادیه روزنامه نگاران، مجمع نویسندگان، کارگروه شعر در مجمع عالی فرهنگی حضور داشته و در بسیاری از جشنواره های شعری بین المللی، نقش فعال ایفا نموده و کنفرانس های زیادی دردانشگاه های مختلف کشورهای عربی ارائه نموده است. هم اکنون وی رئیس بخش فرهنگی روزنامه الأهرام مصر می باشد.[۴]
عکس مرتبط با اقتصاد
وی یکی از ۴۵ شاعری است که سازمان یونسکو، آنان را در سال ۲۰۰۱ میلادی به عنوان اعضای مؤسسه آکادمی بین المللی شعر، مستقر در شهر ورونای ایتالیا انتخاب نمود. هم چنین وی در سال۲۰۰۲میلادی، لوح تقدیر جهانی ادبیات را دریافت کرد.[۵]

آثار فاروق جویده

فاروق جویده شاعری است که در زمینه های مختلف آثار گوناگونی به رشته تحریر درآورده است. به طور کلی این آثار را می توان به دو قسمت تقسیم کرد: آثار ادبی و آثار غیر ادبی.
آثار ادبی: آثار ادبی جویده شامل چند قسمت می باشد:
دیوان های شعری که به ترتیب سال چاپ عبارتند از: اوراق من حدیقه أکتوبر (۱۹۷۴م)، حبیبتی لا ترحلی (۱۹۷۵م)، یبقی الحب (۱۹۷۷م)، فی عینیک عنوانی (۱۹۷۹م)، دائماً أنت بقلبی (۱۹۸۱م)، لأنی أحبک(۱۹۸۲م)، شیء سیبقیَ بیننا (۱۹۸۳م)، طاوعنی قلبی فی النسیان (۱۹۸۶م)، لن أبیع العمر (۱۹۸۹م)، زمان القهر علمنی (۱۹۹۰م)، کانت لنا أوطان (۱۹۹۱م)، آخر لیالی الحلم (۱۹۹۳م)، ألف وجه للقمر (۱۹۹۶م)، لو أننا لم نتفرق (۱۹۹۸م)، أعاتب فیک عمری (۲۰۰۰م)، فی لیله عشق (۲۰۰۳م)، عزف منفرد (۲۰۰۳م)و للأشواق عوده (۲۰۰۷م).
نمایش نامه های شعری:
جویده در زمینه نمایش نامه های شعری، سه مجموعه از خود برجای گذاشته است که عبارتند از: الوزیرالعاشق (۱۹۸۱م)، دماء علی ستارالکعبه (۱۹۸۷م) و الخدیوی (۱۹۹۴م).
خاطرات منثور: که عبارتند از: قالت (۱۹۹۰م)، عمر من ورق (۱۹۹۷م)و لیس للحب أوان (۱۹۹۷م).
آثار غیر ادبی: آثار غیر ادبی که شامل دو بخش می باشد: مقالات و اقتصادیات.[۶]
غیر از آثار ذکر شده، فاروق جویده اشعاری را نیز در سایت رسمی خود نگاشته است که در بیشتر آن ها از ظلم و ستم و خفقان موجود در مصر و سرزمین های اسلامی سروده است.
همچنین در این پژوهش، بیش از صد و سی منبع استفاده شده است. بیشترین قسمت این منابع به کتاب های معتبر نقدی و ادبی اختصاص دارد. در بخش دیگری از مقالات و سایت های معتبر نیز استفاده شده است.

فصل اول

فصل اول
سیر رومانتیسیسم
در اروپا
سیر رومانتیسیسم در اروپا

۱_ مفاهیم و کلیات

مقدمه

رومانتیسیسم، جریان حاکم بر جامعه ای است که از سختگیری ها و تعصب های کلاسیک آن دلزده شده اند و خواهان آزادی عمل بیشتری برای خود هستند. نخستین جنبش های این مکتب در اروپا به وجود آمد و بسیاری از نویسندگان در مخالفت با مکتب کلاسیسیسم، آرا و نظرات خود را با عنوان مکتبی جدید بیان ساختند. اما این مکتب به وجود آمده در ادبیات اروپایی، سیر تکاملی به خود گرفته و در کشورهای مختلف اروپایی مسیرش را پیمود. از این رو، در این فصل سعی بر آن شده است تا تصویری کامل از چگونگی تشکیل مکتب رومانتیسیسم در اروپا و ادبیات آن ارائه گردد. بنابراین نخست به سیر لغوی و اصطلاحی این واژه در اروپا اشاره و سپس به سیر تکامل و تاریخی این واژه در کشورهای اروپایی از جمله انگلیس، آلمان و فرانسه اشاره می شود. پس از آن، با بیان موضوعات رومانتیسیسم در ادبیات غرب، به بیان این مکتب در ادبیات سه کشور نامبرده پرداخته می شود.

۱_۱_ سیر لغوی واژه رومانتیسیسم

از آن جا که هر واژه ای در ادبیات دارای جایگاه خاص خود است، مفاهیم مخصوص و مرتبط به خود را دارد. بر این اساس، واژه رومانتیسیسم نیز در میان ادبیات مختلف و ادیبان آن ها دارای مفاهیم و جایگاه ویژه خود می باشد.
نقل قول های مختلفی دربارۀ اطلاق لفظ رمانتیک و مشتقات زبانی آن وجود دارد. ولی ترجیحاً، این واژه از ریشۀ اصلی خود یعنی «رومان» به معنی قصه های خیالی طویل یا یکی از قصه های عاشقانه ای چه به صورت نثر و چه نظم در قرون وسطی رواج داشت، نشأت گرفته است.[۷]
«در قرون وسطی کلمه romance ( رمانس) بر زبان های بومی و محلی تازه ای دلالت می کرد که از زبان لاتین مشتق شده بودند».[۸]
این واژه، بیشتر بر مناظر طبیعی و روستایی پر از جذابیت و وحشتناکی که جهان اسطوره و خرافه و مواضع شاعرانه را بیان می کرد، اشاره می نمود.[۹]
«در همان قرون وسطی، کلمات romance، enromancier، romanz ترجمه یا تصنیف کتاب به زبان بومی را معنی می داد. بدین ترتیب کارهایی که در این زمینه ارائه می شد به اسامی roman، romanzo، romance، romanz نامیده می شد. تا آن که رمان یا رمانتromant به عنوان کار خیال انگیز و با وقار شناخته شد. این اصطلاح هم چنین در معنای « کتاب عامه پسند» نیز به کار رفت و سپس در مفاهیم چیزی تازه، متفاوت، غیر عادی استعمال شد».[۱۰]
هم چنین، « لاوجوی محقق آمریکایی، می گوید: رمانتیسم از رمانتیک مشتق شده است، اما از این واژه همه نوع معنی حاصل می شود الا آن که خودش هیچ معنایی ندارد».[۱۱]
«جی بارزون با ذکر مثال هایی نشان می دهد که چگونه لفظ رمانتیک مترادف شده است با واژگانی کاملاً مناسب با نیازهای شخصی و اختصاصی «نظیر: جالب، مطنطن، محافظه کار، احساساتی، ذوقی، بی شکل، پوچ، قهرمانی، غیر عقلائی، مادی گرایانه، غیر خود خواهانه، افسانه وار، نوردیک[۱۲]، زینتی، واقعی، غیر واقعی، احمقانه». باز هم شخص می تواند متردافات دیگری نظیر: «متهوّر، دلیر، غیرعادی، باشکوه، صبور و وحشی» را نیز بدان بیفزاید».[۱۳]

۱_۲_ سیر اصطلاحی واژه رومانتیسیسم

هر مکتب نو ظهوری، در برگیرنده معانی و تعاریف متفاوت زیادی است. این قبیل معانی خواه از جانب طرفداران آن مکتب بوده و یا از جانب مخالفان آن مکتب. ولی به هر حال آن چه که مهم است، این است که مکتب ادبی رومانتیسیسم در نظر بسیاری از ناقدان و طرفداران رومانتیسیسم دارای اعتبار بوده و معانی مختلفی را در بر گرفته است، و هر یک از آنان بنا بر برداشت خود، معانی مختلفی برای رومانتیسیسم تعریف کرده اند.
«یکی از منتقدان در دهه۱۹۴۰ میلادی، بالغ بر یازده هزار تعریف در باب رمانتیسیسم گردآوری کرده است. همچنین یکی از منتقدان بزرگ انگلیسی، موریس بورا، بر این باور می باشد که کلمه رمانتیک آن چنان گسترده و وسیع و برای اغراض مختلفی به کار رفته است که منحصر کردن آن به یک معنای منفرد، غیر ممکن به نظر می رسد و هر گونه تلاش برای ارائه تعریفی تازه از آن نیز همین حکم را دارد».[۱۴]
هم چنین ای.بی. بورگام در سال ۱۹۴۱چنین هشدار می دهد که: کسی که در صدد ارائه تعریفی از رومانتیسیسم برآید به کاری مخاطره آمیز دست زده که کسان بسیاری را ناکام گذاشته است. وی این هشدار را در مقاله ای که در همان سال در مجله کینیون چاپ کرده بود، داده است. ولی با این حال ناقدان را از تلاش برای یافتن معنای آن منع ننموده است.[۱۵]
تنوع حیرت انگیزی که در تعریفات و معانی رمانتیک و احساس نارضایتی از آن، یکی از دلائل شُکوه در طول زمان های طولانی بوده است. به عنوان مثال در سال۱۹۲۳ گری یرسون این گونه بیان می دارد که: رومانتیسیسم همچون کلاسیسیسم می باشد. رومانتیسیسم اصطلاحی است که به نظر می رسد هر گونه تلاشی برای یافتن معنای دقیق آن نتیجه بخش نخواهد بود.[۱۶]
به منظور دریافت بهتر تعاریف و مفاهیم مختلف از مکتب رومانتیسیسم، به تعریف معانی مختلف بیان شده از منتقدان و ادیبان پرداخته می شود:
«رمانتیسم بیماری است، کلاسیسم سلامتی است. ( گوته)
جنبشی که هر آن چه را کلاسیسم مردود و بی ارزش شمرده است ارج می نهد. کلاسیسم نظم و انضباطی مبنی بر ذوق سلیم است، کمالی مبنی بر اعتدال. اما رمانتیسم بی نظمی و آشفتگی در تخیل است، جوش و خروش خطا و نادرستی، و یک موج کور خود محوری ادبی است. ( برونتیر)

علی الاصول شرکت خارجی تعهدی به فروش نفت در بازار داخل کشور و تامین نیازهای داخلی آن کشور ندارد. به عبارت دیگر شرکت خارجی آزاد است تا نفت استخراجی را به هر بازار دیگری عرضه نماید. با وجود این، ممکن است در قرارداد اعطای امتیاز شرط گردد که شرکت خارجی باید درصدی از نفت استخراجی را به بازار داخلی عرضه کند و یا در اختیار دولت میزبان قرار دهد.[۱۰۶] در غیر این صورت ممکن است دولت میزبان با ریسک کمبود منابع نفتی در کشور خود روبرو گردد و این امکان وجود دارد که به دلیل فشارهای داخلی دولت میزبان مجبور به اعمال ممنوعیت در صدور نفت خام از سوی شرکت نفتی خارجی شود.

مالکیت تمام تجهیزات به کار گرفته شده جهت اکتشاف و استخراج نفت متعلق به شرکت خارجی است مگر این که در موافقتنامه به طریق دیگری توافق شده باشد.[۱۰۷]

تعهدات شرکت خارجی نسبت به دولت میزبان اغلب محدود به پرداخت اجاره ی سالانه و بهره مالکانه[۱۰۸] می گردد. به عنوان نمونه می توان به موافقتنامه ی اعطای امتیاز میان پادشاهی عربستان سعودی[۱۰۹] و «استاندارد اویل کالیفرنیا»[۱۱۰] در سال ۱۹۳۳ اشاره کرد. مطابق این توافق شرکت نفتی استاندارد اویل کالیفرنیا امتیاز اکتشاف نفت در سراسر خاک عربستان سعودی را به دست آورد و در مقابل مکلف گردید، تا وامی به مبلغ پنجاه هزار پوند(برابر با ۲۵۰۰۰۰ دلار همان زمان)، مبلغ پنج هزار پوند انگلیس بابت اجاره ی سالیانه و بهره مالکانه چهار شیلینگ به ازای هر تن نفت خام استحصال شده به پادشاهی سعودی پرداخت کند.

علی الاصول برای جلوگیری از ریسک تغییر یا فسخ یک جانبه ی موافقتنامه از سوی دولت میزبان، شرط ثبات را در آن قید می کنند که بر اساس آن دولت میزبان حق تغییر یا لغو موافقتنامه را ندارد. به عنوان نمونه در موافقتنامه ی امتیازی دولت کویت و امین اویل[۱۱۱]، شرطی وجود داشت مبنی بر این که دولت کویت نمی تواند با صلاحدید خود اقدام به تغییر موافقتنامه کند. در سال ۱۹۷۷ دولت کویت با توجه به تاسیس سازمان کشورهای صادرکننده ی نفت(اوپک) و حاکم شدن استانداردهای جدید، در برابر پرداخت غرامت منصفانه، اقدام به ملی کردن امتیاز نمود و بدین ترتیب امتیاز امین اویل غیر معتبر شد. پس از اقدام دولت کویت، امین اویل استدلال کرد که ملی کردن امتیاز، خلاف شرط ثبات مندرج در موافقتنامه است. طرفین مطابق موافقتنامه اختلاف خود را نزد داوری ارائه کردند. هیات داوران با این استدلال که ملی کردنِ امتیاز، ارتباطی به شرط ثبات مندرج در موافقتنامه ندارد با اکثریت آرا به نفع دولت کویت رای داد. به عبارت دیگر داوران با توجه به تغییر نگرش نسبت به ملی کردن اظهار کردند که شرط ثبات دیگر به معنی ممنوعیت ملی کردن نیست بلکه امروزه منظور از شرط ثبات در قراردادها این است که دولت میزبان نباید بدون پرداخت غرامت اقدام به سلب مالکیت اموال شرکت خارجی نماید و ملی کردن دولت کویت به درستی توام با شرط پرداخت غرامت منصفانه بوده است.[۱۱۲]
برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت fotka.ir مراجعه نمایید.

به نظر می رسد که موافقتنامه های سنتی اعطای امتیاز ریسک بسیار کمی را به دولت میزبان تحمیل می کند زیرا شرکت نفتی خارجی موظف است تا تمام تجهیزات، هزینه ها و سرمایه های لازم را برای اکتشاف و توسعه ی نفت خام تامین نماید اما در مقابل این مزیت، موافقتنامه های سنتی اعطای امتیاز دارای ریسک هایی نیز برای دولت های میزبان هستند:
الف) چنین موافقتنامه هایی اغلب در مقابل اعطای حق انحصاری اکتشاف و توسعه ی میادین نفتی در سرتاسر سرزمین دولت میزبان به شرکت نفتی خارجی، مبلغ ناچیزی را برای دولت های میزبان در نظر می گرفتند. اغلب در موافقتنامه های سنتی اعطای امتیاز، بهره مالکانه دولت میزبان بر مبنای حجم نفت خامی که استحصال می گردید به صورت ثابت محاسبه می شد(مثلا ۱ دلار به ازای هر تن نفت خام) این در حالی است که ارزش نفت خام ممکن بود در بازار بیش از بهره مالکانه باشد؛ بدین ترتیب سود شرکت نفتی خارجی و دولت میزبان با یکدیگر متجانس نبود و اغلب شرکت های نفتی سود سرشاری را از این راه به دست می آوردند. همچنین به دلیل عدم محاسبه ی ارزش نفت خام و تفاوت منافع طرفین این امکان وجود داشت که شرکت نفتی خارجی تمام نفت موجود در میدان را استحصال نکند.[۱۱۳] درست است که دولت میزبان هزینه ای را بابت عملیات اکتشاف و بهره برداری از میادین نفتی پرداخت نمی کند اما از آنجایی که منافع دولت میزبان و شرکت نفتی خارجی در یک راستا قرار ندارد و دولت های میزبان، نظارت چندانی بر عملکرد این شرکت ها ندارند، می توان این طور گفت که ریسک امتیازهای سنتی برای دولت های میزبان نیز بالا است.
ب) موافقتنامه های سنتی اعطای امتیاز از لحاظ طول مدت و وسعت جغرافیایی عملیات، دامنه ی بسیار گسترده ای دارند. به عبارت دیگر یک شرکت نفتی خارجی می تواند امتیاز اکتشاف و توسعه به مدت ۴۰ تا ۷۵ سال را اخذ نماید؛ فی المثل امتیاز ۱۹۰۹ میلادی ایران به شرکت نفتی بریتانیا برای اکتشاف نفت در جنوب، به مدت شصت سال اعتبار داشت یا موافقتنامه ی سنتی اعطای امتیاز میان دولت کویت و شرکت نفتی امین اویل در سال ۱۹۴۸ میلادی، امتیاز اکتشاف را به مدت شصت سال به شرکت نفتی امین اویل اعطا می کرد.[۱۱۴] همچنین، مطابق ماده ۱ «موافقتنامه ی سنتی اعطای امتیاز دولت کویت» در سال ۱۹۳۴ میلادی، شرکت نفتی خارجی امتیاز اکتشاف در سرتاسر سرزمین کویت را به دست آورده بود.
ج) پس از اعطای امتیاز، شرکت نفتی خارجی حق انحصاری اکتشاف را در سرزمین آن کشور به دست می آورد و دولت میزبان نمی تواند به شرکت های علاقه مند دیگر چنین امتیازی اعطا نماید. بنابراین حق حاکمیت دولت های میزبان به شدت محدود می شود و شرکت نفتی خارجی در برابر دریافت چنین حق انحصاری اغلب دست به رفتارهای انحصارگرایانه می زند.
به دلیل وجود ریسک های مذکور و با گذر زمان، موافقتنامه های سنتی اعطای امتیاز دچار دگرگونی های بسیاری شدند به طوری که می توان گفت موافقتنامه های سنتی امتیازی به کلی منسوخ و موافقتنامه های امتیازی مدرن جایگزین آنها گشته اند. بنابر موافقتنامه های امتیازی مدرن:

دولت های میزبان در مقابل اعطای امتیاز سنتی به شرکت های نفتی خارجی، بهره مالکانه و اجاره ی سالیانه زمین را دریافت می کردند اما در موافقتنامه های مدرن امتیازی، صاحب امتیاز موظف به پرداخت پاداش انعقاد موافقتنامه، بهره مالکانه، مشارکت خاص و اجاره ی زمین یا هزینه ی محافظت از آن هست. مطابق قانون نفت برزیل، صاحب امتیاز موظف است ۱ درصد از درآمد ناخالص تولید نفت را در زمینه ی مشارکت خاص سرمایه گذاری کند. مشارکت خاص به مفهوم سرمایه گذاری صاحب امتیاز در زمینه ی تحقیق و توسعه در کشور میزبان است.[۱۱۵]

نسل جدید موافقتنامه های امتیازی بنابر صلاحدید دولت میزبان به یک شرکت خارجی اعطا نمی گردد بلکه دولت میزبان شرایطی را مشخص می کند و از شرکت های متقاضی دریافت امتیاز دعوت به عمل می آورد تا در مناقصه ی واگذاری امتیاز استحصال نفت خام شرکت کنند؛ بدین ترتیب شرکت ها دارای فرصتی برابر هستند و انتخاب آنها بستگی به پتانسیل، مهارت و تجربه ی خود شرکت ها دارد. ماده ی ۲۳ قانون نفت برزیل مصوب ۱۹۹۷ میلادی برگزاری مناقصه برای اعطای امتیاز در زمینه ی اکتشاف، توسعه و تولید نفت خام را در نظر گرفته است به طوری که شرکت دولتی «پتروبراس» این کشور نیز ملزم به حضور در مناقصه شده است. برگزاری مناقصه یکی از رویکردهای مهم برای کاهش ریسک های عملیاتی است زیرا شرکت های پیمانکار بر مبنای صلاحیت، قیمت پیشنهادی، تجربه و سایر عوامل تاثیرگذار انتخاب می شوند. بدین ترتیب با برگزاری مناقصه به میزان زیادی از ریسک های موجود در یک پروژه کاسته می شود.

نسل جدید قراردادهای اعطای امتیاز، علاوه بر تامین مالی اهدافی چون رفاه اجتماعی و توسعه ی ملی را نیز دنبال می کنند. فی المثل ماده ی ۱۵ «موافقتنامه ی امتیازی بین اندونزی و پی. تی. استانوک»[۱۱۶] اظهار می دارد: «شرکت نفتی باید تمام عملیات مرتبط با این موافقتنامه را به نحوی طرح ریزی نماید که در نتیجه اجرای آنها، صنعت نفت کشور اندونزی نیز توسعه یابد. همچنین شرکت نفتی باید از یک سو، رفاه مردم جمهوری اندونزی را در نظر بگیرد و از سوی دیگر با دولت اندونزی جهت ارتقای رشد و توسعه ی ساختارهای اقتصادی-اجتماعی آن از راه تامین کمک های فنی و علمی همکاری نمایند…».
عکس مرتبط با اقتصاد

بر خلاف موافقتنامه های سنتی اعطای امتیاز، موافقتنامه های امتیازی مدرن محدوده ی مشخصی را برای اکتشاف نفت خام در اختیار شرکت نفتی خارجی قرار می دهند. همچنین نظارت بر عملیات پروژه به صورت مشترک صورت می گیرد و در انحصار شرکت نفتی خارجی نیست. بنابراین ریسک های موجود در نسل اول موافقتنامه های امتیازی چون کنترل بیگانگان بر منابع نفتی دولت میزبان و تسلط بر مناطق زیادی از آن کشور تا حدود زیادی مرتفع گردید.

همان طور که در موافقتنامه های سنتی اعطای امتیاز مشاهده کردیم، این موافقتنامه ها اغلب برای مدت زمان طولانی منعقد می شدند. نسل جدید موافقتنامه های امتیازی این مدت را محدود کرده اند. به عنوان نمونه موافقتنامه های امتیازی برزیل علی الاصول برای مدت زمان ۳۶ سال تنظیم می شوند و این مدت زمان به دو فاز تقسیم می گردد: فاز نخست، فاز اکتشاف است که ۹ سال را برای آن در نظر گرفته اند و فاز دوم، فاز تولید نفت خام است که پس از تجاری شدن میدان، به مدت ۲۷ سال اعتبار دارد.[۱۱۷]

نخستین موافقتنامه ی امتیازی ایران در سال ۱۸۶۴ میلادی به یک انگلیسی اعطا گردید. مطابق این امتیاز، در مقابل احداث خط آهن، امتیاز استخراج معادن(از جمله نفت) در حریم چهل مایلی را به این شخص منتقل کرد. این موافقتنامه به دلایلی منتفی شد و در سال ۱۸۷۲ میلادی امتیاز مشابهی به بارون ژولیوس رویتر[۱۱۸] اعطا گردید. تفاوت این دو امتیاز در آن بود که امتیاز رویتر کل سرزمین ایران را منطقه ی عملیات محسوب کرد. امتیاز رویتر با مخالفت شدید روسیه و برخی از سیاستمداران و علما ملغی شد. در سال ۱۹۰۱ میلادی ویلیام ناکس دارسی امتیاز اکتشاف نفت را به دست آورد. در سال ۱۹۰۸ میلادی نفت کشف و شرکت نفت ایران و انگلیس تاسیس شد و کلیه حقوق و تکالیف امتیاز دارسی به این شرکت انتقال یافت.[۱۱۹]
این امتیاز تا سال ۱۹۵۱ میلادی با اصلاحاتی در اختیار شرکت نفت ایران و انگلیس بود اما در این سال دو مجلس ایران طرح ملی شدن صنعت نفت را تصویب نمودند. و امتیاز مذکور لغو و دولت ایران اکتشاف و بهره برداری نفت خام را بر عهده گرفت.[۱۲۰]
پس از تصویب طرح ملی شدن صنعت نفت ایران، مالکیت نفت به دولت ایران تعلق پیدا کرد و با نگاهی به قوانین نفت ایران متوجه می شویم که اعطای امتیاز چه در شکل سنتی و چه در شکل مدرن به کلی ممنوع گردید.[۱۲۱] به عبارت دیگر مساله مالکیت منابع طبیعی از جمله نفت خام برای ایران از اهمیت زیادی برخوردار است به طوری که اصل ۴۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی اظهار می دارد: «انفال و ثروت های عمومی از قبیل زمین های موات یا رها شده، معادن،… در اختیار حکومت اسلامی است تا بر طبق مصالح عامه نسبت به آنها عمل نماید…». همچنین به دلیل نگاه بدبینانه به شرکت های نفتی خارجی، علاقه ی دولت به مداخله در صنعت نفت و توانایی شرکت های نفتی ایرانی در انجام برخی از پروژه های نفتی، با تصویب هر یک از قوانین نفت، انتخاب شکل قراردادی از سوی شرکت ملی نفت ایران محدودتر می گردید که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد.
در پایان می توان این طور گفت که موافقتنامه/قرارداد سنتی امتیاز به دلیل عدم توازن در تقسیم سود حاصل از تجاری شدن میدان نفتی، وسعت زیاد منطقه ی عملیات، اختیارات گسترده ی شرکت نفتی خارجی، عدم نظارت دولت های میزبان بر مراحل مختلف عملیات، مدت زمان طولانی امتیاز و اختیار شرکت نفتی خارجی در انجام مراحل مختلف پروژه به میل خود با وجود آن که کلیه ی ریسک های مرتبط با سرمایه گذاری، اکتشاف و بهره برداری از میادین نفتی بر عهده ی شرکت نفتی صاحب امتیاز قرار داشت، منجر به واکنش منفی دولت های میزبان گردید. در نتیجه شکل سنتی موافقتنامه های امتیازی به کلی منسوخ شد.
امروزه نسل جدید قراردادهای امتیازی مورد استفاده ی برخی از کشورها مثل برزیل قرار می گیرد که نسبت به نسل گذشته ی خود دچار دگرگونی های اساسی شده است و اشکالات وارد بر موافقتنامه های امتیازی سنتی را تا حدود زیادی مرتفع نموده است. نسل جدید قراردادهای امتیازی سود دولت های میزبان ناشی از بهره برداری نفت خام را افزایش می دهد و حقوق شرکت های نفتی را محدودتر می سازد؛ ضمن آن که مسئولیت شرکت نفتی در برابر ریسک های سرمایه گذاری، اکتشاف و بهره برداری و مالکیت شرکت بر نفت خام استحصالی همچنان وجود دارد.
همچنین دولت های میزبان با سپردن اعمال تصدی به شرکت های ملی نفت و با توجه به پتانسیل داخلی مثل توانایی سرمایه گذاری، انجام پروژه های توسعه میادین نفتی، بازاریابی و… اشکال دیگر قراردادهای نفتی را مورد استفاده قرار دادند. در ایران پس از ملی شدن صنعت نفت و با تصویب قوانین نفت در سال های مختلف، استفاده از موافقتنامه/قرارداد امتیازی به کلی متروک گردید.
گفتار دوم- موافقتنامه/قراردادهای مشارکت در تولید[۱۲۲]
قرارداد مشارکت در تولید یک توافق قراردای میان پیمانکار و دولت میزبان است که به وسیله ی آن شرکت نفتی خارجی به عنوان پیمانکار موظف می شود تا تمام هزینه های اکتشاف، توسعه ی یک میدان نفتی[۱۲۳] و تولید نفت[۱۲۴] را به همراه تمام ریسک های موجود در حین اجرای عملیات آن میدان متقبل شود و پس از تجاری شدن میدان نفتی، ابتدا کلیه هزینه های پیمانکار از طریق میزان مشخصی از نفت میدان پرداخت می گردد، سپس نفت باقیمانده در میدان با توجه به درصد توافق شده طرفین و قرارداد موجود، میان شرکت ملی نفت و پیمانکار تقسیم می شود. در صورتی که در منطقه ی عملیات نفت خام با حجم تجاری پیدا نشود قرارداد مشارکت در تولید خاتمه می یابد و کلیه هزینه های صورت گرفته از سوی شرکت نفتی خارجی بر عهده ی خودش است.[۱۲۵] ماده ۶٫۹ «نمونه قرارداد مشارکت در تولید برای اکتشاف و تولید نفت خام در کردستان عراق»[۱۲۶] نیز به این مساله اشاره می کند.[۱۲۷]
به عبارت دقیق تر قراردادهای مشارکت در تولید متمرکز بر برون داد عملیات نفتی است که بر اساس توافق طرفین میان آنها تقسیم می شود. این شکل قراردادی نخستین بار در اندونزی به سال ۱۹۶۶ میلادی مورد استفاده قرار گرفت و از نمونه قراردادی که کشاورزان و صاحبان زمین در آن زمان مورد استفاده قرار می دادند[۱۲۸] الهام گرفته شده است.[۱۲۹] [۱۳۰]
دولت نیجریه از جمله دلایل تغییر رویکرد قراردادی از قراردادهای عملیات مشترک به قرارداد مشارکت در تولید را کاهش مداخله ی دولت در بخش صنعت نفت و ریسک های موجود در قراردادهای عملیات مشترک چون التزام به تامین مالی به میزان سهم خود می داند چنان که دولت نیجریه در سال ۲۰۰۵ میلادی بیش از چهار میلیارد و چهارصد میلیون دلار در این بخش سرمایه گذاری کرده است. همچنین عدم تخصص و توانایی شرکت ملی نفت این کشور(به طور سنتی نماینده ی دولت میزبان در انعقاد قرارداد مشارکت در تولید، شرکت ملی نفت است) در مدیریت پروژه های پیچیده ی نفتی و عدم توانایی آن در نظارت بر عملکرد شریک عامل از دیگر دلایل روی آوردن به قراردادهای مشارکت در تولید است.[۱۳۱]
از جمله ایرادهای قراردادهای امتیازی سنتی محدود نبودن منطقه ی عملیات بود به عبارت دیگر شخص دارنده ی امتیاز اکتشاف و بهره برداری می توانست در تمام سرزمین یک کشور دست به عملیات بزند اما این مساله در قراردادهای مشارکت در تولید تا حدود زیادی مرتفع گردید.
پس از گسترش امواج ملی گرایی در کشورهای دارای منابع طبیعی این کشورها علاقه ی زیادی دارند تا بر حق حاکمیت خود بر منابع طبیعی از جمله نفت خام تاکید کنند بنابراین در قراردادهای مشارکت در تولید نیز تاکید می شود که حاکمیت دولت بر منابع طبیعی همچنان پابرجا خواهد ماند. به عنوان نمونه مطابق ماده ۳ قانون جدید نفت لیبریا[۱۳۲] «تمام مواد هیدروکربروری متعلق و جز مایملک جمهوری لیبریا است که شرکت ملی نفت لیبریا[۱۳۳] به نمایندگی از دولت به اعمال این حق می پردازد…». همچنین ماده ی ۲ نمونه قرارداد مشارکت در تولید برای اکتشاف و تولید نفت خام در کردستان عراق اظهار می دارد: «…دولت محلی کردستان عراق به نمایندگی از مردم کردستان مالک منحصر[۱۳۴] نفت خام استخراجی در منطقه قراردادی است». همچنین بر خلاف قراردادهای امتیازی سنتی، در قراردادهای مشارکت در تولید، مالکیت اموال و تجهیزات بهره برداری از نفت خام پس از پایان مدت بهره برداری شرکت نفتی خارجی به دولت میزبان منتقل می شود.[۱۳۵]
تقسیم نفت خام تولیدی پس از کسر هزینه های شرکت نفتی خارجی مطابق قرارداد میان دولت میزبان و شرکت نفتی خارجی به نسبت سهم آنها تقسیم می شود. سهم نهایی کشور میزبان در اکثر قراردادهای مشارکت در تولید بین ۷۵ تا ۹۰ درصد درآمد نهایی پروژه است؛ به عنوان نمونه میزان سهم دولت های میزبان در کشورهایی نظیر مصر و لیبی بین ۸۱ تا ۹۰ درصد متغیر است و الباقی که بین ۱۰ تا ۱۹ درصد خواهد بود به شرکت نفتی خارجی تعلق می گیرد. لازم به یادآوری است که در قراردادهای مشارکت در تولید، سهم دولت میزبان تنها درصدی از نفت خام استحصالی مطابق قرارداد نیست بلکه دولت میزبان اغلب با طرح مالیات های متنوع، پاداش[۱۳۶] و حق امتیاز درآمد خود از عملیات نفتی را افزایش می دهد.[۱۳۷] فی المثل مطابق ماده ی ۲۹ «قرارداد عملیات مشترک و مشارکت در تولید میادین آذری، چیراگ و میدان گوناشی(واقع در آب های عمیق دریای مازندران) میان شرکت دولتی جمهوری آذربایجان و ده شرکت نفتی»[۱۳۸](۱۹۹۴) پاداشی که باید به SOCAR[139] تعلق بگیرد ۳۰۰ میلیون دلار است. از این میزان ۵۰ درصد آن پس از گذشت ۳۰ روز از امضای قرارداد باید پرداخت گردد. مطابق ماده ۱۱ «نمونه قرارداد مشارکت در تولید میان جمهوری گینه استوایی و شرکت نفتی»(۲۰۰۶)، پیمانکار باید به دولت جهت امضای قرارداد پاداش بدهد. همچنین مطابق ماده ۱۱ پیش نویس جدید قانون نفت عراق(۲۰۰۷) «درآمدهای نفتی عبارت است از تمام درآمدهای ناشی از نفت خام و گاز، بهره های مالکانه، پاداش امضای قرارداد و پاداش های تولید نفت خام مطابق قرارداد».
ریسک های موجود در قرارداد مشارکت در تولید به ریسک های موجود در موافقتنامه های اعطای امتیاز شباهت دارد ولی مواردی چون مالکیت مخزن، چگونگی وصول هزینه های صورت گرفته توسط شرکت نفتی پیمانکار و چگونگی تقسیم منافع حاصل از فروش نفت بین دولت میزبان و شرکت نفتی از جمله تفاوت های آنها است.
از آنجایی که در مرحله ی اکتشاف و بهره برداری از میادین نفتی ریسک های متعدد و پر هزینه ای وجود دارد به نظر می رسد قرارداد مشارکت در تولید گزینه ی مطلوبی برای دولت میزبان باشد زیرا پیمانکار موظف به تامین مالی کلیه هزینه ها، انجام عملیات اکتشاف، بهره برداری و تولید در مقیاس تجاری است بنابراین ریسک تولید در مقیاس تجاری نیز به پیمانکار منتقل می شود.[۱۴۰] استفاده از قراردادهای مشارکت در تولید به دلیل بلندمدت بودن آن، انگیزه ی بکارگیری فن آوری ها و تجهیزات پیشرفته و مواد اولیه با کیفیت را دوچندان می کند. از سوی دیگر قرارداد مشارکت در تولید به دلیل تقسیم نفت خام موجود در میدان می تواند به ترغیب سرمایه گذاران و شرکت های نفتی خارجی برای سرمایه گذاری در پروژه های اکتشاف و بهره برداری بینجامد.
گفتار سوم- قراردادهای ساخت، بهره برداری و واگذاری(BOT)[141] [۱۴۲]
می توان این طور گفت که واژه ی BOT، به فعالیت های اقتصادی اطلاق می شود که در آنها، شرکت های خصوصی وظیفه ی ساخت و بهره برداری پروژه ای را بر عهده می گیرند که در گذشته اغلب توسط دولت ها انجام می شد و پس از انقضای امتیاز بهره برداری از پروژه، مالکیت آن به دولت میزبان منتقل می گردد.
برای این که بیشتر با قراردادهای BOT آشنا شویم و کارآیی آن را در پروژه های نفتی ارزیابی نماییم بهتر است که نخست ساختار قرارداد BOT را مورد بررسی قرار دهیم. در قراردادهای BOT طرفین متعددی به شرح زیر حضور دارند:
دولت: دولت امتیاز ساخت و بهره برداری را به شرکت پروژه می دهد. بنابراین طبیعی است که نقش دولت بسیار دارای اهمیت است. اگر تعهد دولت به پروژه و توانایی آن در تعامل با بخش خصوصی بالا باشد موفقیت پروژه با ضریب اطمینان بالایی افزایش می یابد.[۱۴۳] بدین ترتیب ریسک های پروژه ی BOT نظیر سلب مالکیت به حداقل ممکن می رسد.
دولت میزبان به دو صورت کوتاه مدت و بلند مدت از موفقیت یک پروژه ی BOT سود می برد:

در کوتاه مدت، دولت میزبان می تواند از پروژه برای مقاصد سیاسی استفاده کند و سایر شرکت ها و سرمایه گذاران را تشویق نماید تا در کشور سرمایه گذاری کنند.

موفقیت پروژه در بلند مدت، منجر به افزایش رفاه اقتصادی جامعه می شود و ثبات سیاسی را از طریق توسعه ی زیرساخت ها بیشتر می کند. از سوی دیگر ایجاد اشتغال، افزایش درآمدهای مالیاتی دولت میزبان، ورود فن آوری های جدید و آموزش شهروندان نیز به وسیله ی ساخت و اتمام پروژه از دیگر منافع بلند مدت دولت میزبان است.[۱۴۴]

بدین ترتیب دولت های میزبان، اغلب انگیزه ی زیادی برای حمایت از پروژه های مبتنی بر قراردادهای BOT دارند، که این مساله به خودی خود، ریسک های مرتبط با کنش های دولت میزبان را تا حدی کاهش می دهد. اما بهره برداری طولانی مدت صاحب امتیاز و عدم مالکیت دولت میزبان بر پروژه ممکن است ریسک سلب مالکیت را افزایش دهد.
متولیان پروژه: به طور کلی متولیان پروژه، پیمانکاران، توسعه دهندگان، تامین کنندگان، بهره برداران یا سایر سرمایه گذاران هستند. به عبارت دیگر متولیان پروژه ذینفعان پروژه هستند که با توجه به قرارداد BOT انجام بخشی از عملیات را بر عهده دارند.[۱۴۵]
پیمانکار(ان): پیمانکار، مطابق قرارداد باید پروژه را در زمان معین با یک هزینه ی مقطوع یا قابل پیش بینی تحویل دهد. بنابراین پیمانکار با مسایلی چون مشکل پیش بینی رویدادهایی که ممکن است منجر به تاخیر در ساخت پروژه شود یا هزینه ها را افزایش دهد، روبرو است.
برای این که پروژه های مبتنی بر قرارداد BOT با موفقیت بیشتری همراه باشند لازم است تا پیمانکار، دارای تخصص کافی جهت تکمیل پروژه باشد. همچنین پیمانکار باید در زمینه ی عملیات پروژه، دارای تجربه باشد تا بتواند مشکلات حین اجرای عملیات پروژه را مرتفع نماید. بدین ترتیب ریسک های مرتبط با کیفیت کار، زمان اتمام پروژه و… به میزان زیادی کاهش پیدا می کند.
یکی از دلایل عمده ی شکست استفاده از قرارداد BOT در پروژه های بالادستی نفت می تواند عدم تخصص پیمانکاران و پیچیدگی بالای این پروژه ها باشد. زیرا پروژه های اکتشاف و توسعه اغلب به صورت بلند مدت و توام با ریسک بالا می باشد. بنابراین استفاده از BOT می تواند ریسک های آن را دو چندان کند.
در پروژه های BOT ، دو فاز قابل تفکیک است: فاز نخست، فاز ساخت پروژه یا پیش از اتمام پروژه است و فاز دوم به مرحله ی اتمام پروژه و بهره برداری از آن باز می گردد. اغلب فاز نخست ریسک بسیار بیشتری از فاز دوم دارد. به عنوان نمونه تاخیر در تکمیل یا ساخت پروژه بازپرداخت بدهی ها را به خطر می اندازد. معمولا برای کاهش ریسک تاخیر در ساخت پروژه، در قراردادهای BOT(مانند قراردادهای مهندسی و طراحی، تامین کالا، ساخت و راه اندازی)، جرایم یا مشوق هایی در نظر گرفته می شود یا ضمانت نامه هایی از شرکت پروژه گرفته می شود که استرداد آنها منوط به اتمام پروژه در موعد مقرر است؛ همچنین طرفین می توانند قرارداد را به صورت کلید در دست تنظیم کنند.[۱۴۶] اما باید اشاره کنیم که مرحله ی اکتشاف و بهره برداری از منابع هیدروکربوری پیش بینی پذیری پایینی دارد و نمی توان با اعمال جرایم یا اخذ ضمانت نامه از موفقیت عملیات اطمینان حاصل کرد. بنابراین استفاده از قرارداد BOT در بخش بالادستی صنعت نفت توصیه نمی شود.
وام دهندگان: معمولا، سهامداران شرکت پروژه بخش اندکی از تامین مالی پروژه را بر عهده دارند و قسمت عمده ی تامین مالی پروژه به وسیله ی وام های دریافتی است.
تصویر درباره بازار سهام (بورس اوراق بهادار)
خریداران: یکی از مسائل مهم در پروژه های BOT فروش محصول نهایی است. به عنوان نمونه پس از اتمام ساخت یک نیروگاه[۱۴۷] از یک سو شرکت پروژه و از سوی دیگر وام دهندگان در انتظار فروش برق و ایجاد درآمد از آن هستند. بدین ترتیب بحث بازاریابی برای محصول نهایی پیش می آید. علی الاصول پیش از اتمام عملیات پروژه، شرکت پروژه اقدام به انعقاد قرارداد فروش[۱۴۸] با خریداران آینده ی محصول می کند تا ریسک عدم فروش محصول، تاخیر در فروش و… کاهش پیدا نماید. البته ریسک فروش در رابطه با نفت خام به نظر می رسد که چندان اهمیتی ندارد زیرا همیشه خریداران زیادی در بازار نفت خام وجود دارد.
بهره بردار: بهره بردار در طول مدت اعتبار امتیاز، به بهره برداری و نگه داری از پروژه می پردازد.
بر خلاف قراردادهای امتیازی و مشارکت در تولید، استفاده از قراردادهای BOT در بخش بالادستی صنعت نفت می تواند ریسک های متعددی را به همراه داشته باشد که مهم ترین آنها عبارتند ز:
الف) عدم اعتماد میان بخش خصوصی و دولتی: سایه ی سنگین بخش دولتی در اقتصاد کشورهای نفت خیز، عدم ثبات سیاسی، نگاه بدبینانه نسبت به سرمایه گذاران خارجی، عدم وجود قوانین توسعه یافته، از جمله ریسک هایی است ک منجر به اعتماد پایین طرفین قرارداد BOT می شود. از آنجایی که طرف ثابت قرارداد BOT دولت میزبان است، سرمایه گذاران خارجی با ریسک هایی نظیر ریسک های سیاسی، سلب مالکیت، تصویب مقررات جدید و امثالهم مواجه می شوند که این ریسک ها به عدم اعتماد میان بخش خصوصی و دولت دامن می زند.
ب) عدم تجربه ی کافی بخش خصوصی و بخش دولتی: بسیاری از پروژه های BOT دوران جنینی طولانی دارند زیرا بخش خصوصی و کشورهای در حال توسعه تخصص کافی و اطلاعات جامعی در رابطه با مدیریت روابط خود ندارند. اغلب مذاکره های طرفین برای انعقاد قرارداد BOT مدت زیادی به طول می انجامد زیرا طرفین شناخت جامعی نسبت به منافع و رویکردهای یکدیگر ندارند.
همچنین میان مزیت تئوری BOT و عملیاتی کردن آن فاصله ی زیادی وجود دارد. ممکن است انجام پروژه از نظر تئوری قابلیت توجیه را داشته باشد اما در عمل با مشکلات بسیاری روبرو شود به نظر می رسد که یکی از دلایل، عدم تخصص بخش دولتی است.[۱۴۹]
ج) هزینه های بالای اکتشاف و بهره برداری: اغلب پروژه های BOT به وسیله ی وام های پروژه محور تامین مالی می شود این در حالی است که ریسک های اکتشاف و بهره برداری از میادین نفتی بسیار بالاست و احتمال شکست پروژه دوچندان است بنابراین وام دهندگان پرداخت وام را مستلزم پرداخت نرخ های بهره ی بالاتر می دانند. در مقابل استفاده از BOT و روش تامین مالی پروژه محور با عملیات پایین دستی صنعت نفت(ساخت پالایشگاه) هماهنگی بیشتری دارد زیرا ریسک های این مرحله بسیار پایین است.
همچنین برخی از شرکت های نفتی خارجی از آژانس اعتبار صادراتی استفاده می کنند ولی از آنجایی که این صندوق ها تحت نظر دولت ها هستند، تامین مالی پروژه هایی که در کشورهای متخاصم یا تحت تحریم(ازجمله ایران) قرار دارد اغلب با مشکل مواجه خواهد شد.
د) پیچیدگی زیاد پروژه های بالادستی نفت: پیچیدگی بالای پروژه های اکتشاف و بهره برداری، استفاده از قرارداد BOT را با ابهام مواجه می کند. همان طور که می دانیم زمانی که تامین مالی پروژه محور به عنوان روش متعارف تامین مالی پروژه های BOT استفاده می شود استفاده از تکنیک های مدیریت ریسک مشکل می شود این در حالی است که اگر از BOT برای اکتشاف و بهره برداری استفاده نماییم این مشکل دوچندان خواهد شد.[۱۵۰]
ه) وابستگی زیاد پروژه به دارنده ی امتیاز بهره برداری[۱۵۱] [۱۵۲]: این مورد یکی از ریسک های مهم پروژه های BOT است. همان طور که گفتیم استخراج مواد هیدروکربوری در کشورهای دارای اقتصاد تک محصولی مثل ایران جنبه ی استراتژیک و حیاتی دارد. پس از اتمام پروژه، پیمانکار یا دارنده ی امتیاز برای جبران هزینه های خود و کسب سود باید در مدت زمان مشخصی بهره برداری و مالکیت پروژه را بر عهده بگیرد. این در حالی است که مالکیت مواد هیدروکربوری بر اساس اصل ۱۵۳ قانون اساسی جمهوری اسلامی[۱۵۳] نمی تواند محقق گردد. به نظر می رسد که استفاده از قرارداد BOT در بخش بالادستی صنعت نفت و گاز نمی تواند مورد استفاده قرار بگیرد.
گفتار چهارم- قراردادهای خدماتی با ریسک[۱۵۴]
در این نوع از قراردادهای خدماتی، پیمانکار تمام ریسک های مرتبط با سرمایه گذاری و تامین مالی اکتشاف و توسعه یک میدان نفتی را بر عهده می گیرد. اگر فرایند اکتشاف و توسعه میدان نفتی با شکست روبرو شود، هیچ یک از طرفین قرارداد تعهدی در برابر یکدیگر نخواهند داشت.[۱۵۵] مطابق ماده ۱ بخش نخست نمونه قرارداد خدماتی فیلیپین، «پیمانکار، مسئولیت تمام ریسک های موجود در طول فرایند اکتشاف را بر عهده دارد و در صورتی که نفت خام در مقیاس تجاری کشف و تولید نگردید، پیمانکار حقی بر دریافت مخارج و هزینه های صورت گرفته در رابطه با این قرارداد نخواهد داشت».
قانون نفت ایران مصوب ۱۳۵۳ قرارداد خدماتی با ریسک را به عنوان یگانه شکل قراردادی حضور در بخش بالادستی نفت خام در نظر گرفت. به موجب ماده ۱۶ قانون مذکور «در صورتی که در پایان مرحله ی اکتشاف، کشف میدان تجاری در هیچ نقطه ای از ناحیه ی قرارداد به تحقق نپیوسته باشد قرارداد پیمانکاری خاتمه خواهد یافت و طرف قرارداد حق مطالبه وجوهی را که صرف هزینه های اکتشافی کرده است نخواهد داشت…».
همچنین مطابق بند ۴ ماده ۲۴ «نمونه ی قرارداد خدمات فنی عراق»[۱۵۶] برای تولید نفت: «پیمانکار تحت هر شرایطی در برابر خسارات ناشی از عدم النفع و عدم تولید نفت مسئول است».
در مقابل اگر عملیات اکتشاف و توسعه میدان نفتی با موفقیت همراه باشد و میدان نفتی، تجاری شود پیمانکار مستحق دریافت است که این دریافت می تواند به صورت نقدی یا بخشی از نفت خام موجود در میدان مطابق قرارداد طرفین، صورت پذیرد.
یکی از تفاوت های قراردادهای خدماتی با ریسک و مشارکت در تولید نحوه ی پرداخت ها است که در قراردادهای خدماتی با ریسک می تواند به صورت نقدی نیز باشد.[۱۵۷] مطابق ماده ی ۱۰ نمونه قرارداد خدماتی فیلیپین، وظیفه ی بازاریابی و فروش نفت خام بر عهده ی پیمانکار است. سهم دولت فیلیپین ۶۰ درصد و سهم پیمانکار ۴۰ درصد از عایدات خالص ناشی از فروش نفت خام است. بند ۷ ماده ی ۱۰ قرارداد به طرفین این اختیار را داده است تا در رابطه با دریافت پیمانکار با یکدیگر توافق نمایند. بدین ترتیب و در صورت توافق طرفین، پیمانکار می تواند در عوض فروش نفت خام و دریافت سهم خود به صورت نقدی، به میزان سهم خود(۴۰ درصد) نفت خام برداشت کند.
این نوع پرداخت به خوبی در ماده ۱۲ قانون نفت ایران مصوب ۱۳۵۳ مشهود است. به موجب این ماده «…طرف قرارداد حق خواهد داشت که در برابر ریسک هزینه های اکتشافی که متحمل گردیده و نیز در برابر تعهد تامین هزینه های عملیات توسعه که بر عهده گرفته است(در صورتی که تامین این هزینه ها بر عهده ی طرف قرارداد باشد) مقداری از نفت میدان مکشوفه را از تاریخ آغاز تولید تجاری تحت شرایط مقرر در قرارداد فروش و در طی مدتی که از پانزده سال تجاوز نخواهد کرد خریداری نماید…».
گفتار پنجم- قراردادهای بیع متقابل[۱۵۸] [۱۵۹]
مفهوم بیع متقابل نخستین بار توسط قانون بودجه ی ۱۳۷۲ مورد استفاده قرار گرفت. مطابق این قانون شرکت ملی نفت ایران در صورت رعایت شرایط زیر، مجوز انعقاد قراردادهای نفتی به ارزش حداکثر ۶/۲ میلیارد دلار پیدا کرد:

اقساط فقط از راه صادرات نفت خام ناشی از پروژه پرداخت شود؛

باید از حداکثر توان طراحی و فنی-مهندسی نیروهای ایرانی استفاده گردد؛

انتقال فن آوری به وسیله ی موافقتنامه های مشارکت در سرمایه گذاری میان شرکت های داخلی و بین المللی انجام شود؛

حداقل ۳۰ درصد از امکانات ساخت داخل مورد استفاده قرار گیرد.[۱۶۰]

در طول عملیات توسعه کلیه هزینه ها اعم از سرمایه ای و غیر سرمایه ای بر عهده ی پیمانکار است. مراد از هزینه های سرمایه ای تمام هزینه هایی است که پیمانکار به صورت مستقیم برای توسعه ی میدان نفتی در حد استانداردهای پذیرفته شده در صنعت نفت دنیا صرف می کند.[۱۶۱] منظور از هزینه های غیر سرمایه ای در قراردادهای بیع متقابل هزینه های مالیاتی، گمرکی، آموزش کارکنان و هزینه های تامین اجتماعی است.[۱۶۲]
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
پس از اتمام موفقیت آمیز توسعه ی میدان و تولید نفت خام مطابق با قرارداد بیع متقابل، شرکت ملی نفت زمام امور مربوط به تولید نفت خام را در دست می گیرد و به مدیریت آن می پردازد. به عبارت دیگر وظیفه ی پیمانکار به پایان می رسد و شرکت ملی نفت در صورت لزوم باید هزینه های مورد نیاز میدان را پرداخت کند.
در قراردادهای بیع متقابل ایران برای توسعه ی میادین نفتی این موارد به صراحت مشخص می شود:

پیشرفت تکنولوژی به ارتقا سطح دانش فنی کارکنان نیاز دارد. اغلب تغییر ساختار یک سازمان انتصاب جدید را اجتناب ناپذیر می کند. در این مواقع یک واحد خدماتی یا تولیدی نباید کارکنان قدیمی خود را اخراج نماید بلکه توانایی آنها را از طریق آموزش فنی و بازآموزی مجددا افزایش دهد این فرایند در بلند مدت برای کارکنان و سازمان اهمیتی حیاتی دارد.
۲-۲-۱۷-۷- سیستم پرسنلی مناسب
اصل بسیار مهم در اینجا ، ایجاد امنیت شغلی برای نیروی کار است ، نیروی انسانی واجد شرایط و کارآمد بزرگترین سرمایه یک واحد خدماتی یا تولیدی است نیروی انسانی کارآمد را به سرعت و سهولت نمی توان جایگزین کرد.
۲-۲-۱۷-۸- ساختار سازمانی وسیستمهای کارآمد
نحوه سازماندهی و کفایتهای پرسنلی یک واحد خدماتی ، تولیدی در افزایش بهره وری موثر است هدف از این کار ، واکنش مناسب نسبت به شرایط خارجی و ساده کردن تصمیم گیری دز زمینه تولید خدمات است.
۲-۲-۱۷-۹- ضرورت اصلاح فضای کار
با توجه به ارگونومی یا مهندسی فاکتورهای انسانی که به طراحی فضای کار در ارتباط بین انسان با ماشین مربوط است باید مناسبترین طرحها را با در نظر گرفتن ایمنی ، بهداشت ونور به اجرا در آورد تا کارکنان بتوانند بدون مشکل در آن کار کنند.
۲-۲-۱۷-۱۰- راهبردهای مدیریتی مناسب
موضوع مهم در بهبود بهره وری ، تولید تکنولوژی ، محصولات وسرمایه گذاری بلند مدت است.
برای نیل به این هدف بلند مدت لازم است استانداردهای سیستم کارآمدی در ارزیابی فعالیتهای واحدهای تولیدی ، خدماتی هم در بخش مدیریت و هم در بخش اجرایی انجام شود. بعلاوه باید روندهای بازار بطور مستقیم و مستمر در راهبردهای مدیریتی انعکاس یابد.
استفاده بهینه از منابع
انرژی مناسب ، انبارداری کارآمد ، استفاده از حداکثر ظرفیت واحد تولیدی ، اجتناب از تنگاهای تولیدی ، استفاده از تکنولوژی برتر و نیروی انسانی ماهر ، بی تردید اثرات بارزی را در بهره وری پدید خواهد آورد.
تحقیق و توسعه
عامل بسیار مهم در افزایش بهره وری برای رشد مستمر اقتصادی یک بنگاه تجاری ، پیشرفت تحقیق و توسعه است. در حال و آینده توسعه واحدهای اقتصادی به رشد تکنولوژی ، بویژه در زمینه الکترونیک ، بیو تکنولوژی و مواد جدید موکول بوده و خواهد بود.
عکس مرتبط با اقتصاد
۲-۲-۱۸- عوامل مدیریتی موثر در ارتقا بهره وری مدیران
یکی از مسائل معمول در فرایند مدیریت این است که بسیاری از مدیران در نشان دادن ضعفهای کارکنان موثر هستند ، ولی در کمک به علت یابی ضعفها به همان میزان اثربخش نیستند. به عبارت دیگر بسیاری از مدیران در شناسایی مساله قوی هستند ولی در تشخیص علت یا تحلیل آن ضعیفند. مدیران برای موثر بودن در ارزیابی و حل مسائل بهره وری ، به تعیین علل پیدایش آنها نیاز دارند.
مطالعات اولیه حاکی از آن است که عملکرد، تابعی از انگیزش و توان است. به عبارت ساده تر ، کارکنان باید تا حدودی به کار و مهارتهای لازم برای انجام دادن آن علاقه داشته باشند.
برخی دیگر از صاحبنظران ، این فکر را با افزودن ادراک فرد از نقش خود با شناخت شغل گسترش دادند. این اندیشمندان بر این باور بودند که ممکن است کارکنان ، تمایل و مهارتهای لازم برای انجام دادن کار را دارا باشند ولی این عامل در صورتی موثر است که از آنچه باید انجام شود و چگونگی آن ، شناخت خوبی وجود داشته باشد.
عده ای دیگر از صاحبنظران ، از زاویه دیگری به این موضوع نگریسته اند و اعلام کرده اند که بهره وری ، صرفا تابع وی‍ژیگیهای فردی نیست بلکه به سازمان و محیط نیز وابسته است. ممکن است افراد دارای انگیزه شدید باشند و تمامی مهارتهای لازم برای انجام کار را داشته باشند ولی موثر بودن آنها وابسته به حمایت و هدایت از طرف سازمان است و کارشان باید به نحوی با نیازهای محیط سازمانی انطباق داشته باشد.
صاحب نظران اخیر ، دو عامل دیگر را در معادله مدیریت بهره وری وارد کرده اند.
عامل اول: بازخور
کارکنان نه تنها لازم است بدانند که چه باید بکنند بلکه همچنین به طور مستمر باید بدانند که کارها را چقدر خوب انجام بدهند. بازخور شامل سرپرستی روزانه و ارزیابی رسمی بهره وری فرد می شود.
عامل دوم: اعتبار
مدیران در محیط امروزی نیاز دارند برای تصمیمهای خود پشتوانه قانونی بیابند و تمامی آنها را مستعد کنند.
مدیران در تحلیل بهره وری نیاز دارند پیوسته قانونی بودن اقدامات پرسنلی خود را مانند تجزیه و تحلیل شغل ، استخدام ، ارزیابی ، کارآموزی ، ارتقا و اخراج را مورد بازنگری قرار دهند.
بنابراین متغیرهای موثر بهره وری عبارتند از :
۱-توان
۲-شناخت شغل
۳-حمایت سازمانی
۴-انگیزش یا تمایل
۵-بازخور عملکرد
۶-اعتبار
۷-سازگاری محیطی
۲-۲-۱۹- مهارتهای مدیر
به طور کلی برای انجام فرایند مدیریت سه زمینه مهارت را ضروری دانسته اند:
مهارتهای فنی، انسانی ، نظری
مهارت فنی:
توانایی حاصل از تجربیات آموزش و کارآموزی در به کارگیری دانش ، روشها ، فنون و تجهیزات لازم برای انجام کارهای خاص را مهارت فنی گویند.
مهارت انسانی:
توانایی و اعتقاد به کار به همراه مردم و بوسیله آنان که شامل شناخت انگیزش و کاربرد رهبری موثر در رابطه با آنان می باشد را مهارت انسانی می نامند.
مهارت نظری:
قدرت درک پیچیدگیهای سازمان ، و جایگاه عملیات خود فرد در سازمان مهارت نظری نامیده می شود. این دانش به فرد اجازه می دهد که به جای اینکه تنها بر اساس اهداف و نیازهای گروه تحت امر خود ، وارد عمل شود مطابق با اهداف کل سیستم عمل کند.
ترکیب مناسب این مهارتها با پیشرفت فرد در مدیریت از پست سرپرستی به مدیریت عالی تغییر می کند.
هنگامی که فردی از سطوح عملیاتی به سطوح بالاتر سازمانی ترفیع می یابد ، برای موثر بودن به مهارت فنی کمی احتیاج دارد . ولی برای این منظور مهارت نظری بیشتری مورد نیاز است. سرپرستان سطوح عملیاتی نیاز قابل توجهی به مهارت فنی دارند ، زیرا اغلب از آنان خواسته می شود تکنسین ها و سایر کارمندان را در بخشهای خود آموزش دهند تا رشد کنند. و از سوی دیگر مدیر عامل در یک سازمان نیازی به دانستن چگونگی انجام کارها در سطح عملیاتی ندارند. به هر حال ، او باید بتواند چگونگی ارتباط وظایف را در کسب اهداف کلی سازمان تشخیص دهند.
در حالی که میزان مهارتهای فنی و نظری مورد نیاز در سطوح مختلف مدیریت تفاوت دارد ، وجه اشتراکی که در تمام سطوح قطعی می نماید ، مهارت انسانی است.
تاکید بر مهارتهای انسانی
گذشتگان نیز بر مهارتهای انسانی تاکید ورزیده و آن را مهم به شمار می آوردند ، ولی امروزه این مهارت از اهمیت خاصی برخوردار شده است. برای مثال یکی از سوداگران بزرگ چنین می گوید:
من بابت کسانی که توانایی کار با مردم را دارند بیشتر از هر توانایی دیگری در زیر آسمان نیلگون اهمیت قائل هستم. بنابر گزارشهای انجمن مدیریت آمریکا اکثریت مطلق ۲۰۰ نفر مدیری که در یک نشست پژوهشی پیمایشی شرکت داشتند متفق القول بودند که مهمترین مهارت یک مدیر اجرایی توانایی وی در کار با مردم است. در این پیمایش ، مدیران این توانایی را حیاتی تر از ذکاوت ، قاطعیت ، دانش یا مهارتهای شغلی ارزیابی کردند.
۲-۲-۲۰- برنامه ریزی و توسعه منابع انسانی
رشد انسان در روند برخورد فعال و موفقیت آمیز با محیط پدید می آید. فرد با قرار گرفتن در یک موقعیت جدید ناچار است برای پیدا نمودن پاسخهای جدید به آن شرایط تلاش نماید چانچه این واکنش در مقابله با وضعیت جدید موفق باشد فرد برخوردهای خود را با محیط گسترش خواهد داد و در صورتی که عکس العملها موفقیت آمیز نباشد شخص باید در برخورد خود با محیط تجدید نظر کند برای این که سازمان به تواند از رشد برخوردار شود باید در طول دوره زمانی مشخص قادر به ایفای نقش موثر باشد باید بتواند در زمینه های مختلف همچون استخدام ، مدیریت ، توسعه ، ارزیابی کار ، برکناری و جایگزینی نیروی انسانی را برنامه ریزی نماید به طوری که انجام وظایف سازمان را تضمین نماید.
عمل برنامه ریزی نیروی انسانی در واقع پر اهمیت ترین بخش در مدیریت منابع در سازمانهاست. زیرا نیازهای سازمان به مشاغل گوناگون با افزایش پیچیدگی و دگرگونی شرایط محیطی پیوسته در معرض تغییر و دگر گونی قرار می گیرد. به بیان دیگر ، فرض اساسی در مورد رشد سازمان ها، یادگیری سازمان ها در طول زمان است. به همین جهت ماهیت مشاغل مورد نیاز شرکت تغییر می یابد به این معنی که این قبیل تغییرات باید به طور مستمر موردارزیابی قرار گیرد تا انواع مناسبی از منابع نیروی انسانی مورد نیاز برای انجام کارهای مختلف سازمان استخدام و یا تربیت شوند.
اعتقاد بر این است که در مورد بسیاری از فعالیتها نظیر استخدام ، انتخاب ، ارزیابی عملکرد وغیره ، برنامه ریزیهایی معین وجوددارند که امکان می دهد موفقیت یا عدم موفقیت اقدامات ذکر شده برای تامین نیازهای سازمانی ، بدون در نظرگیری چگونگی تاثیر آنها در ایجاد زمینه های رشد فردی کارکنان ، ارزیابی شود.
۲-۳- شایستگی
۲-۳-۱- الگوی شایستگی مدیران
فری سن نقشهای جدید برای مدیران درنظر می گیرد:
۱ – نقش مدیران به عنوان تاریخ دان ; ۲ – مدیران به عنوان مشوقین ; ۳ – مدیران نقش چراغ هدایت را دارند; ۴ – مدیران به عنوان یک انسان شناس .
اینکه مدیران با چه استانداردی کار می کنند مهم نیست . مدیران موثر باید در به وجودآوردن تیم کاری ماهر باشند، مدیران باید ریسک را بپذیرند و راستی ، صداقت ،مسئولیت پذیری را به نمایش درآورند و آماده گرفتن نقشهای جدید باشند.( FEIRSEN,1994)
گریفین مدیران را برای انجام صحیح وظایف مدیریتی ملزم به تعدادی مهارت خاص دانست که ازجمله این مهارتها عبارتند از:
۱ – مهارت انسانی ; ۲ – مهارت فنی ;
۳ – مهارت ادراکی ; ۴ – مهارت تشخیصی ;
۵ – مهارت ارتباطی ; ۶ – مهارت تصمیم گیری ; ۷ – مهارت در مدیریت زمان (GRRIFFIN,1994)
به عقیده وی مهارت تشخیصی یعنی مهارتهایی که یک مدیر را به دادن مناسبترین پاسخ به یک موقعیت قادر می کند. مدیران باید بتوانند تنوعات را مدیریت کنند. آنان بایدقادر باشند که یک گروهی از افراد باهوش و افراد ماهر که دارای شخصیتهای متفاوت فردی هستند را در یک تیم هماهنگ کرده و هدایت سازند.( CLARK,1995)
نتیجه تصویری برای موضوع هوش
هولی و انگلیش و استفی در کتاب «مهارتها برای رهبری موفق در قرن ۲۱، استانداردها برای عملکردهای بالا و عالی مدیران به مهارتهای ذیل اشاره دارند که برای مدیریت موثر و اساسی هستند:
رهبری آگاهانه ; سیاست و اداره کردن ; ارتباطات و روابط جمعی ; مدیریت سازمانی ; برنامه ریزی و توسعه ; ارزیابی کارکنان و مدیریت پرسنل ; پیشرفت و توسعه کارکنان ; تحقیق ; ارزشها و اصول اخلاقی رهبری .( HOYLE, ENGLISH, STEFFY)
به طورکلی می توان مولفه های شایستگی را در شش گروه کلی (ابعاد شایستگی )جای داد: (غفاریان، ۱۳۷۹)
۱ – دانش و معلومات حرفه ای ;
۲ – مهارتها (مهارتهای رفتاری ، مهارتهای فکری );
۳ – ویژگیهای شخصیتی (اعتمادبه نفس ، برون گرایی و…);
۴ – نگرش و بینش (ارزشها، اصول گرایی );
۵ – اعتبار حرفه ای (ارتباطات قوی رسمی ، قدرت حرفه ای و…);
۶ – اعتبار عمومی (ارتباطات قوی غیررسمی ، شهرت عمومی و…).
این ابعاد الگوی عمومی توسعه مدیران را شکل می دهد. الگویی که <شایستگی مدیران را به اثربخشی مدیریتی > پیوند می زند (شکل ۱). این الگو نشان می دهد که توسعه شایستگیهای مدیریتی ، بهبود اثربخشی مدیریتی را درپی داشته و متقابلا برای دستیابی به مدیریت اثربخشی ، می بایست به صورت همه جانبه ای ابعاد شایستگی مدیران را توسعه بخشید.
۲-۳-۲- الگوی مناسب برای تامین مدیران شایسته
در تامین نیروی انسانی ازطریق پرسنل موجود، برنامه ریزی خدمتی (SUCCESSION PLANNING) یا برنامه ریزی برای تربیت جانشین مطرح شده ، یعنی شناخت کارکنان واجد شرایط و آموزش دادن و آماده سازی آنها برای تامین نیازهای سازمان چرخش شغلی (JOB ROTATION) در ایجاد انگیزه و رشد توانائیهای کارکنان نقش موثر دارد.
– شناسایی افراد به کمک تشکیل بانک اطلاعاتی و آماده سازی آنها;
– برنامه های آموزشی برای ایجاد آگاهی علمی و تجربه عملی در زمینه های موردنظر ووسعت یافتن بینش و طرزتفکر آنها نسبت به شغل و کل سازمان و عملیات آن و ایجاداعتماد به نفس و تقویت حس مسئولیت پذیری آنان و درنهایت حائز شرایط شدن برای تصدی مدیریت .(الوانی، ۱۳۷۴)