نمودار ۳-۳ مرز تولید مدل CCR 52
نمودار ۳-۴ مرز تولید مدل BCC 52
نمودار ۴-۱ نمرات کارایی وصول مطالبات ۷۲
چکیده:
امروزه اهمیت و آگاهی از میزان کارایی و سنجش آن جهت بهبود عملکرد و نهایتاً حفظ و ادامه حیات سازمان با توجه به شرایط متغیر محیطی ، پیچیدگی تکنولوژی، کمبود منابع،رقابت شدید، تنوع خدمات و سرعت بالای تبادل اطلاعات و ارتباطات ضرورتی اجتناب ناپذیر است. لذا شرکتهای وابسته به دولت به منظور رقابت در عرصه های داخلی و بین المللی نیازمند تلاش مستمر در راستای بوجود اوردن شرایط مناسب اقتصادی برای کلیه سرمایه گذارانشان هستند. در این میان شرکت ملی گاز با توجه به ماهیت خدماتی شرکت نیازمند تامین منابع مالی به منظور افزایش حوزه های گازرسانی در مناطق فاقد گاز خانگی می باشد. این امر محقق نمی شود مگر با وصول مطالبات گاز بهاء مشترکین در مناطق تحت پوشش، بنابراین ارزیابی کارایی وصول مطالبات در صنعت گاز دارای اهمیت به خصوصی می باشد بویژه بعد از هدفمند کردن یارانه در سالهای اخیر در کشور و افزایش بهای منابع انرژی . تحلیل پوششی داده ها یکی از شاخه های علم تحقیق در عملیات می باشد که در سالهای اخیر پیشرفتهای زیادی را در محاسبه کارایی واحدهای تصمیم گیری دارد. هدف عمده این پایان نامه ، محاسبه نمره کارایی وصول مطالبات گاز بهای مصرفی توسط مشترکین در شرکت گاز استان اردبیل می باشد. و بدین منظور در این پایان نامه از دو روش تحلیل پوششی داده ها و رگرسیون چند متغیره استفاده شده است. چهار ورودی و دو خروجی به ترتیب تحت عناوین I1 تا I4 و O1 تا O2 جهت محاسبه کارایی شناسایی و محاسبه شده اند که ورودی اول تا چهارم به ترتیب بیانگر درآمد خانوار، شاخص فرهنگی ناحیه، شاخص نیروی انسانی و ماشین آلات و میانگین دمای سالیانه بوده و خروجی اول و دوم بیانگر نسبت مبالغ واریزی به مبالغ صادره در فیش ها و نسبت تعداد فیش های واریزی به صادره می باشد. برای حل مدل عنوان شده با روش تحلیل پوششی داده ها از نرم افزار GAMS استفاده کرده و نمرات کارایی و وزن های ورودی ها و خروجی ها مدل محاسبه شده و در ادامه به منظور محاسبه کارایی توسط روش رگرسیون چند متغیره از نرم افزار SPSS بهره گرفته و پس از یافتن معادله خط رگرسیونی نمره کارایی نواحی تابعه مشخص می شود. پس از محاسبه نمره کارایی توسط روش تحلیل پوششی داده ها هفت ناحیه دارای نمره کارایی یک شده و در روش رگرسیون چند متغیره یک ناحیه نمره کارایی یک را کسب می نماید.
عکس مرتبط با اقتصاد
کلمات کلیدی : ارزیابی کارایی، تحلیل پوششی داده ها، وصول مطالبات،رگرسیون چند متغیره
دانلود متن کامل پایان نامه در سایت fumi.ir
فصل اول کلیات تحقیق
۱-۱ مقدمه
امروزه اهمیت ارزیابی[۱] عملکرد[۲] و آگاهی از میزان کارایی و بررسی و سنجش آن جهت بهبود عملکرد و نهایتاً حفظ و ادامه حیات سازمان با توجه به شرایط متغیر محیطی ، پیچیدگی تکنولوژی، کمبود منابع،رقابت شدید، تنوع خدمات و سرعت بالای تبادل اطلاعات و ارتباطات ضرورتی اجتناب ناپذیر است.علی رغم ضرورت و اهمیت ارزیابی عملکرد و محاسبه کارایی، برنولاک[۳] مدیر مؤسسه بهره وری کانادا مدعی است که (( بیشتر مدیران معانی واقعی بهره وری و کارایی را نمی دانند و مطلع نیستند که این مفاهیم تا چه حد برای سازمان آن ها حیاتی است.)) همچنین آن ها نمی دانند که چقدر می توانند بهره وری و کارایی خود را بهبود داده ، چگونه آن ها را مورد سنجش قرار داده ، تجزیه و تحلیل کنند و یا چه عواملی بر آنها تاثیر گذارند.
در عصر کنونی ، تحولات شگرف دانش مدیریت وجود نظام ارزیابی را اجتناب ناپذیر کرده است؛ به گونه ای که فقدان ارزیابی در ابعاد مختلف سازمان اعم از ارزیابی استفاده از منابع و امکانات ، کارکنان، اهداف و استراتژی ها، یکی از علائم بیماری سازمان قلمداد می شود. هر سازمان به منظور آگاهی از میزان مطلوبیت و کیفیت فعالیت های خود به ویژه در محیط های پیچیده پویا ، نیاز مبرم به نظام ارزیابی دارد.از سوی دیگر نبود نظام ارزیابی و کنترل در یک سیستم به معنای عدم برقراری ارتباط با محیط درون و برون سازمان تلقی می شود؛ که پیامد آن کهولت و در نهایت مرگ سازمان است. ممکن است بروز پدیده مرگ سازمانی به علت عدم وقوع یکباره آن از سوی مدیران عالی سازمان احساس نشود اما مطالعات نشان می دهد نبود نظام کسب بازخورد،توسعه و بهبود فعالیتهای سازمان را غیر ممکن می کند و سرانجام این پدیده مرگ سازمانی است.
از نگاه دیگر با ملاحظه نظام آفرینش می توان دریافت که ارزیابی در بطن آن قرار دارد. وجود نظم بسیار موزون در جهان خلقت حکایت از حلقه بازخورد کاملا حساب شده ای دارد و نظام ارزیابی به عنوان یکی از عناصر این حلقه مطرح است.هر چند ممکن است بشر به علت نقص دانش و اطلاعات قادر به تبیین آن نباشد ولی قوام و دوام یک سیستم منوط به وجود نظام ارزیابی و کنترل است.
صاحبنظران و محققان معتقدند ارزیابی عملکرد، موضوعی اصلی در تمامی تجزیه و تحلیل های سازمانی است و مشکل بتوان سازمانی را تصور کرد که مشمول ارزیابی و اندازه گیری عملکرد نباشد. آنان توجه به ((عملکرد سازمانی))[۴] را باعث توسعه تئوری سازمانی ذکر می کنند و عملکرد را موضوع اصلی در فضای علمی می دانند. در نتیجه این بحث توجه محققان ، اقتصاددانان و مدیران اجرایی را به خود جلب کرده است . ارزیابی و اندازه گیری عملکرد موجب هوشمندی سیستم و بر انگیختن افراد در جهت رفتار مطلوب می شود و بخش اصلی تدوین و اجرای سیاست سازمانی است.
کارایی به معنی تلف نکردن منابع است که از نسبت ستاده کل به نهاده کل به دست می آید از طرفی بدون شک رسالت و هدف اساسی هر مجموعه بهره برداری موثر و کارا از منابع در اختیار می باشد. استفاده از فنون و تکنیک های پیشرفته و شناخت فرصت ها و محدودیت های بالقوه و بالفعل وابسته به آگاهی از وضعیت فعلی سازمان است. حال که اهمیت ارزیابی و اندازه گیری عملکرد مشخص گردید باید مبنای توسعه پایدار[۵] که اکثریت کشورهای دنیا در پی تحقق این امر می باشند شناسایی و عوامل موثر در رابطه با این امر مورد ارزیابی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد.
انرژی مبنای رشد اقتصادی و توسعه پایدار کشور می باشد و اقتصاد بدون انرژی معنا ندارد. انرژی گاز با توجه به چشم انداز اقتصاد جهان اصلی ترین نیاز آینده دنیا خواهد بود و بر اساس پیش بینی ها مصرف گاز در دنیا طی دهه آینده در مقام نخست قرار می گیرد.انرژی گاز به عنوان یکی از پاکیزه ترین انرژی های مصرفی خانواده ها،صنایع و سایر مراکز مصرف مطرح است. در حالیکه هزینه های بالای تولید ، انتقال و توزیع آن از دید مصرف کنندگان پنهان مانده است و این در شرایطی است که بخش عظیمی از سرمایه گذاریها ، طراحی و برنامه ریزی در صنعت گاز منوط به وصول به موقع بهای گاز می باشد.بر همین اساس شرکتهای گاز استانی نیز به عنوان بدنه اصلی توزیع ، فروش و خدمات پس از فروش نقش بسیار مهم و تعیین کننده ای را در رشد اقتصادی و توسعه پایدار کشورمان دارد.
تنگناهای بوجود آمده در امر وصول مطالبات که باعث کاهش در آمد ناشی از فروش گاز و نیز افزایش بدهی مشترکین گاز در شرکت های گاز استانی شده است، مشکلات عدیده ای را بوجود آورده بطوری که این شرکت ها از اجرای وظایف اصلی خود دور مانده اند. با پیشرفت و توسعه روز افزون فن آوری صنعت گاز و افزایش تعداد مشترکین گاز و لزوم انجام اقدامات فنی از قبیل نگهداری و تعمیرات و بازسازی تاسیسات گاز در راستای ارائه خدمات با کیفیت مطلوب به کلیه مشتریان و رسیدگی به درخواست ها و رفع مشکلات گردانندگان این صنعت، اهمیت داشتن نقدینگی کافی از طریق کاهش هزینه ها و افزایش درآمدها را بیش از پیش آشکار ساخته است. از این رو ارزیابی کارایی واحد وصول مطالبات شرکتهای گاز استانی در امر وصول مطالبات گاز بهاء، به عنوان یک هدف مهم بشمار می آید. چرا که عدم کارایی شرکتهای گاز استانی در امر وصول مطالبات گازبهاء که به عنوان یکی از اصلی ترین اهداف این شرکتها می باشد می تواند بحرانهای عظیم اقتصادی را به همراه داشته باشد.
در این میان بررسی عملکرد بخشهای تابعه (نواحی) مورد توجه خاص قرار می گیرد نواحی وظایف اجرایی را بر عهده دارند و وظایف سازمان (مدیریت ارشد )[۶] نیز نظارت و کنترل بخشهای تابعه است. ارزیابی کارایی وصول مطالبات شرکتهای تابعه به چند دلیل عمده انجام می پذیرد که مهم ترین آنها عبارتند از:
۱ – شرکت به منظور کنترل و نظارت بر کار بخشهای تابعه تحت نظارت خود باید وضعیت آنها را با معیارهای مناسبی بررسی کند.
۲ – به منظور ایجاد مسئولیت پذیری مدیران اجرایی(مدیران بخش ها) عملکرد آنها با سیستم تنبیه و تشویق مناسبی پاداش داده می شود و بدین ترتیب زمینه رقابت بین بخش های تابعه فراهم می گردد.
۳ – با بررسی عملکرد می توان معیارهای مناسبی برای تخصیص بودجه ها و منابع بین نواحی بدست آورد.
۴ – با ارزیابی بخش ها و مشخص نمودن نقاط قوت و ضعف آنها و ایجاد بستری مناسب می توان زمینه ایجاد رقابت سالم را بین بخش های تابعه فراهم نمود.
با مشخص شدن اهمیت ارزیابی و بررسی عملکرد بخش های تابعه شرکت در امر وصول مطالبات گازبهاء مصرفی توسط مشترکین باید معیارهایی را برای بررسی عملکرد مشخص نمود این معیارها براساس اهداف شرکت بوده و باید مشخص کنیم که هر یک از بخش های (ناحیه های ) مختلف برای سطح معینی از فعالیتهای خود چه سطحی از نهاده ها را استفاده می نماید. بر این اساس روش هایی برای ایجاد معیارهای مناسب ابداع شده است که از مهم ترین آنها می توان به روش تحلیل پوششی داده ها[۷] اشاره نمود.
یکی از ابزارهای مناسب و کارآمد در زمینه اندازه گیری کارایی، تحلیل پوششی داده ها (DEA) می باشد که به عنوان یک روش غیر پارامتری[۸] به منظور محاسبه کارایی واحدهای تصمیم گیرنده که در سال ۱۹۷۸ معرفی شده استفاده می شود. امروزه استفاده از تکنیک تحلیل پوششی داده ها با سرعت زیادی در حال گسترش بوده و در ارزیابی سازمانها و صنایع مختلف مانند صنعت بانکداری ، پست ، بیمارستانها ، مراکز آموزشی، نیروگاه ها، پالایشگاه ها و … استفاده می شود.توسعه های زیادی از جنبه تئوری و کاربردی در مدلهای تحلیل پوششی داده ها اتفاق افتاده که شناخت جوانب مختلف آن را برای به کارگیری دقیقتر اجتناب ناپذیر می کند. استفاده از مدلهای تحلیل پوششی داده ها علاوه بر تعیین میزان کارایی نسبی ، نقاط ضعف سازمان را در شاخص های مختلف تعیین کرده و با ارائه میزان مطلوب آنها ، خط مشی سازمان را به سوی ارتقای کارایی[۹] و بهره وری[۱۰] مشخص می کند. همچنین الگوهای کارا که ارزیابی واحدهای ناکارا براساس آنها انجام گرفته است به واحدهای ناکارا معرفی می شوند. الگوهای کارا واحدهایی هستند که با ورودی های مشابه واحد ناکارا خروجی های بیشتر یا همان خروجی ها را با بهره گرفتن از ورودی های کمتر تولید کرده اند.
این تنوع وسیع در نتایج است که موجب شده استفاده از این تکنیک با سرعت فزاینده ای رو به گسترش باشد. همین امر موجب شده است که این تکنیک از بعد تئوری نیز رشد فزاینده ای داشته باشد و به یکی از شاخه های فعال در علم تحقیق در عملیات تبدیل شود.
با توجه به موارد ذکر شده در این تحقیق از دو روش تحلیل پوششی داده ها و رگرسیون چند مغیره به منظور ارزیابی کارایی وصول مطالبات بخشهای تابعه شرکت گاز استان اردبیل استفاده نموده و نتایج حاصله را مورد مقایسه قرار می دهیم.
۱-۲ بیان مسئله
اصولاً در تنظیم برنامه های توسعه اقتصادی توجه به انرژی گاز به علت تاثیر آن که در تامین و بهبود رفاه زندگی افراد جامعه به عنوان یک عامل زیر بنایی توسعه اقتصادی از یک سو و اثرات انرژی گاز در افزایش درآمدو رشد صنعتی کشور از سوی دیگر حائز اهمیت است. در نگاهی دیگر امنیت ملل به طور فزاینده ای وابسته به امنیت منابع طبیعی ملتهاست. بنابراین امنیت منابع طبیعی نهایتا به معنای وجود عرضه کافی، قابل اطمینان و قابل تامین مالی و پایدار منابع طبیعی به اقتصاد جهانی می باشد. جایگاه ویژه ای که انرژی گاز در مقایسه با سایر انواع انرژی ها پیدا کرده و توسعه قابل توجه شبکه های انتقال و توزیع شهری و روستایی در سالهای اخیر مصرف انرژی گاز را به نسبت زیادی افزایش داده است. در این میان شرکتهای گاز استانی با فلسفه شناخت نیازهای مشتریان و پاسخگویی مناسب به آن شکل گرفته اند و وظیفه توزیع و فروش و خدمات پس از فروش را بر عهده دارند.
شرکت گاز استان اردبیل با توجه به شرایط خاص جغرافیایی استان که در آن اختلاف درجه حرارت در فصول مختلف سال باعث می شود میزان مصرف در طول سال در دامنه وسیعتری تغییر یابد به طوری که نسبت بالاترین مصرف فصل سرد به بالاترین مصرف فصل گرم اختلاف فاحشی دارد،بعنوان یک شرکت فعال و موثر در ارائه خدمات انرژی به گروه های مختلف مشتریان اعم از تولید کنندگان کالاها و خدمات، بخش کشاورزی و مصرف کنندگان خانگی، در تلاش است تا با ارائه خدمات توزیع و فروش گاز طبیعی به مشتریان و وصول به موقع گازبهای مصرفی توسط مشترکین چرخه مالی شرکت را جهت توسعه طرحهای گازرسانی که خاستگاه استراتژیک شرکت می باشد برنامه ریزی کرده و با وصول به موقع بدهی ها فعالیتهای گازرسانی را در معرض ریسک قرار ندهد.در این میان با توجه به اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها و کاهش تدریجی سهم دولت در پرداخت بهای گاز توزیعی توسط شرکت ملی گاز ایران و افزایش سهم مصرف کنندگان در پرداخت بهای خدمت دریافتی،توزیع نحوه ی کسب درآمد و وصول مطالبات شرکت ملی گاز ایران از دریافت قسمت اعظم هزینه از دولت و قسمت اندک آن از میلیونها مشترک، به دریافت قسمت اعظم گازبهاء از مشترکین، اهمیت بسزایی به بخش وصول مطالبات شرکتهای گاز استانی داده و با توجه به ضریب نفوذ گسترده شرکتهای گاز استانی در مناطق شهری و روستایی، بیشترین تاثیر را بر عملکرد شرکت گازهای استانی چه در ارتباط با مشتریان و چه در رابطه با روش های اجرایی این شرکتها بر جای خواهد گذاشت و آنها را با مشکل بزرگ دریافت گازبهاء از مشترکینی که عادت به مصرف زیاد و پرداخت مبلغ اندک داشتند، روبرو نموده است.که با توجه به عدم رعایت الگوی مصرف توسط مشترکین؛ به روز نبودن تجهیزات گرمایشی به کار رفته ، وضعیت نامناسب اقتصادی و … شرکت گاز را ملزم به اتخاذ تدابیر مناسب جهت وصول گازبهاء نموده است. تشکیل کمیته های وصول مطالبات متشکل از نمایندگانی از شرکتهای گاز،آب،برق و تلفن که زیر نظر استانداری هر استان فعالیت می کنند و مسئولیت وصول مطالبات در قبال خدمات یا مصارف خانگی و تجاری و صنعتی را بر عهده دارند نمونه ای از این تدابیر است.
با توجه به اینکه درآمد [۱۱]ناشی از فروش انرژی به عنوان یک منبع اصلی تامین منابع مالی مورد نیاز برای صنعت گاز در زمینه تولید، انتقال و توزیع متناسب با افزایش رشد مصرف، از اهم موضوعات اساسی صنعت گاز است. لذا هرگونه تاخیر یا عدم پرداخت بهای گاز ، این صنعت را در جهت تامین گاز مورد نیاز کشور با مشکلات سنگین مواجه ساخته است.در این میان سنجش[۱۲] میزان کارایی روش های اتخاذ شده در جهت افزایش وصول مطالبات همراه با رضایتمندی مشترکین با توجه به استراتژیک بودن مسئله و پیوند مستقیم آن با امنیت ملی کشور از دغدغه های اصلی شرکت می باشد همچنین برای پیشرفت در عرصه های منطقه ای و ملی نیازمند اطلاعات دقیقی از چگونگی کارایی سازمان و عوامل مؤثر در ارتقاء بهره وری سازمانی هستیم که نیاز مبرم به ارزیابی صحیح به وضوح نمایان می شود.
در این پایان نامه نیز به بررسی میزان کارایی وصول مطالبات گازبهاء در بخشهای تابعه شرکت گاز استان اردبیل به عنوان یکی از شرکتهای زیر مجموعه شرکت ملی گاز ایران با بهره گرفتن از تحلیل پوششی داده ها (DEA) و رگرسیون چند متغیره[۱۳] می پردازیم.
۱-۳ اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
بهبود مستمر[۱۴] عملکرد سازمانها ، نیروی هم افزایی[۱۵] ایجاد می کند که این نیروها می تواند پشتیبان برنامه و رشد و توسعه و ایجاد فرصت های تعالی سازمانی شود.دولت ها و سازمان ها و مؤسسات تلاش جلو برنده ای را در این مورد اعمال می کنند. بدون بررسی و کسب آگاهی از میزان پیشرفت و دستیابی به اهداف و بدون شناسایی چالش های پیش رو سازمان و کسب بازخور و اطلاع از میزان اجراء سیاستهای تدوین شده و شناسایی مواردی که به بهبود جدی نیاز دارند،بهبود مستمر میسر نخواهد شد. تمامی موارد مذکور بدون اندازه گیری و ارزیابی امکان پذیر نیست. لرد کلوین[۱۶] فیزیکدان انگلیسی در مورد ضرورت اندازه گیری می گوید (( هرگاه توانستیم آنچه درباره آن صحبت می کنیم را اندازه گرفته و در قالب اعداد و ارقام بیان نمائیم می توانیم ادعا کنیم درباره موضوع مورد بحث چیزهایی می دانیم . در غیر این صورت آگاهی و دانش ما ناقص بوده و هرگز به مرحله بلوغ نخواهد رسید)) علم مدیریت نیز مبین مطلب مذکور است. هر چه را که نتوانیم اندازه گیری کنیم نمی توانیم کنترل کنیم و هر چه را که نتوانیم کنترل کنیم مدیریت آن امکان پذیر نخواهد بود . در محیط های رقابتی امروزی، سازمان هایی می توانند به فعالیت خود ادامه دهند و در این محیط باقی بمانند که بنحو بهتری از منابع و داشته های خود بهره برداری نموده و بهره وری خود را افزایش دهند.
اوضاع و احوال بسیاری از مؤسسه ها و سازمانها نشان می دهد که در روند بهره گیری از عوامل تولید و ارائه خدمات از مطلوبیت چندانی برخوردار نیستند، وضعیت نامناسب این موسسات از سویی بیشتر به دلیل عدم ارتباط مناسب نهاده مورد نیاز به منظور تولید ستاده های مورد انتظار و از سویی دیگر عدم شناسایی و تعیین دقیق نهاده ها و ستاده ها می باشد. در بیانی دیگر ضرورت اندازه گیری ارزیابی و محاسبه کارایی و اثر بخشی به وضوح نمایان می شود.دستیابی به رشد و توسعه اقتصادی نیازمند استفاده بهینه از منابع طبیعی و رشد و توسعه پایدار در گرو نهادینه نمودن استفاده صحیح و کنترل شده از این نعمات الهی می باشد.
گاز به عنوان اصلی ترین و مهم ترین منبع تامین انرژی محسوب می شود. توجه به روند رشد جمعیت در کشورهای جهان سومی و ترس از تمام شدن سوختهای فسیلی، دولتها را بر آن داشت که علاوه بر تلاش برای جایگزینی سوختهای فسیلی با سایر انواع سوختها در جهت اصلاح الگوی مصرف و مصرف بهینه این نعمت خدادادی گام بردارند.
در کشور ما نیز با توجه به افزایش چشمگیر سهم گاز در سبد انرژی و روند صعودی مصرف آن در بخشهای مختلف مصرف از جمله بخش صنعتی ، تجاری، خانگی و نیروگاهی از یکسو و پایان پذیر بودن ذخایر گازی از سوی دیگر ضرورت مصرف بهینه را در تمام بخشهای مصرف کننده بیش از پیش محسوس می نماید. مجموعه عوامل فنی ، اقتصادی و فرهنگی را می توان از مهم ترین عوامل مصرف بی رویه گاز طبیعی در ایران بر شمرد . در حال حاضر گاز به عنوان اصلی ترین منبع تامین انرژی در کشور ما از اهمیت حیاتی برخوردار است و نقشی اساسی را در زندگی روزمره مردم بازی می کند.
هدفمندسازی یارانه ها باعث افزایش هزینه های ناشی از استفاده از گاز طبیعی به طور مستقیم و چه غیر مستقیم در سبد هزینه ای خانوار شده و جامعه را با شوک افزایش ناگهانی گازبهاء روبرو نموده است که این امر موجب بروز تفاوتهایی در پرداخت گازبهاء از سوی مصرف کنندگان شده است. از طرفی افزایش گازبهای واحدهای صنعتی با توجه به تخصیص کم و یا دیر هنگام یارانه به آنها باعث افزایش هزینه های تولید شده و در نتیجه قدرت رقابت پذیری بسیاری از آنها را از بین برده و باعث تعطیلی بسیاری از کارخانجات شده که عدم پرداخت گازبهاء و یا تاخیر در پرداخت آن توسط واحدهای صنعتی به عنوان اصلی ترین مشتریان گاز شده است. در ضمن عدم وصول به موقع مطالبات شرکتهای گاز استانی از مشتریان عمده و خرده باعث رکود در پرداخت به پیمانکار و متعاقب آن تاخیر و یا عدم اجرای پروژه های جدید می شود.
حال با توجه به اینکه وصول مطالبات از مشترکین و صنایع به عنوان اصلی ترین چالش پیش روی شرکتهای گاز استانی پس از اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها مطرح شده لزوم تعامل همه جانبه با ذینفعان (مشترکین عمده و خرده) و نحوه تعاملات با مصرف کنندگان نیازمند بررسی و بهبود می باشد. کنتور خوانی دقیق و مدون که زمینه ساز وصول به موقع مطالبات گازبهاء و به تبع آن استمرار فعالیت در بخش گازرسانی را در پی خواهد داشت. با توجه به مسائل و مشکلات بوجود آمده در این زمینه؛ طراحی مکانیسم مناسب وصول مطالبات گازبهاء و نیز بررسی کارایی و اثر بخشی[۱۷] آن از اهمیت بسزایی برخوردار است.
از دیدگاه مدیران ارشد و صاحبنظران صنعت گاز کشور نیز وصول بدهی گازبهاء ی شرکتهای گاز استانی پس از اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها از مشترکین گاز به یک معضل بزرگ مبدل گردیده است . عدم وصول مطالبات شرکتهای گاز استانی علاوه بر اینکه از یک سو بودجه اختصاص یافته بر شرکتها را با مشکل مواجه می سازد. باعث عدم اختصاص به موقع هزینه های سنگین تعمیرات و نگهداری شبکه های گازرسانی شهری و روستایی و عدم اجرای طرحهای جدید گازرسانی در شهرها و روستاها می شود.
اتخاذ تصمیمات مقطعی مانند تقسیط کردن قبوض و ارسال پیام کوتاه به مشترکین بدهکار و یا قطع کردن گاز مشترک از جمله سیاستهای کوتاه مدت شرکتهای گاز استانی می باشد که نشان دهنده تلاش مدیران ارشد این شرکتها به منظور وصول مطالبات گازبهاء می باشد. این اقدامات همگی مبین اهمیت بیش از پیش بخش وصول مطالبات شرکتهای گاز استانی می باشد، در گامی فراتر واگذاری فروش گاز و وصول مطالبات شرکتهای گاز استانی به بخش خصوصی با هدف تصمیم گیری سریع در حل مشکلات جاری و پرداخت هزینه از محل درآمدهای جاری نیز دلیل دیگری بر ضرورت و لزوم توجه ویژه به بخش وصول مطالبات را به روشنی نشان می دهد. در تحقیق حاضر با توجه به لزوم ارزیابی کارایی وصول مطالبات بخشهای تابعه شرکت گاز استان اردبیل، عوامل تاثیر گذار شناسایی و کارایی بخشهای مختلف شرکت مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار می گیرد.
۱-۴ اهداف تحقیق
شناسایی عوامل موثر بر وصول مطالبات گازبهاء در استان اردبیل که از آن جمله می توان به تجهیزات ، نیروی انسانی ، وضعیت آب و هوایی، درآمد خانوار ، …. اشاره کرد.
تعیین کارایی وصول مطالبات گازبهاء توسط بخشهای تابعه شرکت گاز اردبیل.
۱- ۵ سوالات تحقیق
چه ورودی[۱۸] هایی به منظور ارزیابی کارایی وصول مطالبات در شرکت گاز مد نظر است؟
چه خروجی [۱۹]هایی از سیستم وصول مطالبات شرکت گاز مورد انتظار می باشد؟
کارایی شرکتهای تابعه شرکت گاز استان اردبیل در زمینه وصول مطالبات چقدر است؟
چه راه هایی برای افزایش انگیزه کارکنان شرکت گاز در وصول مطالبات وجود دارد؟
۱ – ۶ شرح واژه ها و اصطلاحات بکار رفته در تحقیق
۱ – ۶ -۱ کارایی
در حوزه علم اقتصاد کارایی به صورت نسبت ستاده به نهاده تعریف شده و مقدار آن همواره کوچکتر از یک است. در این حالت بنگاهی کاراتر تلقی می شود که برای تولید محصولات خود از نهاده های کمتری استفاده کرده باشد. به عبارت دیگر روی مرز تولید قرار گرفته باشد یعنی با حداقل نهاده ، مقدار معینی ستاده تولید کند. به عبارتی دیگر میزان موفقیت یک سازمان در استفاده بهینه از نهاده ها در جهت تولید ستاده های بیشتر به کارایی تعبیر می شود.
انواع کارایی
کارایی فنی[۲۰] : کارایی فنی نشان دهنده ی میزان توانایی یک بنگاه برای حداکثر سازی میزان تولید با توجه به منابع و عوامل تولید مشخص شده است. به عبارت دیگر میزان توانایی تبدیل ورودی هایی مانند نیروی انسانی ، ماشین آلات و … به خروجی ها، در مقایسه با بهترین عملکرد، توسط کارایی فنی سنجیده می شود.(پیرس،۱۹۹۷)
کارایی تخصیصی[۲۱] : این کارایی بر تولید بهترین ترکیب محصولات با بهره گرفتن از کم هزینه ترین ترکیب ورودی ها دلالت می کند. در ادبیات روش تحلیل پوششی داده ها ، میزان تخصیص بهینه ی عوامل تولید با توجه به قیمت های نسبی درجه کارایی تخصیصی را نشان می دهد. کارایی تخصیصی به یک عامل برون زا یعنی قیمت نهاده ها بستگی دارد و با تغییر قیمت های نسبی تغییر پیدا می کند.(چارنز، کوپر و رودز، ۱۹۷۸)
کارایی اقتصادی[۲۲] : عبارت است از نسبت میزان محصول قابل استفاده به نسبت میزان منابع تولیدی که برای تولید آن محصول بکار رفته است. قابل استفاده بودن محصول و یا ارزش آن در جامعه به وسیله پول تعیین می گردد. کارایی اقتصادی به ترکیب کارایی فنی و تخصیصی نیز اطلاق می شود. یک سازمان در صورتی از نظر اقتصادی کارا خواهد بود که از نظر فنی و تخصیصی کارا باشد. کارایی اقتصادی از حاصل ضرب امتیاز کارایی فنی و تخصیصی به دست می آید.
کارایی ساختاری[۲۳] : کارایی ساختاری یک صنعت از متوسط وزنی کارایی شرکت های آن صنعت به دست می آید. با بهره گرفتن از معیار کارایی ساختاری می توان کارایی صنایع مختلف با محصولات متفاوت را مقایسه کرد.(امامی میبدی،۱۳۸۰)
کارایی مقیاسی[۲۴] : کارایی مقیاسی یک واحد از نسبت” کارایی مشاهده شده” آن واحد به ” کارایی در مقیاس بهینه” به دست می آید. هدف این کارایی تولید در مقیاس بهینه می باشد.(مهرگان،۱۳۸۳)
۱ –۶-۲ تحلیل پوششی داده ها (DEA)
بحث تحلیل پوششی داده ها با تز دکترای ادوارد رودز[۲۵] و با راهنمایی کوپر[۲۶] و چارنز[۲۷] شروع شد. او در مورد ارزیابی مدارسی از آمریکا مطالعه نمود و نتایج مطالعات خود را در سال ۱۹۷۸ با همکاری چارنز و کوپر انتشار داد و این مقاله که نقطه شروعی برای تحلیل پوششی داده ها بوده و به عنوان مقاله (CCR) معروف گردید.تحلیل پوششی داده ها یک روش غیر پارامتریک برای اندازه گیری کارایی نسبی واحدهای تصمیم گیرنده می باشد که از ورودی های مشابهی برای تولید خروجی های مشابه استفاده می کند.
در مدلهای DEA امکان سه نوع جهت گیری با ماهیت ورودی،با ماهیت خروجی و بدون ماهیت وجود دارد. در مدلهای با ماهیت ورودی واحدهای تصمیم گیرنده در پی آن هستند که با کمترین میزان ورودی ممکن، مقدار مشخصی خروجی ایجاد کنند.در مدلهای با ماهیت خروجی واحدهای تصمیم گیرنده در پی آن هستند که با مقدار مشخصی ورودی، بیشترین مقدار خروجی ممکن را ایجاد کنند. در مدل های بدون ماهیت واحدهای تصمیم گیرنده در پی کاهش ورودی ها و افزایش همزمان خروجی ها هستند. از سال ۱۹۷۸ استفاده از تکنیک تحلیل پوششی داده ها با سرعت زیادی در حال گسترش بوده و تاکنون توسعه های زیادی از جنبه تئوری و کاربردی در مدلهای تحلیل پوششی داده ها اتفاق افتاده است. به عنوان نمونه مدل های DEA برای مقایسه و ارزیابی سازمانها و صنایع مختلف مانند بانکداری، پست،کشاورزی، بیمه، ورزش، ساخت، تولید، بهداشت و درمان (بیمارستانها و کلینیک ها)، آموزش (مدارس و دانشگاه ها) ، حمل و نقل، بورس،تولید برق(نیروگاه ها)،نفت(پالایشگاه ها)و بسیاری کاربردهای دیگر مورد استفاده قرار گرفته اند.
توسعه های زیادی در مدلهای تحلیل پوششی داده ها اتفاق افتاده است که شناخت جوانب مختلف آن را برای به کارگیری دقیقتر اجتناب ناپذیر می کند.استفاده از مدلهای تحلیل پوششی داده ها علاوه بر تعیین میزان کارایی نسبی،نقاط ضعف سازمان را در شاخصهای مختلف تعیین کرده و با ارائه میزان مطلوب آنها، خط مشی سازمان را به سوی ارتقای کارایی و بهره وری مشخص می کند. همچنین الگوهای کارا که ارزیابی واحدهای ناکارا براساس آنها انجام گرفته است به واحدهای ناکارا معرفی می شوند. الگوهای کارا واحدهایی هستند که با ورودی های مشابه واحد ناکارا خروجی های بیشتر یا همان خروجی ها را با بهره گرفتن از ورودی های کمتر تولید کرده اند. این تنوع وسیع در نتایج است که موجب شده استفاده از این تکنیک با سرعت فزاینده ای رو به گسترش باشد. همین امر باعث شده است که این تکنیک از بعد تئوری نیز رشد فزاینده ای داشته باشد و به یکی از شاخه های فعال در علم تحقیق در عملیات تبدیل شود.
۱ -۶-۲- ۱ مزایای تحلیل پوششی داده ها
امکان ارزیابی عملکرد کارایی کارایی واحدهای تصمیم گیرنده با چندین ورودی و چندین خروجی.
برخلاف برخی روش های عددی، مشخص بودن وزنها از قبل و تخصیص آنها به ورودیها و خروجی ها لازم نیست.
نیاز به شکل تابع توزیع از قبل تعیین شده (مانند روش های رگرسیون آماری) و یا شکل صریح تابع تولید(مانند برخی روش های پارامتری) نیست.
امکان به کارگیری ورودی ها و خروجی های مختلف با مقیاس های اندازه گیری متفاوت.
تحلیل پوششی داده ها فرصت های زیادی را برای همکاری میان تحلیل گر و تصمیم گیرنده ایجاد می کند. این همکاری می تواند در راستای انتخاب ورودی و خروجی واحدهای تحت ارزیابی و چگونگی عملکرد و الگویابی نسبت به مرز کارا باشد.
