شرح صدر ، پر حوصلگی و توسعه شخصیت بر طرف نمودن بارگران شداید و فرو نهادن بار گران بلندی نام و آوازه
5-4-4- سؤال چهارم تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره انشراح نتایج عینی و عملی برای مخاطبین(آن زمان و آن جامعه) در پی داشته است؟ (چهارمین عنصر مدل CIPPO)
نتیجه = p=product: نتیجه ملموس و عینی رفتار پیامبر و بلندآوازه شدن ایشان به دلیل داشتن اخلاق حسنه نیکو سرمشق یاران ایشان نیز شد و همه با تأسی به اخلاق در پی دستیابی به نام نیکو شدند.
امین بودن و امانتداری او آن چنان بود که در دوران جاهلیت او را به «امین» نام گذاری کرده بودند و مردم هر امانتی که برایش خیلی اهمیت قایل بودند، دست او می سپردند و خاطر جمع بودند که این امانت به آن ها سالم برخواهد گشت. حتی بعد از آن که دعوت اسلام شروع شد و آتش دشمنی و نقار با قریش بالا گرفت، در همان احوال هم باز همان دشمن ها اگر می خواستند چیزی را در جایی امانت بگذارند، می آمدند و به پیامبر می دادند، لذا شما شنیده اید که وقتی پیامبر اکرم به مدینه هجرت کردند، امیرالمؤمنین را در مکه گذاشتند تا امانت های مردم را به آن ها برگرداند. معلوم می شود که در همان اوقات هم مبالغی امانت پیش آن بزرگوار بوده است؛ نه امانت مسلمانان، بلکه امانت کفار و همان کسانی که با او دشمنی می کردند.[73]
در آن زمان جاهلیت که حقوق مردم و همسایه ها معنایی نداشت از همان جوانی پیامبر اکرم(ص) بین مردم شهره به امانت داری بودند و بلندآوازه بودند.
پیروان پیامبر پس از بعثت و اسلام آوردن به دنبال رسیدن به نام نیکو به اخلاق پیامبرشان تأسی کردند و امن ترین جامعه را در مدینه پس از تشکیل حکومت اسلامی به وجود آوردند.
5-4-5- سؤال پنجم تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره انشراح بازخورد عینی و نتایج ملموس جهت پالایش مسلمانان در پی داشته است؟(پنجمین عنصر مدل CIPPO)
بازخورد= o=outcome: شخصیت رسول اکرم(ص) زیبنده ی نیک نامی و آبرومندی بود. پیامبر(ص) مشکلات رسالت را پشت سر گذاشت و اهداف آن را در میان مردم جا انداخت، از آن پس بود که آوازه اسلام و پیامبر(ص) همه جا را فرا گرفت و نام آن بزرگوار سرلوحه ی صحبت مجالس گردید و این وعده خدا بود که جامه عمل پوشید.
حتی مردمی که اعتقادی به عوالم بعد از مرگ ندارند و مردن را فنا مطلق و نابودی محض می پندارند نیز باز دوست دارند که بعد از خود نام نیک به جای بگذارند و این عشق و علاقه حاکی است که آدمی در اعماق قلب و روح خود به بقاء بعد از مرگ معتقد است و این اعتقاد و ایمان از ژرفای روان ناخودآگاه و وجدان غیر مستعشرش سرچشمه می گیرد و ایمانی اصیل و عمیق است هر چند از لحاظ فکری منحرف و با زبان منکر باشد.
مسلمانان و پیروان آئین بزرگ اسلام نیز با شدت بیشتری با تأسی و پیروی از پیشوایشان به دنبال بر جای نهادن نام نیک از خود هستند و تلاش دارند در هر زمینه ای که فعالیت دارند به نحو احسن کار خود را انجام دهند تا ماندگار شوند.
سعدی شاعر بزرگ و بلندآوازه ایران اسلامی نیز در شعر خود به همین مضمون اشاره دارد که:
“سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز مرده آن است که نامش به نکویی نبرند”
5-4-6- وجه سوم منشور تربیتی، مدیریتی:
خوش نامی و خوش سابقه بودن مدیر و بلندآوازه شدن نام او پس از انجام موفق مسئولیت
5-5- تحلیل آیات پنجم و ششم سوره مبارکه انشراح بر اساس مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO
5-5-1- سؤال اول تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح بیانگر اهداف تربیتی مدیریتی می باشد، (اولین عنصر مدل CIPPO)
محتوی= C=context:
فان مع العسر یسرا(5) ان مع العسر یسرا(6)
پس به یقین(با لطف خدا) با هر سختی آسانی است. (5) آری مسلماً با هر سختی آسانی است.(6)
سختی ها، همواره با آسانی هایی شگفت همراه است.
«العسر» اسم جنس معرفه بوده و بر هر نوع سختی قابل تطبیق است. «یسراً» اسم جنس نکره است و بر تفخیم و شگفتی دلالت دارد.
شرح صدر و سبک بار بودن پیامبر(ص) و بلندآوازگی آن حضرت، نمونه ای از انفکاک ناپذیری مشکلات از آسانی هاست.(حضرت آیت ا… هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما)
مفاد این آیه را می توان نظیر آیه «سیجعل ا… بعد عسر یسراً» (طلاق، آیه7) دانست، زیرا از دو عنوان «عسر» و «یسر» که نقیض یکدیگرند- همواره تنها یکی صادق است؛ بنابراین تحقیق هر دو در یک موضوع، نمی تواند مراد باشد، بلکه نزدیک بودن «یسر» و ظهور مقدمات آن مراد است و یا به وجود اموری آسان در کنار کارهای سخت نظر دارد.
آیت ا… هاشمی رفسنجانی در تفسیر راهنما می آورند: “سختی ها، هرگز نباید رهبران الهی را از توجه به سهولت و امکانات موجود و دلگرم بودن به آن ها بازدارد.”
کلمه «مع» دلالت دارد که وجود «یسر عظیم» همزمان با وجود «عسر» است نه بعد از آن.
5-5-2- سؤال دوم تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره انشراح خطاب به پیامبر اسلام به شکل خاص می باشد؟(دومین عنصر مدل CIPPO)
مخاطب = I=input: مخاطب این آیه شریفه وجود مقدس نبی مکرم اسلام حضرت محمد مصطفی(ص) به صورت خاص و تمامی انسان ها به صورت عام می باشد.
در این آیات شریفه خداوند متعال به پیامبرش این اطمینان را می دهد که با هر سختی قطعاً آسانی است. اگر ما بار سنگین رسالت را بر دوشت نهادیم در کنارش به تو شرح صدر و بلندی نام هم عنایت کردیم.
و اگر صبر و استقامت پیشه سازی گسترش اسلام و میوه شیرین پیروزی را خواهی چید.
ای پیام
برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.
بر غم مخور که مشکلات و سختی ها به این صورت باقی نمی ماند و به زودی روزی را خواهی دید که فریاد دشمنان خاموش، کارشکنی ها بی رنگ و جاده های پیشرفت و تکامل صاف و پیمودن مسیر حق آسان خواهد شد.
آیت ا… مکارم شیرازی در تفسیر نمونه می آورند:« این دو آیه به صورتی مطرح شده که اختصاص به شخص پیامبر اکرم(ص) و زمان آن حضرت نیز ندارد و بلکه به صورت یک قاعده کلی و به عنوان تعلیلی بر مباحث سابق مطرح است، و به همه انسان های مؤمن و مخلص و تلاشگر نوید می دهد که همیشه در کنار سختی ها آسانی ها است. آری چنین است که با هر مشکلی آسانی آمیخته، و با هر صعوبتی سهولتی همراه است، و این دو همیشه با هم بوده و با هم خواهند بود. این نوید و وعده الهی است، که دل را نور و صفا می بخشد.
5-5-3- سؤال سوم تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره انشراح بر اساس روش های خاصی به مسلمانان ارائه می شود؟(سومین عنصر مدل CIPPO)
فرایند= p=process : در مورد فرایند همراهی آسانی با هر سختی استاد محمدتقی شریعتی در تفسیر نوین چنین می نویسد: «انسان ها به دو گونه دشواری آشنا هستند نخست دشواری های عادی و طبیعی و معمولی مانند یتیمی وفاداری و سرگردانی در کار و ندانستن راه چاره که افرادی از هر طبقه و پیروان هر عقیده ممکن است گرفتار آن شوند.
و دوم دشواری ها و سختی هایی است که مردم نیکوکار و خیرخواه بویژه مصلحین بزرگ که می خواهند جامعه ای را به خیر و صلاح و سعادت و رستگاری برسانند در راه انجام وظیفه دچار آن می گردند چه روحی و چه جسمی که در دو کلمه ضیق صدر و بار گران کمرشکن خلاصه می شود پس خداوند می فرماید با هر آن گونه سختی و دشواری آسانی است به خوبی فهمیده می شود که مقصود هر دو نوع دشواری است. پس هر کس گرفتار این گونه دشواری ها باشد آن چنانکه پیغمبر اکرم(ص) به شدیدترین وضع گرفتار بود، به آن بزرگوار اقتدا کند و با همتی بلند و عزمی آهنین درصدد چاره برآید و در تهیه اسباب و وسایل لازم در حد قوه و استطاعت بکوشد. بدبینی و نومیدی را از خود دور کند و صبر و تحمل پیشه سازد و با توکل به پروردگار در راه رسیدن به مقصود، ثبات و استقامت ورزد، قطعاً و یقیناً به فراخی و آسانی خواهد رسید همانگونه که نبی اکرم(ص) رسید.»[74]
استاد محمدتقی شریعتی در جای دیگری از تفسیر این دو آیه شریفه چنین می گویند که: «دو شرط رهایی از سختی و مضیقه و بدبختی و نائل شدن به آسانی و فراخی و نیکبختی همان دو آیه آخر سوره است یعنی 1- اجتناب از تن آسایی و بیکاری و همواره به کوشش پرداختن 2- روی دل با خدا داشتن و از غیر او قطع امید کردن است.»
5-5-4- سؤال چهارم تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح نتایج عینی و عملی برای مخاطبین (آن زمان و آن جامعه) در پی داشته است؟(چهارمین عنصر مدل CIPPO)
نتیجه= p=product: استاد شهید مرتضی مطهری در کتاب سیره نبوی می نویسند:« ای پیغمبر! کار سخت و دشوار است،؛ اما اگر انسان سختی ها را تحمل کند، با سختی سستی هست؛ یعنی سستی ها در شکم سختی هاست هر سختی در درون خودش سستی دارد. معنایش این است: صبر کن، استقامت بورز. پیغمبر از این آیات چنین احساس کرد که همراه هر سختی دو آسانی است، که چهره ی مبارکش شکفته شد و بعد مدام تکرار می کرد، می فرمود که یک سختی با دو سستی چه خواهد کرد؟! خدای من به من وعده ی آسانی و وعده سستی همراه با این سختی ها داده است.»[75]
نتیجه این آیات نورانی در دل و قلب پیامبر آرامش و سکینه ای به وجود آورد که سخت ترین مشکلات را با امید به فراخی و آسانی تحمل می نمود. بردباری او به این اندازه بود که چیزهایی که دیگران از شنیدنش بی تاب می شدند، در آن بزرگوار بی تابی به وجود نمی آورد. گاهی دشمنان آن بزرگوار در مکه رفتارهایی با او می کردند که وقتی جناب ابی طالب در یک مورد شنید، به قدری خشمگین شد که شمشیرش را کشید و با خدمتکار خود به آن جا رفت و آن جسارتی که آن ها با پیامبر کرده بودند، همان را با یکایک آن ها انجام دهد؛ گفت هر کدام اعتراض کنید، گردنتان را می زنم؛ اما پیامبر همین منظره را با بردباری تحمل کرده بود. چون با ایمان به آیات و بشارت های الهی می دانستند در پس این سختی ها، آسانی است.
نمونه های زیادی از آزار قریش در صفحات تاریخ ثبت شده است، ابن اثیر[76] فصلی برای این موضوع باز کرده و نام دشمنان سرسخت رسول خدا(ص) را در مکه و انواع آزارهای آنان را بیان نموده است، به طور مثال روزی «عقبة بن ابی محیط» رسول خدا را در حال طواف دید و ناسزا گفت، و عمامه او را به گردن پیچید و از مسجد بیرون کشید گروهی از ترس بنی هاشم، پیامبر را از دست او گرفتند.[77]
آزار و آسیبی که پیامبر اکرم از ناحیه ی عموی خود(ابولهب) و همسر او (ام جمیل) می دید بی سابقه بود خانه پیامبر در همسایگی آن ها قرار گرفته بود، از ریختن هر گونه زباله بر سر و صورت او دریغ نداشتند؛ و روزی بچه دان گوسفندی بر سرش زدند.[78]
پیشرفت اسلام در آغاز بعثت معلول همین استقامت و صبر و تحمل پیامبر و یارانش بود و اگر نبود اعتقاد ایشان به آسانی پس از هر سختی این امر میسر نمی شد.
5-5-5- سؤال پنجم تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره انشراح بازخورد عینی و نتایج ملموس
جهت پالایش مسلمانان در پی داشته است؟(پنجمین عنصر مدل CIPPO).
بازخورد= o=outcome: نمونه های بازخورد عینی و ملموس این آیات شریفه در صدر اسلام کم نیستند که یاران پیامبر با ایمان قلبی نسبت به آیه «ان مع العسر یسراً» سختی ها و دشواری های طاقت فرسای سال های نخست را به امید گشایش و آینده ای با شکوه تحمل نمودند.
بلال حبشی: پدر و مادر وی از کسانی بودند که از حبشه به حالت اسارت وارد جزیرة العرب شده بودند، بلال که بعدها مؤذن پیامبر شد غلام «امیة بن خلف» بود، «امیه» از دشمنان سرسخت پیشوای بزرگ مسلمانان بود، چون عشیره رسول خدا دفاع از حضرت را به عهده گرفته بودند وی برای انتقام، غلام تازه مسلمان خود را در ملاء عام شکنجه می داد، و او را در گرمترین روزها با بدن برهنه روی ریگ های داغ می خوابانید، و سنگ بسیار بزرگ و تفتیده ای را روی سینه او می نهاد و او را با جمله زیر مخاطب می ساخت:«دست از تو بر نمی دارم تا این که به همین حالت جان بسپاری، و یا از اعتقاد به خدای محمد برگردی و «لات» و «عزی» را پرستش کنی» ولی بلال در برابر آن همه شکنجه گفتار او را با دو کلمه که روشنگر پایه استقامت او بود پاسخ می داد، و می گفت: احد، احد یعنی: خدا یکی است.[79]
عمار یاسر و پدر و مادرش: عمار و والدین او از جمله پیشقدمان اسلام بودند، آنان روزی که مرکز تبلیغاتی رسول خدا خانه «ارقم بن ابی الارقم» بود اسلام آوردند روزی که مشرکان از ایمان آن ها آگاه شدند، در آزار و شکنجه آنان کوتاهی ننمودند. ابن اثیر[80] می نویسد: مشرکان این سه نفر را در گرمترین مواقع مجبور می کردند که خانه خود را ترک بگویند و در زیر آفتاب گرم و باد سوزان بیابان به سر ببرند این شکنجه آن قدر تکرار شد، که یا سر در آن میان جان سپرد، روزی همسر او سمیه در این خصوص به ابوجهل پرخاش نمود و آن مرد سنگدل و بی رحم نیزه خود را در قلب او هم فرو برد و او را نیز کشت وضع رقت بار این زن و مرد رسول خدا را منقلب نمود و فرمود: ای خاندان یاسر شکیبایی را پیشه سازید که جایگاه شما بهشت است.
دشواری ها و سختی های طاقت فرسای شعب ابی طالب فقط و فقط با ایمان به آیات نورانی الهی تحمل می شد سعد و قاص می گوید در شعب گاهی فشار گرسنگی به حدی می رسید که من شبی از میان دره بیرون می آمدم، در حالیکه نزدیک بود تمام قوا را از دست بدهم ناگهان پوست خشکیده شتری را دیدم،آن را برداشتم و شستم و سوزاندم و کوبیدم، و بعد با آب مختصری خمیر کرده و از این طریق سه روز به سر بردم.[81]
چه مسلمانان صدر اسلام و چه پس از آن، آنان که با ایمان راسخ این آیات را نصب العین خویش قرار دادند و با تحمل سختی ها به دنبال فراخی و گشایش بودند و یقین داشتند که وعده الهی تخلف ناپذیر است یا در این دنیا به پیروزی و گشایش می رسند و یا با شهادت آسایش ابدی را برای خود به ارمغان می آورند.
نمونه بارز عمل به این آیات را می توان در صبر و استقامتی دید که مردم مسلمان کشور عزیزمان ایران در مبارزه خود علیه رژیم طاغوت به کار بردند و نتیجه شیرین آن را نیز دیدند به گونه ای که امروزه سایر جوامع اسلامی و حتی غیر اسلامی راه علاج خود را همین راه پرشکوه مقاومت می دانند و دست به انقلاب های مشابه زده اند.
از مجموع این دو آیه نورانی چنین استنتاج می شود که هر فردی برای رسیدن به اهدافش سختی هایی پیش رو دارد که با استقامت و توکل به خدا می تواند سختی ها را به آسانی بدل سازد. این قانون کلی و فراگیر است و فقط اختصاص به پیامبر اکرم(ص) ندارد بلکه هر فردی که مسئولیتی به عهده می گیرد اگر به این آیه اعتقاد قلبی داشته باشد و بداند که قطعاً و یقیناً با هر سختی آسانی است سختی ها را به جان می خرد تا به آسایش و راحتی برسد.
5-5-6- وجه چهارم منشور تربیتی، مدیریتی:
اعتقاد قلبی مدیر به آسانی با هر سختی و این که آسانی ها در دل سختی ها نهفته اند.
5-6- تحلیل آیه هفتم سوره مبارکه انشراح بر اساس مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO
5-6-1- سؤال اول تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح بیانگر اهداف تربیتی و مدیریتی می باشد؟
(اولین عنصر مدل CIPPO)
محتوی = C=context: فاذا فرغت فانصب (7) پس هنگامی که از کار مهمی فارغ می شوی به مهم دیگری بپرداز.
آیت ا… مکارم شیرازی در تفسیر نمونه در تفسیر این آیه می فرمایند: «هرگز بی کار نمان، تلاش و کوشش را کنار مگذار، پیوسته مشغول مجاهده باش و پایان مهمی را آغاز مهم دیگری قرارده. مفهوم گسترده ی این آیه فراغت از هر مهمی و پرداختن به مهم دیگر را شامل می شود.»
«نصب» ماضی «النصب»؛ یعنی به رنج و تعب افکند(مصباح) و لغت فرغت: فارغ شدی.
استاد ابوالفضل بهرامپور در تفسیر نسیم حیات می نویسد: «بعد از فراغ از هر مشکلی کوشش را سر بگیر که سختی ها مقدمه کمال است. اگر انسان در مقطعی به پیروزی رسید، نباید تصور کند که کار تمام شده است. بلکه باید بداند پیروزی در هر مقطعی آغاز یک حرکت دیگر برای مقصد بعدی است».
شخصی که پس از فراغت از امر مهمی به امر مهم دیگری می پردازد نمی تواند فردی ایستا و بی حرکت باشد و در ضمن به وضع موجود قانع و راضی نیست اگر مدیر و رهبری چنین ویژگی مهمی داشته باشد مدیر و رهبر تحول گرا و پیشرفت طلب است.
5-6-2- سؤال دوم تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح خطاب ب
ه پیامبر اسلام(ص) به شکل خاصی می باشد؟ (دومین عنصر مدل CIPPO)
مخاطب= I=input: مخاطب این آیه شریفه وجود مقدس نبی اکرم اسلام حضرت محمد مصطفی(ص) به صورت خاص و تمامی انسان ها به صورت عام می باشد.
عده ای از مفسران گفته اند که مخاطب این آیه شریفه حضرت محمد(ص) است که خداوند خطاب به ایشان می فرمایند هنگامی که از نماز واجب فارغ شدی به دعا بپرداز و یا هنگامی که از فرایض فارغ شدی به نافله شب برخیز و یا این که هنگامی که از دنیا فارغ شدی به امور آخرت و عبادت و نماز پروردگارت بپرداز. یا این که هنگامی که از واجبات فارغ شدی به مستحباتی که خدا دستور داده توجه کن. یا این که هنگامی که از جهاد با دشمن فارغ شدی به جهاد با نفس بپرداز.
امام صادق(ع): یعنی هنگامی که فراغت یافتی علی را به ولایت نصب کن.
آیه بیانگر یک اصل کلی و فراگیر است و هدف آن است که پیامبر را به عنوان یک الگو و سرمشق از اشتغال به استراحت بعد از پایان یک امر مهم باز دارد، و تلاش مستمر و پی گیر را در زندگی به او گوشزد کند.
مخاطب این آیه به طور غیرمستقیم می تواند تمامی انسان ها باشند که بدانند اصولاً بی کار بودن و فراغت کامل مایه خستگی، کم شدن نشاط، تنبلی و فرسودگی، و در بسیاری از مواقع مایه فساد و تباهی وانواع گناهان است.
5-6-3- سؤال سوم تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح بر اساس روش های خاصی به مسلمانان ارائه می شود؟(سومین عنصر مدل CIPPO)
