۲-۲ بخش دوم مزیت رقابتی
مزیت رقابتی، عامل یا ترکیبی از عوامل است که باعث می شود، در محیط رقابتی سازمان موفق تر از سایر سازمان ها عمل کند. در تعریف دیگر، مزیت رقابتی شامل مجموعه عوامل یا توانمندی هایی دانسته شده است که همواره شرکت را به نشان دادن عملکردی بهتر از رقبا قادر می سازد. هم چنین مزیت رقابتی، ارزش های قابل ارائه شرکت برای مشتریان است، به نحوی که این ارزش ها از هزینه های مشتری بالاتر است(پورتر[۱۱]،۱۹۸۶) تا کنون حقیقات بسیاری برای شناسایی مهم ترین عواملی که در مزیت رقابتی نقش دارند و هم چنین، روش های حفظ مزیت رقابتی صورت گرفته اند.
مبانی فکری و نظریه های متفاوتی که در دوره های زمانی گوناگون در رابطه با محیط و سازمان و رابطه این دو مطرح شده اند، به نوعی در شکل گیری مفاهیم راهبرد و مدیریت راهبردی در آن زمان تأثیرگذار بوده و دیدگاه های متفاوتی نسبت به آن ها ایجاد کرده اند. این تغییرات در مفهوم مزیت رقابتی نیز ایجاد شده است.
به طور کلی، سه دیدگاه در مفاهیم مزیت رقابتی وجود دارند: “سازمان صنعتی²”(I /O)، چمبرلین و شومپیتر. مبنای تئوریکی تحقیقات اخیر در رشته مدیریت راهبردی که از تئوری چمبرلین ریشه گرفته، تئوری مبتنی بر منابع است .اهمیت RBV در استفاده و ایجاد منابع منحصر به فرد سازمان در ایجاد مزیت رقابتی است. به عبارت دیگر، منابع منحصر به فردی که مزیت رقابتی برای سازمان ایجاد می کند، شایستگی های محوری هستند.
الف) مزیت رقابتی از دیدگاه سازمان صنعتی(I/O) (1968-1956)
بر اساس این نظریه، محیط صنعتی که سازمان ها در آن فعالیت دارند، همواره در حال تغییر و تحول هستند. اگر سازمان ها بخواهند، بقا داشته باشند و موفق شوند، باید خود را همواره با تحولات صنعت خود هم سو کنند. این نظریه به جای محیط کلان در سطح صنعت مطرح می شود. دیدگاه سازمان صنعتی به قدرت نیروهای محیطی و تغییرات و تحولات محیطی و اثر بلامنازع آن ها بر سازمان ها اشاره دارد و معتقد است، چه رویدادها تدریجی باشند و چه انقلابی، برای بقا باید خود را با این تحولات سازگار سازند(در یک تقسیم بندی، مدل های محیطی مدیریت راهبردی را به مطالعات سازمان صنعتی و رویکرد مکتب هاروارد که در آن پورتر نظریه پنج نیروی رقابتی را مطرح کرده است، تقسیم کرده اند).
استدلال های پورتر(۱۹۷۹) از کار اقتصاددانان سازمان نشئت می گیرد که صنعت را به عنوان نقطه مرکزی ملاحظات راهبردی در نظر می گیرند. براساس چارچوب پورتر، ویژگی های ساختاری صنعت یک شرکت، به بهترین شکل تغییرات عملکرد شرکت را توضیح می دهند. به زبان اقتصادی، یک شرکت موفق، شرکتی است که از نرخ انحصاری مناسبی برخوردار است. به عبارت دیگر، در یک صنعت یا بخشی از آن، شرکت خود را به عنوان رقیب مسلط مطرح می کند. براساس منطق پورتر و از این دیدگاه دو راه برای رقابت وجود دارد: رهبری هزینه یا تمایز.
عکس مرتبط با اقتصاد
ب) تئوری شومپیتر و مزیت رقابتی(۱۹۵۰-۱۹۳۴)
این تئوری مانند دیدگاه نظریه پردازان طبیعی و اجتماعی بر این باور است که تغییرات محیطی تدریجی نیستند، بلکه به صورت یکباره و انقلابی روی می دهند. هر شرکت راهبردش را بر مبنای منابع و فرصت ها و تهدیدهای محیط پایه گذاری می کند. در این تئوری، فرض بر این است که تغییرات در محیط وجود دارند، به طوری که برای یک دوره زمانی تقریباً بلند، محیط از ثبات برخوردار است. اما یکباره توسط مؤسسات کارآفرین و از طریق فناوری های نوین به صورت انقلابی تغییرات رخ می دهند، لذا سازمان های قدیمی از بین می روند، مگر این که بتوانند به سرعت خود را با این نوآوری ها و تحولات سازگار سازند.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
این چالش ها و تحولات ناگهانی هستند و تغییرات پیش بینی نشده ای را ایجاد می کنند، از این رو، تهدیدها و فرصت هایی در مقابل شرکت قرار می گیرند. تغییرات ناگهانی ارزش منابع را تغییر می دهند؛ برای مثال، یک تغییر غیرقابل پیش بینی در تقاضا یا فناوری(بارنی،۱۹۹۷), این تئوری بیشتر یک دیدگاه اقتضایی راهبرد را در بر می گیرد.
ج) نظریه اقتصادی چمبرلین(۱۹۳۳)
ادوارد چمبرلین بر این باور است که در قالب تغییرات تکاملی محیط، سازمان مجبور نیست که خود را به طور کامل به تحولات محیطی بسپارد، بلکه می تواند خود را به نوعی از رقبایش متمایز سازد؛ چرا که دارای یک سلسله صلاحیت ها، منابع، راهبردها و توانمندی هاست. بر این اساس، سازمان می تواند بین موقعیت رقابتی(قوت ها و ضعف های) خود و فرصت ها و تهدیدهای محیطی تناسب برقرار کند. دیدگاه مبتنی بر منابع شرکت از تئوری چمبرلین ریشه گرفته است که نقش شایستگی های محوری را در ایجاد مزیت رقابتی بیان می کند.
سه تئوری مزیت رقابتی، در حالی که هر یک تفاوت های محوری دارند، با یکدیگر ارتباط دارند. ارتباط شومپیتر و چمبرلین(دیدگاه مبنی بر منابع) این است که شرکت ها ممکن است مهارت های منحصر به فردی داشته باشند که باعث می شود، سریع تطبیق یابند و تغییر کنند یا ممکن است مهارت هایی داشته باشند که نشان می دهد، I /O موجب تحول می شوند. ارتباط شومپیتر با تئوری اقتصادی تحولاتی که ممکن است ساختار صنعت را تغییر دهند، می توانند بر عملکرد مالی شرکت اثر بگذارند(بارنی،۱۹۸۶). چمبرلین I/O را کامل می کند. بدین صورت که فعالیت های مرتبط با زنجیره ارزش برای رقابت در یک ساختار صنعت ضروری است که برای اداره پیوندها و اجرای فعالیت ها نیازمند مهارت ها و قابلیت های مشخص است. سه تئوری مطرح شده در جدول ۲-۱ ارائه شده اند.
(جدول ۲-۱) تئوری های مزیت رقابتی

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت fotka.ir مراجعه نمایید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

چمبرلین سازمان صنعتی شومپیتر دیدگاه
مهارت ها و منابع منحصر به فرد شرکت ساختار صنعتی، محیط صنعتی و نیروهای رقابتی توانایی تحول ناگهانی فناوری تغییر نسبت به محصول/ بازار عملکرد شرکت

در مزیت رقابتی، دو نکته بسیار حائز اهمیت هستند:

 

 

کسب و ایجاد مزیت رقابتی و ایجاد لایه های جدید و متعدد مزیت

پایدارسازی مزیت رقابتی

برای تحقق هدف اول، منابع مزیت رقابتی شامل منابع و قابلیت های درون سازمانی، منابع و قابلیت های بین سازمانی و منابع و قابلیت های محیطی، می باید در کانون توجه سازمان قرار گیرد و با بهره گرفتن از روش های کارآمد از آن بهره برداری شود.
مزیت رقابتی پایدار، فرایندی است که نیازهای رقابتی امروز سازمان را به موازات تواناسازی آن برای تأمین نیازهای رقابتی آینده، تأمین می کند. برای پایدارسازی مزیت رقابتی ایجاد ترکیب منحصر به فردی از منابع و قابلیت ها، اتکا به منابع نامشهود و روش های نامتجانس نقش تعیین کننده ای ایفا می کنند، زیرا مزیت رقابتی پایدار مستلزم ابهام علّی و پیچیدگی های مدیریتی و اجتماعی است. در این صورت است که تقلیدپذیری از مزیت رقابتی سازمان توسط رقبا مشکل می شود و در نتیجه، مزیت سازمان پایدار و طولانی مدت باقی می ماند و از موقعیت رقابتی سازمان صیانت می شود.
چنین فرایندی دارای ماهیت پویاست و اصول اساسی زیر را شامل می شود:

 

 

با پذیرش این واقعیت که منابع و قابلیت های هیچ سازمانی نامحدود نیست، مزیت رقابتی پایدار دارای ماهیت حفاظت گرا و نگه دارنده محور است؛ به نحوی که در این راستا، یکی از الزامات اساسی و تعیین کننده، مدیریت دقیق و خردمندانه منابع بالقوه و بالفعل سازمان است.

مزیت رقابتی پایدار مستلزم سازگاری با الزامات رقابتی بازار است و می باید براساس این نیازها طراحی و اجرا شود.

مزیت رقابتی پایدار می باید مبتنی بر نگاه راهبردی و آینده گرا باشد. به نحوی که با فراتر رفتن از مدیریت جاری، منابع و قابلیت ها، برای توسعه بلندمدت منابع و قابلیت ها و رسیدن به مزیت راهبردی تمرکز داشته باشد.

منابع شرکت همه دارایی ها، قابلیت ها، فرایندهای سازمانی، ویژگی های شرکت، اطلاعات و دانشی است که توسط شرکت کنترل می شوند و به طراحی و اجرای راهبردها می انجامند. این منابع فیزیکی، انسانی و سازمانی هستند.
مزیت رقابتی، توانایی شرکت در ایجاد ارزشی است که در حال حاضر به وسیله دیگر رقبا انجام نشده باشد و یک مزیت رقابتی پایدار هنگامی است که شرکت ها نتوانند از مزایای راهبردهای شرکت های دیگر کپی برداری کنند.
مدل RBV دو فرضیه در ارزیابی منشأ مزیت رقابتی دارد: شرکت ها در کنترل منابع راهبردیشان ناهمگن هستند و این منابع ممکن است بین شرکت ها متحرک نباشد و حرکت نکند. بنابراین ناهمگنی می تواند پایدار بماند. از نظرگرانت(۱۹۹۱) مفهوم راهبرد در دیدگاه مبتنی بر منابع را در جدول ۲-۲، نشان داده شده است. طبق این دیدگاه، کارکرد اصلی راهبرد خلق مزیت رقابتی است و راهبرد باید منابع سازمان را به مزیت رقابتی تبدیل کند این تبدیل طی زنجیره منابع، قابلیت، شایستگی محوری و مزیت رقابتی صورت می گیرد.
(شکل ۲-۲) دیدگاه مبتنی بر منابع و کارکرد راهبرد
هنگامی که شایستگی های محوری سازمان در بازار، سازمان را جلوتر از رقبا ببرد. یا به عبارت دیگر مزیت رقابتی شامل مجموع عوامل یا توانمندی هایی است که همواره شرکت را به نشان دادن عملکردی بهتر از رقبا قادر می سازد.
مزیت رقابتی
اگر قابلیت ارزش بیشتری نسبت به رقبا برای مشتری ایجاد نماید و در عین حال دستیابی به آن به سادگی میسر نباشد و در چارچوب کسب و کار قرارگیرد به شایستگی عوامل حیاتی موفقیت(CSF) محوری تبدیل می شود که سکوی پرش سازمان به سوی مزیت رقابتی تلقی می شود.
کارکرد راهبرد
شایستگی محوری
قابلیت
بکارگیری کارای منابع و ترکیب مناسب منابع با بهره گرفتن از روتین ها و فعالیت های جاری سازمان ابزارها، فرایندها و شیوه های انجام کار است.
عوامل در دسترسی که در مالکیت شرکت و تحت کنترل شرکت و قابل تغییر است می باشند که شامل منابع مالی، فیزیکی، منابع انسانی، فناوری، منابع سازمانی و مانند این هاست.منابع ممکن است ملموس یا ناملموس باشد.

منابع
۲-۲-۱ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ
ﺑﺎ ﺑﺮﺭﺳﻲ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻣﻮﺿﻮﻉ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻫﺎ ﻭ ﺑﺮﺭﺳﻲ ﺗﻌﺎﺭﻳﻔﻲ ﻛﻪ ﺩﺭ ﻣﻮﺭﺩ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺍﺭﺍﺋﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ، ﺍﻭﻟﻴﻦ ﭼﻴﺰﻱ ﻛﻪ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﻲ ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲ ﺷﻮﺩ ﻓﻘﺪﺍﻥ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻭﺍﺣﺪ ﻭ ﺍﺻﻄﻼﺡ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﺸﺨﺺ ﻭ ﻣﻌﻴﻦ ﺩﺭ ﻣﻮﺭﺩ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻭ ﻣﻌﻨﺎ ﻭ ﻣﻔﻬﻮﻡ ﺁﻥ ﺍﺳﺖ. ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ(ﺻﻼﺣﻴﺖ) ﺩﺭ ﻟﻐﺖ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺩﺭﺧﻮﺭ، ﺳﺰﺍﻭﺍﺭ، ﻛﻔﺎﻳﺖ ﻛﻨﻨﺪﻩ، ﻗﺎﺑﻞ ﭘﺬﻳﺮﺵ، ﺗﻮﺍﻧﺎ ﻭ ﺩﺍﺭﻧﺪﻩ ﺁﻣﺎﺩﮔﻲ ﻛﺎﻓﻲ ﺑﺮﺍﻱ ﻭﺍﺭﺩ ﺷﺪﻥ ﺑﻪ ﺣﺮﻓﻪ ﺧﺎﺹ ﻣﻄﺮﺡ ﺷﺪﻩ ﺍ ﺳﺖ ﻭ ﺍﺭﺗﺒﺎﻁ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﻲ ﺑﺎ ﺩﺍﺷﺘﻦ ﮔﻮﺍﻫﻲ ﺩﺭ ﺁﻥ ﺣﺮﻓﻪ ﺩﺍﺭﺩ(ﺻﺎﻓﻲ،۱۳۶۷، ﺹ ۵۵) (ﻣﻠﻜﻲ،۱۳۶۷، ﺹ۰۱) ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺁﻛﺴﻔﻮﺭﺩ(۲۰۰۳) ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ”ﻗﺪﺭﺕ، ﺗﻮﺍﻧﺎﻳﻲ ﻭ ﻇﺮﻓﻴﺖ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﺩﺍﺩﻥ ﻳﻚ ﻭﻇﻴﻔﻪ“ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ(ﻫﻮﺭﻧﺒﺎﻱ، ۲۰۰۳). ﺳﻴﻨﮕﻼ ﻭ ﻫﻤﻜﺎﺭﺍﻥ(۲۰۰۵)ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ”ﺗﻮﺍﻧﺎﻳﻲ ﻳﻚ ﺩﺍﻧﺸﺠﻮ/ ﻛﺎﺭﮔﺮ ﺩﺭ ﻗﺎﺩﺭ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺍﻭ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻭﻇﺎﻳﻒ ﺑﻪ ﻃﻮﺭ ﻛﺎﻣﻞ، ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺭﺍﻩ ﺣﻞ ﻫﺎ ﻭ ﺗﺸﺨﻴﺺ ﺁﻧ ﻬﺎ ﺩﺭ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﻛﺎﺭﻱ“ ﺩﺭ ﻧﻈﺮ ﻣﻲ ﮔﻴﺮﻧﺪ. ﻓﻴﻠﭙﻮﺕ ﻭ ﻫﻤﻜﺎﺭﺍﻥ(۲۰۰۲) ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺭﺍ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ”ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ ﺍﺯ ﻣﻬﺎﺭﺕ ﻫﺎ، ﺩﺍﻧﺶ ﻭ ﻧﮕﺮﺵ ﻫﺎﻱ ﻣﻮﺭﺩ ﻧﻴﺎﺯ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻳﻚ ﻧﻘﺶ ﺑﻪ گونه ای ﺍﺛﺮﺑﺨﺶ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ“. ﻫﺎﻧﺴﺘﻴﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺭﻓﺘﺎﺭﻫﺎ(۲۰۰۰) ﺑﻴﺎﻥ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻋﻤﻮﻣﺎ ﻳﺎ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﻣﺮﺗﺒﻂ، ﺍﻧﻮﺍﻉ ﺩﺍﻧﺶ، ﻣﻬﺎﺭﺕ ﻫﺎ ﻭ ﺍﻧﮕﻴﺰﻩ ﻫﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﻴﺶ ﻧﻴﺎﺯﻫﺎﻱ ﺭﻓﺘﺎﺭﻱ، ﻓﻨﻲ ﻭ ﺍﻧﮕﻴﺰﺷﻲ ﺑﺮﺍﻱ ﻋﻤﻠﻜﺮﺩ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖﺁ ﻣﻴﺰ ﺩﺭ ﻳﻚ ﻧﻘﺶ ﻳﺎ ﺷﻐﻞ ﻣﺸﺨﺺ ﺍﺳﺖ.
ﻭﻗﺘﻲ ﻣﺎ ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻓﻜﺮ ﻣﻲ ﻛﻨﻴﻢ ﺁﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ به ﺫﻫﻦ ﻣﻲﺁ ﻳﺪ، ﺩﺍﻧﺶ، ﻣﻬﺎﺭﺕ ﻫﺎ ﻭ ﺗﻮﺍﻧﺎﻳﻲ ﻫﺎﺳﺖ. ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺴﻴﺎﺭﻱ ﺍﺯ ﻣﺮﺩﻡ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎﺕ ﻓﺮﺩﻱ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ، ﺑﺮﺧﻲ ﺑﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺁﻣﻮﺯﺵ ﺑﻮﺩﻥ ﺁﻥ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺩﺍﺭﻧﺪ، ﺩﻳﮕﺮﺍﻥ ﺍﻋﺘﻘﺎﺩ ﺩﺍﺭﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﺮﺧﻲ ﺍﺯ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻫﺎ ﺗﺎ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩﺍ ﻱ ﻏﻴﺮﺍﻛﺘﺴﺎﺑﻲ(ﺫﺍﺗﻲ) ﺍﺳﺖ(ﻛﻮﭘﺮ ﻭ ﭘﺎﻟﺖ، ۲۰۰۵). ﻧﻜﺘﻪﺍ ﻱ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺯﻣﻴﻨﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪﺍﻥ ﺗﻮﺟﻪ ﺩﺍﺷﺖ ﺩﻭ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺩﺭ ﺯﻣﻴﻨﻪ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺍﺭﺍﺋﻪ ﺍﻳﻦ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﻲ ﺷﻮﺩ؛ ﺍﻭﻟﻲ ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ ﺗﻮﺍﻧﺎﻳﻲ ﻳﻚ ﻓﺮﺩ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻛﺎﺭﻫﺎﻱ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑﻪ ﺷﻐﻞ ﺑﻪ گونه ای ﺍﺛﺮﺑﺨﺶ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺩﻭﻡ ﻋﺒﺎﺭﺗﺴﺖ ﺍﺯ ﺁن چه ﻳﻚ ﻓﺮﺩ ﺑﺮﺍﻱ ﻋﻤﻠﻜﺮﺩ ﺍﺛﺮﺑﺨﺶ ﻧﻴﺎﺯ ﺩﺍﺭﺩ. ﺍﻳﻦ ﺩﻭ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺧﻴﻠﻲ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻧﺰﺩﻳﻚ ﺍﻣﺎ ﻣﺘﻔﺎﻭﺗﻨﺪ. ﺩﻭﻣﻲ ﺩﺭﺑﺮﺩﺍﺭﻧﺪﺓ ﺁﻥ ﭼﻴﺰﻱ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺮﺍﻱ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﺩﺭ ﻳﻚ ﺷﻐﻞ ﻻﺯﻡ ﺍﺳﺖ ﺩﺭ حالی که ﺍﻭﻟﻲ ﺑﺎ درجه ای ﺍﺯ آن چه ﻛﻪ ﻳﻚ ﻓﺮﺩ ﺁن چه ﺭﺍ ﻛﻪ ﺑﺮﺍﻱ ﻳﻚ ﺷﻐﻞ ﻣﻬﻢ ﺍﺳﺖ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻣﻲ ﺩﻫﺪ ﺍﺭﺗﺒﺎﻁ ﺩﺍﺭﺩ(ﻣﺎﻳﺮ، ۲۰۰۱). ﺁﺭﻣﺴﺘﺮﺍﻧﮓ(۲۰۰۰) ﺑﺮﺍﻱ ﺣﻞ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺟﺎﻱ ﻭﺍژﻩ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎﺩ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ. ﺍﻳﻦ ﺍﺑﻬﺎﻡ ﻭﺍژﻩ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻭﻱ ﺑﻴﺎﻥ ﻣﻲ ﺩﺍﺭﺩ ﻛﻪ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥ ﻫﺎ ﺑﻪ ﻃﻮﺭ ﺭﻭﺯ ﺍﻓﺰﻭﻧﻲ ﺍﺯ ﻭﺍژﻩ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻳﺎ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺭﻓﺘﺎﺭﻱ ﺑﻪ ﺟﺎﻱ ﻭﺍژﻩ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺷﻐﻠﻲ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ. ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻋﺒﺎﺭﺕ ﺍﺳﺖ ﺍﺯ ﺁن ﭽﻪ ﺍﻓﺮﺍﺩ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺪﺍﻧﻨﺪ ﻭ ﻗﺎﺩﺭ ﺑﻪ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﺁﻥ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻭ این که ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﻳﺪ ﺑﺮﺍﻱ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﺩﺭﺳﺖ ﻧﻘﺶ ﻫﺎﻱ ﺧﻮﺩ ﺭﻓﺘﺎﺭ ﻛﻨﻨﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮﺍﻳﻦ ﺍﻳﻦ ﻭﺍژﻩ ﺩﺭ ﺑﺮﮔﻴﺮﻧﺪﻩ ﺩﻭ ﻣﻔﻬﻮﻡ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺭﻓﺘﺎﺭﻱ ﻭ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﺷﻐﻠﻲ ﺍﺳﺖ.
۲-۲-۲ ﮔﺮﻭهﺑﻨﺪﻱ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎ
ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎ ﺭﺍ می توان ﺑﻪ ﮔﺮﻭﻩ ﻫﺎﻱ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻛﺮﺩ:
– قاﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﭘﺎﻳﻪ: ﻣﺠﻤﻮﻋﻪﺍ ﻱ ﺍﺯ ﻭﻳﮋﮔﻲ ﻫﺎ ﻭ ﺭﻓﺘﺎﺭﻫﺎ ﺭﺍ ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻲ ﺷﻮﺩ ﻛﻪ ﺍﻣﻜﺎﻥ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻛﺎﺭﻱ ﺭﺍ ﺑﺎ ﺣﺪﺍﻗﻞ ﺍﻧﺘﻈﺎﺭﺍﺕ ﻭ ﺍﺳﺘﺎﻧﺪﺍﺭﺩﻫﺎ ﻓﺮﺍﻫﻢ ﻛﻨﺪ.
– ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﻣﺘﻤﺎﻳﺰ ﻛﻨﻨﺪﻩ: ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ای ﺍﺯ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﻋﻤﻠﻜﺮﺩﻫﺎﻱ ﺑﺮﺗﺮ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ ﻋﻤﻠﻜﺮﺩﻫﺎﻱ ﻣﻌﻤﻮﻟﻲ ﻭ ﻣﺘﻮﺳﻂ ﺍﻣﻜﺎﻥﭘﺬﻳﺮ ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ.
– ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﻛﻠﻴﺪﻱ(ﻣﺤﻮﺭﻱ ): قابلیت هایی هستند ﻛﻪ ﺑﻪ ﺳﺨﺘﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﭘﺮﻭﺭﺵ ﻭ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺍﻳﻦ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎ ﺩﺭ ﺳﻄﺢ ﻓﺮﺩﻱ ﻭ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﻲ ﺑﻪ ﺗﺪﺭﻳﺞ ﻭ ﻃﻲ ﺳﺎﻝ ﻫﺎﻱ ﻣﺘﻤﺎﺩﻱ ﺍﻳﺠﺎﺩ ﻣﻲ ﺷﻮﺩ ﻭ ﺑﻪ ﺳﺎﺩﮔﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻘﻠﻴﺪ ﻛﺮﺩﻥ ﻧﻴﺴﺖ. ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﺍﻓﺮﺍﺩ ﺭﺍ ﻭﻗﺘﻲ ﻣﻲﺗﻮﺍﻥ ﻣﺤﻮﺭﻱ ﻭ ﻛﻠﻴﺪﻱ ﺍﺭﺯﻳﺎﺑﻲ ﻭ ﻧﺎﻡ ﮔﺬﺍﺭﻱ ﻛﺮﺩ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺟﻬﺖ ﮔﻴﺮﻱ ﻫﺎﻱ ﺍﺳﺘﺮﺍﺗﮋﻳﻚ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥ ذیربط ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﺩﺭ ﺗﺤﻘﻖ ﺍﻳﻦ ﺟﻬﺖ ﮔﻴﺮﻱ ﻫﺎ ﺗﺄﺛﻴﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻪ ﻭ ﺟﺎﻳﮕﺰﻳﻦناﭘﺬﻳﺮﻱ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ(ﺍﺑﻮﺍﻟﻌﻼﻳﻲ ﻭ ﻏﻔﺎﺭﻱ، ۵۸۳۱، ﺻﺺ ۵۳-۷۳).
۲-۲-۳ ﺭﻭﺵ ﻫﺎﻱ ﺗﺪﻭﻳﻦ ﻣﺪﻝ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﻣﺪﻳﺮﻳﺘﻲ
ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺍﺩﺑﻴﺎﺕ ﻣﻮﺿﻮﻉ، ﺭﻭﺵ ﻫﺎﻱ ﻣﺨﺘﻠﻔﻲ ﺭﺍ می توان ﺑﺮﺍﻱ ﺗﺪﻭﻳﻦ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﻣﺤﻮﺭﻱ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎﺩ ﻛﺮﺩ. ﺭﺍﺙ ﻭﻝ ﻭ ﻛﺎﺯﺍﻧﺎﺱ(۱۹۹۳) ﻧﻈﻴﺮ ﺑﻨﭻ ﻣﺎﺭﻙ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ ﻫﺎ ﺭﺍ ﺑﻪ ﺭﻭﺵ ﺍﻗﺘﺒﺎﺳﻲ(ﻧﻈﻴﺮ ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻭ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺷﻐﻞ) ﻭ ﺭﻭﺵ ﺗﺮﻛﻴﺒﻲ(ﻧﻈﻴﺮ ۱۰ﺭﻭﺵ ﺑﻮﻣﻲ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ، ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺍﻧﺘﺨﺎﺑﻲ ﻭ ﮔﺮﻭﻩ ﺧﺒﺮﮔﺎﻥ) دسته بندی ﻣﻲ ﻛﻨﻨﺪ. ﻫﺮ ﺭﻭﺵ ﻣﺰﺍﻳﺎ ﻭ ﻣﻌﺎﻳﺐ ﺧﺎﺹ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺩﺍﺭﺩ ﻭ ﺍﻧﺘﺨﺎﺏ ﺭﻭﺵ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺗﺎ ﺣﺪ ﺯﻳﺎﺩﻱ ﺑﻪ ﻋﻮﺍﻣﻞ ﻣﻮﻗﻌﻴﺘﻲ ﺑﺴﺘﮕﻲ ﺩﺍﺭﺩ. ﺑﺮﺧﻲ ﺍﺯ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ ﻫﺎ عبارتند از(یانگ[۱۲]،۲۰۰۶):
الف) بنچ مارک: ﺍﺯ سریع ترین ﻭ ﺳﺎﺩﻩ ترین ﺭﻭﺵ ﻫﺎﻱ ﻣﻤﻜﻦ، ﺑﻨﭻ ﻣﺎﺭﻙ ﺍﺳﺖ. ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ ﻣﻲﺗﻮﺍﻥ ﻋﻨﺎﺻﺮ شایستگی های محوری ﺭﺍ ﺑﻪ ﺭﺍﺣﺘﻲ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ کپی برداری ﺍﺯ ﻋﻤﻠﻜﺮﺩ ﺷﺮﻛﺖ ﻫﺎﻱ ﭘﻴﺸﺮﻭ ﺍﺳﺘﺨﺮﺍﺝ ﻛﺮﺩ(میرابیل،۱۹۹۷). ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﺷﺮﻛﺖ، می تواند ﺑﻪ ﺭﺍﺣﺘﻲ ﻭ ﺑﺪﻭﻥ ﺍین که ﻣﺘﺤﻤﻞ ﺯﺣﻤﺖ ﺯﻳﺎﺩﻱ ﺷﺪﻩ ﺑﺎﺷﺪ، ﺍﻃﻤﻴﻨﺎﻥ ﻳﺎﺑﺪ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺭﺍﺳﺘﺎﻱ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﺭﻗﺒﺎ ﺣﺮﻛﺖ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ. ﺍﺯ ﻣﻌﺎﻳﺐ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ ﺍﻳﻦ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﻔﺎﻭﺕ ﻫﺎﻱ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﺑﻴﻦ ﺷﺮﻛﺖ ﻫﺎ ﻧﺎﺩﻳﺪﻩ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﻮﺩ ﻭ ﻣﻤﻜﻦ ﺍﺳﺖ ﺷﺮﻛﺖ ﺑﻪ ﺑﻴﺮﺍﻫﻪ ﺑﺮﻭﺩ.
ﺏ) ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻭ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺷﻐﻞ: ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻭ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺷﻐﻞ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﻣﻲﺗﻮﺍﻥ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﻳﻜﻲ ﺍﺯ ﺭﻭﺵ ﻫﺎﻱ ﺩﺭﻭﻥ نگر(ﺩﺭﻭﻥ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﻲ) ﺩﺭ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻫﺎﻱ ﻣﺤﻮﺭﻱ ﻣﻮﺭﺩ ﻧﻴﺎﺯ ﺷﺮﻛﺖ ﻧﺎﻡ ﺑﺮﺩ(ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ ﺍﺯ ﻃﺮﻳﻖ Spencer and Spencer, 1993) ﺷﺮﺡ ﺷﻐﻞ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻣﻲ ﺷﻮﺩ، ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴﺐ ﻛﻪ ﻭﻇﺎﻳﻒ ﻭ ﺁﻳﺘﻢ ﻫﺎﻱ ﻣﺸﺨﺺ ﺗﺎ ﺳﻄﺢ ﭘﺎﻳﻴﻦ تر ﺧﺮﺩ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ. ﺷﻐﻠﻲ ﺑﻪ ﺷﻴﻮﻩ ﺍﻱ ﻛﺎﻣﻼ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ، ﮔﺮﻭﻩ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﺎ ﻣﺤﻮﺭ ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩﻥ ﺷﺮﺡ شغل ها ﻭ ﺑﺮ ﺍﺳﺎﺱ ﻣﺸﺎﻫﺪﻩ ﺩﻗﻴﻖ پست های ﻛﻠﻴﺪﻱ ﺑﻪ ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻫﺎﻱ ﻣﺤﻮﺭﻱ می پردازند(روثول و لیندهلم[۱۳]،۱۹۹۹) ﺑﺎﻳﺪ ﺗﻮﺟﻪ ﺩﺍﺷﺖ ﻛﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﺑﻪ ﺩﺳﺖ ﺁﻣﺪﻩ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺷﻴﻮﻩ ﺗﺎ ﺣﺪ ﺯﻳﺎﺩﻱ ﺑﻪ ﺳﻄﺢ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻭ ﺗﺨﺼﺺ ﺍﻋﻀﺎﻱ ﮔﺮﻭﻩ ﺗﺤﻘﻴﻖ ﺑﺴﺘﮕﻲ ﺩﺍﺭﺩ. ﻋﻼﻭﻩ ﺑﺮ ﺍﻳﻦ، ﺳﺮﻋﺖ ﺗﻐﻴﻴﺮﺍﺕ ﻣﺤﻴﻂ ﺑﻴﺮﻭﻧﻲ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥ ﻫﺎ می تواند ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺍﺯ ﺭﺩﻩ ﺧﺎﺭﺝ ﺷﺪﻥ ﺷﺮﺡ ﺷﻐﻞ ﻫﺎ، ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ ﻫﺎ ﻭ ﻣﺤﺘﻮﺍﻱ ﺷﻐﻞ ﺷﻮﺩ.
ﺝ) ﮔﺮﻭﻩ ﺧﺒﺮﮔﺎﻥ: ﺭﻭﺵ ﺩﻳﮕﺮ ﺩﺭ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻫﺎﻱ ﻣﺤﻮﺭﻱ، ﻧﻈﺮﺳﻨﺠﻲ ﺍﺯ ﺧﺒﺮﮔﺎﻥ ﺍﺳﺖ. ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ می تواند ﺑﺎ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﻭ ﺗﺸﻜﻴﻞ ﮔﺮﻭﻩ ﻫﺎﻱ ﻛﺎﻧﻮﻧﻲ ﺍﺯ ﺗﺮﻛﻴﺐ ﻛﺎﺭﻛﻨﺎﻥ ﺍﺭﺷﺪ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥ ﻳﺎ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎﻥ ﺑﻴﺮﻭﻧﻲ ﭘﻴﺮﺍﻣﻮﻥ ﻫﺮ ﻳﻚ ﺍﺯ ﭘﺴﺖ ﻫﺎ ﻳﺎ ﻣﺸﺎﻏﻞ ﻛﻠﻴﺪﻱ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﺷﻮﺩ(روثول و کازانس[۱۴]،۱۹۹۳) ﻣﻬم ترﻳﻦ ﻣﺸﻜﻞ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ ﺭﺍ می توان ﺩﺭ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﺍﻓﺮﺍﺩ ﻣﺸﺎﺭﻛﺖ ﻛﻨﻨﺪﻩ ﺩﻳﺪ؛ ﭼﺮﺍ ﻛﻪ ﺍﻓﺮﺍﺩ ﺑﻴﺮﻭﻧﻲ ﻣﻤﻜﻦ ﺍﺳﺖ ﺑﻪ ﺍﻧﺪﺍﺯﻩ ﻛﺎﻓﻲ ﺑﺎ ﺷﺮﻛﺖ ﺁﺷﻨﺎ ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ ﻭ ﻳﺎ ﻓﺎﻗﺪ ﺩﺍﻧﺶ ﺗﺨﺼﺼﻲ ﺑﺎﺷﻨﺪ. ﺍﺯ ﺳﻮﻱ ﺩﻳﮕﺮ، ﺍﻓﺮﺍﺩ ﺩﺭﻭﻥ ﺳﺎﺯﻣﺎﻧﻲ ﻧﻴﺰ ﻣﻤﻜﻦ ﺍﺳﺖ ﺩﻳﺪ ﻣﺤﺪﻭﺩ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ. ﺩﺭ ﭼﻨﻴﻦ ﻭﺿﻌﻴﺘﻲ ﻣﺸﻜﻞ ﻭﻗﺘﻲ ﺑﺪﺗﺮ ﻣﻲ ﺷﻮﺩ ﻛﻪ ﺑﻴﻦ ﮔﺮﻭﻩ ﻫﺎﻱ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺧﺒﺮﻩ ﺗﻀﺎﺩ ﻧﻴﺰ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.
ﺩ) ﺭﻭﺵ ﭘﻴﻤﺎﻳﺸﻲ: ﺭﻭﺵ ﭘﻴﻤﺎﻳﺶ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﻧﻴﺰ ﺍﺯ ﺭﺍﻳﺞ ترین ﺭﻭﺵ ﻫﺎﻱ ﺟﻤﻊ ﺁﻭﺭﻱ ﺍﻃﻼﻋﺎﺕ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ می تواند ﺩﺭ ﻃﺮﺍﺣﻲ ﻣﺪﻝ ﺑﻮﻣﻲ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺷﻮﺩ(همان،۱۹۹۳). ﺍﺯ ﻭﻳﮋﮔﻲ ﻫﺎﻱ ﺑﺎﺭﺯ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ، ﺟﻤﻊ ﺁﻭﺭﻱ ﺳﺮﻳﻊ ﺣﺠﻢ ﺯﻳﺎﺩﻱ ﺍﺯ ﺍﻃﻼﻋﺎﺕ ﺍﺳﺖ. ﺍﻣﺎ ﺩﺭ ﺑﻜﺎﺭﮔﻴﺮﻱ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ ﺩﻭ ﻣﺎﻧﻊ ﺍﺻﻠﻲ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ: ﺁﻳﺎ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﺑﻪ ﺻﻮﺭﺕ ﺟﺎﻣﻊ ﻭ ﺳﺎﺧﺘﺎﺭﻣﻨﺪ ﺗﻬﻴﻪ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺁﻳﺎ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺍﻓﺮﺍﺩﻱ ﻛﻪ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﻫﺎ ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻲ ﺩﻫﻨﺪ، ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﺍﺯ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎﻥ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
ﻳﻜﻲ ﺍﺯ ﻧﻜﺎﺕ ﻣﻬﻤﻲ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺍﻧﺘﺨﺎﺏ ﺭﻭﺵ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻭﺟﻮﺩ ﺩﺍﺭﺩ، ﻧﻴﺰ تصمیم ﮔﻴﺮﻱ ﺭﺍﺟﻊ ﺑﻪ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﺑﺎﻧﻚ ﻫﺎ ﺍﺳﺖ. ﻫﻤﺎن طوﺭ ﻛﻪ ﻗﺒﻼ ﺗﻮﺿﻴﺢ ﺩﺍﺩﻩ ﺷﺪ، ﺩﺭ ﺑﺮﺧﻲ ﺍﺯ ﺭﻭﺵ ﻫﺎﻱ ﺗﺪﻭﻳﻦ ﻣﺪﻝ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎ ﻧﻈﻴﺮ ﺑﻨﭻ ﻣﺎﺭﻙ، ﺗﺠﺰﻳﻪ ﻭ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﺷﻐﻞ ﻭ ﺷﺎﻳﺴﺘﮕﻲ ﻫﺎﻱ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻧﻘﺶ(آرمسترانگ،۲۰۰۳) ﻃﺮﺍﺣﻲ ﺑﺎﻧﻚ/ ﭼک لیست، ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎ ﺿﺮﻭﺭﻱ ﻧﻴﺴﺖ. ﺍﻣﺎ ﺑﺮﺧﻲ ﺍﺯ ﺭﻭﺵ ﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﺑﻪ ﻃﺮﺍﺣﻲ ﺑﺎﻧﻚ/ چک لیست ﺍﻭﻟﻴﻪ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎ ﻭﺍﺑﺴﺘﻪ ﺍﻧﺪ؛ ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﺍﻳﻦ ﺭﻭﺵ ﻫﺎ ﻣﻲﺗﻮﺍﻥ ﺑﻪ ﮔﺮﻭﻩ ﺧﺒﺮﮔﺎﻥ، ﭘﺮﺳﺸﻨﺎﻣﻪ ﻭ ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺍﻧﺘﺨﺎﺑﻲ ﺍﺷﺎﺭﻩ ﻛﺮﺩ. ﺑﻨﺎﺑﺮﺍﻳﻦ ﺳﺎﺯﻣﺎﻥ ﻫﺎ ﺍﻏﻠﺐ ﺩﺭ ﺗﺪﻭﻳﻦ ﻣﺪﻝ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎﻱ ﺧﻮﺩ ﻧﻴﺎﺯﻣﻨﺪ ﺗﻬﻴﻪ ﺑﺎﻧﻚ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ﻫﺎ ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺘﻨﺪ.
۲-۲-۴ تعریف شایستگی
مجموعه دانش، توانایی و ظرفیت هایی که شخص را قادر می سازد در چار چوب محدودیت های درون و برون سازمانی، در ایفای نقش وظایف کاری خود، عملکرد مطلوب داشته و علاوه بر آن تضمین کننده موفقیت سازمانی نیز باشد(مقدم، ۱۳۸۸).
مدیریت منابع انسانی در سال های اخیر به ارزیابی شایستگی ها به عنوان ابزاری برای تعیین نقاط قوت و ضعف عملکرد و هم چنین شناسایی افراد مستعد سازمان گرایش یافته است. به این ترتیب ارزیابی مبتنی بر شایستگی ها برای انتخاب و انتصاب، ارتقا و هم چنین توسعه و برنامه ریزی آموزشی نتایج قابل ملاحظه ای داشته است(هارم و همکاران[۱۵]،۲۰۰۳).
عکس مرتبط با منابع انسانی

 

بر اساس تعریف دانشکده‌ی مدیریت فرانسه ، هوش رقابتی عبارت است از هنر یافتن، جمع‌ آوری‌، فرآوری و ذخیره سازی اطلاعات، به منظور دسترسی و استفاده‌ی کارکنان در تمام سطوح سازمان، تا ضمن شکل دادن به آینده‌ی سازمان، از وضعیت موجود در مقابل تهدیدات رقابتی حمایت کنند.
طبق نظر لئونارد فولد[۱۲] هوش رقابتی یعنی:

 

 

اطلاعاتی که به منظور تصمیم گیری تجزیه و تحلیل شده اند.

ابزاری برای آگاه ساختن مدیریت به منظور اینکه از تهدیدات و فرصت‌ها مطلع شوند.
جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت abisho.ir مراجعه نمایید.

 

وسیله‌ای برای انجام ارزیابی مناسب

رویه ای مستمر از یک سبک سازمانی

توانایی زیر نظر گرفتن محیط بیرونی شرکت

فرایند هدایت شده از بخش اجرایی

فرایندی هم کوتاه مدت و هم بلند مدت( اسکندری و بیک زاد، ۱۳۸۹).

هوش رقابتی به شرکت‌ها در توصیف و تعریف صنعت و کار خودشان و همچنین تعیین کردن نقاط ضعف و قوت رقبا کمک می‌کند و شامل جمع آوری داده‌هایی در مورد رقبا و تفسیر آن داده‌ها برای تصمیم گیری مدیریتی است. اگر هوش رقابتی به صورتی مناسب بکار گرفته شود به شرکت‌ها کمک می‌کند تا در مقابل حرکات رقبا غافلگیر نشده و همچنین زمان پاسخگویی آن‌ ها به رقبا کوتاه‌تر شود(Greogory & Taylor,2005).
به طور کلی هوشمندی رقابتی فرایند ارزش افزا، مستمر و سیستماتیک گردش دانایی، جهت پایش محیط داخلی و خارجی سازمان است، که در این فرایند، جنبه‌های رقابتی محیط از منابع قانونی، جمع‌ آوری و تحلیل شده و در نهایت جهت ارتقاء تصمیم‌گیری استراتژیک و عملیاتی مورد استفاده قرارگرفته و جهت شکل‌گیری آینده بهتر سازمان و حفاظت از شرایط حال آن، در اختیار تمامی سطوح سازمانی قرارمی‌گیر‌د Roitner Andreas,2008)).
هوشمندی رقابتی، هنر جمع آوری، پردازش و ذخیره سازی اطلاعات است که تمام افراد در سطوح مختلف سازمان به فراخور نیاز خود به آن دسترسی دارند و به آن‌ ها کمک می‌کند که آینده خود را شکل دهند و در مقابل تهدیدات رقابتی از آن‌ ها محافظت می‌کند. این اطلاعات مربوط به رقبا، مشتریان، تامین کنندگان، فناوری‌ها، محیط یا اطلاعات بالقوه مربوط به کسب و کار است(saymen et al, 2008).
معمولا هوشمندی رقابتی با تحقیقات بازاریابی اشتباه گرفته می‌شود، اما جمع‌ آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات شکل کاملا متفاوتی داردتهدیدات بازار تنها برای شرکت‌های بزرگ نیست و بازیگران صحنه‌ی رقابت باید کل بازار را جهت موفقیت در رقابت زیر نظر داشته باشند(Wright and Calof,2006).
۲-۱-۲-۳- از اطلاعات تا هوشمندی رقابتی
قبل از تمرکز بر ابعاد هوشمندی رقابتی، موضوع قابل بحث، تفاوت بین اطلاعات، دانش و هوشمندی رقابتی می‌باشد. بیسوت[۱۳](۱۹۹۹) عنوان می‌کند که ادغام ریسک‌ها و فرصت‌ها، محیطی که در آن سازمان‌ها با تناقص‌های مرتبط با دانش روبرو هستند، را می‌سازند. بیسوت مثال‌هایی از سازمان‌هایی را عنوان می‌کند که علی رغم داشتن دانش کافی در صحنه‌ی رقابت موفق نبوده‌اند. برای مثال شرکت EMI سال‌ها تولید کننده‌ی اسکنرهای CAT بود اما طی دو سال بازار خود را از دست داد و تجارت اسکنر خود را به جنرال الکتریک فروخت(Dell’Osso, 1990). این مثال‌ها این تصور را تقویت می‌کنند که صرفا داشتن دانش، موفقیت سازمان را تضمین نمی‌کند. همراه با دانش، وجود هوشمندی رقابتی نیز حیاتی است، زیرا باعث می‌شود که شرکت‌ها و مدیران درک برتری از محیط بازار داشته باشند و آن‌ ها را قادر می‌سازد، تا رقبای فعلی و آینده و فعالیت‌های رقابتی را شناسایی کنند.
داده یک سری از واقعیت‌ها و مشاهدات غیر مرتبط است. این داده ها ممکن است با تحلیل، ارجاع متقابل، گزینش، خلاصه سازی، یا سازمان دادن به اطلاعات تبدیل شوند. الگوهای اطلاعات هم به نوبه خود می‌توانند به یک بدنه منسجم از دانش تبدیل شوند. دانش از یک بدنه‌ی سازمان یافته از اطلاعات تشکیل یافته است. دانش، اطلاعاتی است که به آن معنی داده شده و به سطح بالاتری برده شده است. دانش از تحلیل اندیشه و ترکیب اطلاعات ظاهر می‌شود(ارجمند و همکاران،۱۳۸۳)
این دیدگاه‌های نظری تاکیدی بر این نکته هستند که فرایند خلق دانش از اطلاعات شروع شده و به دانش ختم می‌شود. اطلاعات هنگامی که به شکلی مفید درآید به دانش تبدیل می‌شود. این روند پیشرفت می‌تواند به عنوان یک زنجیره در نظر گرفته شود که در آن اطلاعات و دانش نقاط پایانی آن هستند و هوشمندی رقابتی در میانه این زنجیره قرار دارد. این نکته بیانگر این است که هوشمندی رقابتی نه داده‌های خام و نه محصول نهایی دانش است(Biosot,1999).

تصمیم‌گیری
داده
هوش
اطلاعات
دانش
عمل و مشاهده بکارگیری گزینش و ارتباط تحلیل گردآوری
شکل(۲-۱): فرایند هوشمندی رقابتی
منبع:Paul Gray, 2012 ))
شکل (۲-۱) فرایند هوشمندی رقابتی و نحوه‌ی ارتباط آن با هوشمندی تجاری(BI)[14] و مدیریت دانش(KM)[15] را نشان می‌دهد. هوشمندی تجاری جهت کشف و تحلیل داده‌های مرتبط با شرکت از منابع اطلاعاتی گوناگون می‌باشد. داده‌ها اغلب داخلی و درمورد عملیات شرکت می‌باشد. هوش تجاری همه‌ی اطلاعات جمع‌ آوری شده و فعالیت‌های پردازشی در یک سازمان را پوشش می‌دهد. از این‌رو هوش تجاری، هوش رقابتی را نیز در برمی‌گیرد. در واقع تفاوت هوش تجاری با هوش رقابتی در این است که، هوش رقابتی شامل اطلاعاتی است که تجزیه و تحلیل می‌شوند و شاخص‌هایی را برای طراحی استراتژی و تصمیم‌گیری فراهم می‌آورند. بنابراین، هوش رقابتی به عنوان قسمتی از هوش تجاری، یک نقش استراتژیک دارد و هدف آن، تجزیه و تحلیل اطلاعات متناسب با فرایند‌های تصمیم‌گیری در محیط خارجی یک شرکت است. مدیریت دانش شامل جمع‌ آوری، کدگذاری و انتشار سرمایه‌ی فکری شرکت می‌باشد. دانش می‌تواند صریح یا ضمنی باشد، اما به طور معمول در مدیریت دانش تنها دانش صریح بکار گرفته می‌شود. هوشمندی تجاری و مدیریت دانش هر دو ورودی‌های هوشمندی رقابتی می‌باشند. هوشمندی رقابتی جمع‌ آوری و تحلیل اطلاعات داخلی و گزینش دانش را به مراحل قبلی اضافه نموده و سپس آن را در اختیار تصمیم گیرندگان قرار می‌دهد Paul Gray, 2012 )).
۲-۱-۲-۴- وجه تمایز هوشمندی رقابتی با جاسوسی رقابتی
هوشمندی رقابتی جاسوسی صنعتی نیست، واصل کلیدی اش این است که ۹۰ درصد از تمامی اطلاعات مورد نیاز شرکت برای تصمیم ‌گیری‌های مهم ، درک بازار ورقبا در محیط عمومی صنعت موجود است یا می‌توان آن را به طور سیستماتیک از داده‌های محیط عمومی صنعت توسعه داد.
در برنامه هوشمندی رقابتی،گسترش اطلاعاتی از رقبا مد نظراست که در حیطه قانونی جای داشته باشد اما جاسوسی رقابتی به صورت دیگری انجام می‌شود که از رایج ترین آن‌ ها می‌توان به هک کردن اشاره کرد. از دیگر عملیاتی که در بخش هوش رقابتی مجاز نیست، می‌توان به چند نکته اشاره نمود:

 

 

کسب اطلاعات از کارکنان رقبا با وعده‌ی استخدام وحقوق و مزایای خیلی زیاد؛

اغوا کردن کارکنان یا کارمندان رقیب؛

اعزام کارکنان خودی به سازمان‌های رقیب برای استخدام در مجموعه‌ی رقیب و جمع آوری اطلاعات از این طریق؛

مصاحبه‌ی ساختگی با اشخاصی که قبلا در سازمان رقیب شاغل بوده‌اند و اکنون در جستجوی کار هستند.

قبل از بررسی چالش‌های پیش‌روی یک سازمان توسعه دهنده‌ی برنامه‌ی هوشمندی رقابتی، دانستن راهنمایی‌های موجود این زمینه حائز اهمیت است. کدهای اخلاقی، لیستی از قوانین در نظر گرفته شده به منظور ترویج رفتار خوب می‌باشند( Kaptein & Schwartz,2008). کدهایی که توسط سازمان‌های حرفه‌ای نوشته شده‌اند در ارتباط با زمینه‌های کاری خود سازمان‌هاست و تنها اعضای همان سازمان موظف به رعایت آن‌ ها می‌باشند. کدهای اخلاقی سازمان‌های حرفه‌ای پیشرو در زمینه‌ی هوشمندی رقابتی(انجمن تخصصی هوشمندی رقابتی)، بستر مباحث اخلاقیات هوشمندی رقابتی را شکل می‌دهند.

 

 

تلاش مستمر جهت افزایش به رسمیت شناختن و احترام به این حرفه؛

مطابقت با تمامی قوانین داخلی و بین‌المللی؛

آشکار نمودن دقیق تمام اطلاعات مربوطه از جمله هویت یک فرد و سازمان، قبل از تمام مصاحبه‌ها؛

اجتناب از ناسازگاری علایق در انجام وظایف یک فرد؛

ارائه‌ توصیه‌های واقع بینانه و صادقانه و نتیجه‌گیری در مورد اجرای وظایف یک فرد؛

ترویج این کدهای اخلاقی در درون سازمان، با پیمان‌کاران شخص ثالث و تمامی متخصصان؛

پایبندی صادقانه و رعایت سیاست‌ها، دستورالعمل‌ها و اهداف سازمان.

این هفت نکته در تئوری ساده هستند، اما در عمل ممکن است مبهم باشند. صداقت، پایبندی به قانون و پیروی از سیاست‌های سازمان، به طور قطع راهنمایی‌های مناسبی برای رفتار می‌باشند. سازمان‌ها نیز همانند انجمن تخصصی هوشمندی رقابتی می‌توانند کدهای اخلاقی خاصی داشته باشند. چیزی که در یک کشور قانونی است ممکن است در کشوری دیگر غیر قانونی باشد. کدهای انجمن تخصصی هوشمندی رقابتی راهنمایی به دست اندرکاران هوشمندی رقابتی جهت استفاده از این کدها در موقعیت‌های خاص ندارند، اما شایسته است که مرزهای اخلاقی به کسانی که تازه وارد این عرصه شده‌اند معرفی گردد(Ho,2008).
در سازمان‌ها ایجاد فرهنگی که بر ارزش‌های اصلی اخلاقی تاکید دارد حیاتی است. محققان چهار قانون را معرفی کرده‌اند که لازم است مدیران و مصرف کنندگان برای اطمینان از اخلاقی بودن تصمیماتشان از آن‌ ها پیروی کنند. هنگام تصمیم‌گیری با به یاد داشتن این قوانین یک شرکت می‌تواند فرهنگ اخلاقی[۱۶] ایجاد نماید.

 

 

قانون طلایی[۱۷]: به شیوه‌ای عمل کنید که انتظار دارید دیگران نسبت به شما آنگونه عمل نمایند.

اخلاق حرفه‌ای[۱۸]: فقط اقدام به انجام کارهایی که توسط گروه برگزیده‌ی ثابتی از همکاران، مناسب در نظر گرفته می‌شود، بنمایید.

دستور مطلق کانت[۱۹]: به گونه‌ای عمل کنید که عمل انجام شده تحت شرایط خاص قانون عمومی رفتار برای همگان در همان شرایط باشد.

تست تلویزیون[۲۰]: همیشه از خود سوال کنید آیا توضیح این مطلب برای همگان در تلویزیون برایم راحت خواهد بود؟ (اردستانی و سعدی، ۱۳۹۰)

۲-۱-۲-۵- اهمیت هوشمندی رقابتی
توسعه تکنولوژی و رشد تجارت جهانی، امروزه به این معناست که محیط تجاری به سرعت و دائم در حال تغییر است. مدیران بیش از این نمی‌توانند برای تصمیم‌گیری‌های راهبردی به اشراق و شهود تکیه کنند. در بیشتر کارها نتیجه یک تصمیم نادرست غیر قابل چشم پوشی است. شرکت‌ها برای ارائه ارزشی بالاتر و تأمین رضایت مشتریان در هر زمینه‌ای، به اطلاعات نیازمندند. آن‌ ها باید اطلاعات بسیار زیادی از شرکت‌های رقیب، واسطه‌ها و سایر نیروها و عواملی که در بازار فعال هستند، داشته باشند. اطلاعات به عنوان یکی از اقلام مهم دارایی‌های استراتژیک و ابزارهای بازاریابی به شمار می‌آید(اصول بازاریابی، پارساییان،۱۳۷۹). گردآوری و ارزیابی اطلاعات مربوط به شرکت‌های رقیب در امر تدوین استراتژی‌ها، نقشی حیاتی دارد. هر قدر شرکت بتواند از شرکت‌های رقیب اطلاعات بیشتری به دست آورد، احتمال آن‌که استراتژی‌های اثربخش و موفقیت آمیز تدوین و اجرا کند، بیشتر است(همان منبع،۱۳۷۹). بنابراین ردیابی، درک و واکنش به رقبا به عنوان یک جنبه ویژه از فعالیت بازاریابی مطرح بوده ولازم است که شرکت‌ها یک برنامه اثربخش به نام هوشمندی رقابتی را به اجرا درآورند هوشمندی رقابتی به عنوان یک ابزار مدیریت استراتژیک و یکی از سریع‌ترین زمینه های رشد کسب و کار دنیا، به شمار می‌رود. همچنین هوشمندی رقابتی، یکی از تکنیک‌های مهم در ایجاد مزیت رقابتی است(همان منبع،۱۳۷۹).
هوش رقابتی فرایند مداومی است که اطلاعات قابل استفاده‌ای در اختیار تصمیم‌گیرندگان می‌گذارد. هدف اصلی هوش رقابتی دستیابی به داده‌ها و اطلاعاتی در مورد محیط، رقبا و بازار است. از این رو هوش رقابتی مؤثر نه تنها نیازمند اطلاعاتی پیرامون رقبا است، بلکه همچنین نیازمند اطلاعاتی درباه‌ی سایر تمایلات محیطی از قبیل تمایلات صنعت، تمایلات قانونی و نظارتی، تمایلات بین المللی، تحولات فن‌آوری، تحولات سیاسی و شرایط اقتصادی است. اگرچه تمرکز هوش رقابتی بر تصمیم گیری است، ولی قلمرو آن گسترده است و در برگیرنده پژوهش پیرامون موضوعاتی از قبیل قابلیت‌های رقبا، تحلیل اتحاد و یا سرمایه‌گذاری مشترک با رقبا، برنامه‌های آتی رقبا، راهبرد‌های بازار یا خطوط تولید خاص، دلایل دگرگونی در شرکت‌ها یا راهبرد واحدهای کسب وکار وغیره است. در حال حاضر نه تنها شرکت‌های بزرگ بلکه بسیاری از کسب وکارهای کوچک نیز از مزایای حاصل از هوش رقابتی بهره می‌گیرند(مقدسی وگرامی، ۱۳۹۰).
عکس مرتبط با اقتصاد
دریافت اطلاعات از محیط بیرونی کسب و کار، بر موقعیت رقابتی شرکت تاثیر‌گذار بوده و این در حالی است که حدود۹۰ درصد اطلاعاتی را که یک شرکت برای تصمیمات حیاتی خود نیازمند آن است، می‌تواند از راه هوشمندی رقابتی کسب کند. بنابراین هوش رقابتی به عنوان یک ابزار مدیریت استراتژیک ویکی از سریع‌ترین زمینه‌های رشد کسب و کار دنیا به شمار می‌رود. همچنین هوش رقابتی یکی از تکنیک‌های مهم در ایجاد مزیت رقابتی است. بسیاری از شرکت‌ها از هوش رقابتی برای دستیابی به سهمی از بازار و به دست آوردن سهم رقبای ناشناخته استفاده می‌کنند. آن‌ ها از هوش رقابتی بیشتر برای مقاصد زیر بهره می‌برند:

 

 

شناخت محیط فعلی بازار

پیش بینی محیط آتی بازار

تحلیل عوامل اقتصادی، سیاسی و فناورانه مرتبط باکسب وکار خود

شناسایی نقاط ضعف و یافتن راه‌‌حل برای آن‌ ها

تغییر در راهبرد فعلی یا تعدیل آن(Shane,2006).

۲-۱-۲-۶- گستره‌ی هوشمندی رقابتی
بنیاد اولیه‌ی هوشمندی اطلاعات می‌باشد، اما هرنوع اطلاعاتی هوشمندی تلقی نمی‌گردد. محققان بسیاری بر ضرورت ایجاد تمایز بین اطلاعات و هوشمندی تاکید داشته و بیان می‌کنند که اطلاعات، دربرگیرنده‌ی اعداد، آمار و داده‌های جدا شده ولی واقعی درباره افراد، سازمان و رقبا است. در حالی که هوشمندی شامل اطلاعات فیلتر شده و تحلیل شده خواهد بود. برای دستیابی به مزیت رقابتی از دیدگاه هوشمندی رقابتی شناسایی و تعریف منابع هوشمندی رقابتی بسیار حائز اهمیت تلقی می‌شود. براساس یکی از پراستنادترین تقسیم بندی‌های انجام شده در این زمینه، هوشمندی رقابتی در سه دسته تقسیم بندی می‌شود(Roach & santi,2001).
هوشمندی بازار[۲۱] : این نوع هوشمندی، وظیفه تهیه و عرضه روندهای حال و آینده نیازها و ترجیحات مشتریان به بازارهای جدید و ایجاد فرصت‌های بخش بندی و تغییرات اساسی و اصلی در بازاریابی و توزیع رقبا را به عهده دارد.
هوشمندی مرتبط با رقبا[۲۲] : این نوع هوشمندی از طریق ملاحظه و بررسی مستمر و نظام مند تغییرات در ساختار رقبا، محصولات جایگزین جدید و واردشوندگان جدید به صنعت، وظیفه ارزیابی تکامل استراتژی رقابتی رقبا را بر عهده دارد.
هوشمندی فن‌آورانه[۲۳] : فایده فن‌آوری‌های جدید و فعلی و نیز پیش بینی فن‌آوری‌هایی که در آینده از بین می‌روند و فن آوری‌هایی که در آینده مسلط می‌شوند به عهده این نوع هوشمندی است.
برخی محققان معتقدند که هوشمندی رقابتی می‌تواند به بیشتر از سه دسته تقسیم بندی شود و به این منظور هوشمندی اجتماعی و راهبردی و هوشمندی ساختاری-سازمانی را نیز به این طبقه‌بندی اضافه کرده‌اند. هوشمندی اجتماعی و راهبردی شامل مقررات مالی و مالیاتی، مباحث سیاسی و اجتماعی و همچنین موضوعات منابع انسانی و اجتماعی می‌شود(آلن و هیگنز،۲۰۰۵). هوشمندی ساختاری-سازمانی، زیر ساخت‌های اطلاعاتی-ارتباطی انعطاف پذیر و کارآمد را ایجاد نموده و بستر پیاده سازی هوشمندی بازار، فن‌آورانه و راهبردی را در سازمان فراهم می‌سازد(چاوشی و جوادی پورفر،۱۳۹۱).
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی

 

ماهیت حقوقی و فقهی عقد استصناع

 

ماهیت حقوقی و فقهی عقد استصناع

پس از بررسی مفاهیم و ارکان عقد استصناع در فصل اول و روشن شدن مفهوم این عقد در این فصل بر آنیم به بررسی ماهیت حقوقی عقد استصناع و همچنین ماهیت فقهی این عقد بپردازیم. در مبحث اول بررسی خواهیم کرد که ماهیت حقوقی این عقد چیست؟ آیا عقد استصناع را می‌توان در زمره یکی از عقود معین در قانون مدنی قرارداد؟ یا اینکه باید آن را به‌عنوان غیر عقد معرفی کرد و سپس در مبحث دوم ماهیت فقهی آن را در فقه عامه و همچنین فقه امامیه بررسی کنیم.

 

مبحث اول: ماهیت حقوقی عقد استصناع

 

گفتار اول: تأویل استصناع به عقود معین

در این مبحث بر آنیم که انطباق این عقد را با بعضی از عقود معین بررسی کنیم و این سؤال را پاسخ دهیم که آیا می‌توان با عنایت به نصوص قانون مدنی در تعریف عقود معینی چون بیع، اجاره، جعاله و صلح ماهیت استصناع را منطبق بر انها دانست؟
آنچه برای ما مسلم است پرداختن به ماهیت استصناع و مقایسه آن با نهادهای حقوقی مشابه در نوشتارهای اساتید برجسته حقوق به‌ندرت دیده می‌شود و اگر به‌طور خاص درزمینه ای ظاهراً مشابه بحثی وجود دارد، اظهارنظرهایی کوتاه در مورد «آپارتمان‌های پیش‌فروش» است که در فصل سوم مفصلاً در مورد آن به بحث خواهیم پرداخت.
در ادامه ابتدا به مقایسه استصناع با عقودی همچون بیع، اجاره، جعاله و صلح با توجه به شباهت‌های آن‌ ها می‌پردازیم و سپس استصناع را به‌عنوان ترکیبی از چند عقد بررسی می‌کنیم و در آخر استصناع را در کنوانسیون‌های بین‌المللی به‌عنوان یک مطلب تکمیلی تحلیل می‌کنیم.

 

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت jemo.ir مراجعه نمایید.

 

بند اول: استصناع و عقد بیع

عقد بیع در ماده ۳۳۸ ق.م تعریف‌شده است که عبارت است از «تملیک عین به‌عوض معلوم» در فقه نیز عقد بیع اینگونه تعریف شده است: «ایجاب و قبولی که دال بر نقل ملکیت در مقابل عوض معلوم. (العاملی، ۱۴۰۷، ص ۲۱۲)
برای تطبیق استصناع بر عقد بیع سه حالت قابل تصور است: (دهقانی نژاد، عابدینی، ۱۳۹۱، ص ۱۷۲)

 

 

مال ساخته شده موضوع عقد قرار می‌گیرد. در این حالت قطعاً آنچه منعقد شده، بیع است و کلیه احکامش بر آن بار می‌شود و مراد از سفارش، تحویل در آینده است، لذا این عقد از جمله مصادیق بیع سلم خواهد بود.

در این فرض، بیع، حال است و مالی در حال ساخته شدن، اما ساختش تمام نشده، مانند فرشی که بخشی از آن بافته شده و سفارش دهنده آن را با این شرایط ضمنی که بافنده آن را تکمیل کند، خریداری نموده، لذا پس از خریداری بافنده اجیر می‌شود که فرش را تمام کند. در این حالت، بیع عین معینی داریم که شرایط سلم بر آن بار نشده است. (هاشمی شاهرودی،۱۳۷۸، ص ۱۲)

به نظر می‌رسد که این توجیه، برای استصناع، کارساز نباشد زیرا بر خلاف عمل عرف است و با فرض پذیرش، چنانچه سازنده بقیه مال را نسازد، بر اساس قرار داد اولیه، سفارش دهنده مالک بخش ناقص خواهد بود و صرفاً به خاطر عدم انجام تعهد سازنده اختیار فسخ خواهد داشت اما این هم خلاف عرف رایج است زیرا غرض اصلی سفارش دهنده مال ساخته شده بدون نقص است لذا بر اساس این فرضیه مال ناتمام اصلاً به ملکیت سفارش دهنده در نیامده تا نیاز به فسخ باشد.
از سوی دیگر با فرض پذیرش این توجیه، این اشکال وجود دارد که اگر مال ناقص، بدون تعدی و تفریط سازنده تلف شود از مال سفارش دهنده رفته، چرا که بنا به فرض، سازنده صرفاً اجیری است که برای تکمیل مال ناقص طرف قرار داد بوده و ید او در صورت عدم تعدی و تفریط، امانی است. مشکل اصلی، ملکیت مواد به کار گرفته شده است و این که آیا این عقد، اجاره است یا عقدی دیگر؟ لذا در این حالت (اگر تفصیر را مبنا و ملاک مسئول بدانیم) نباید او را مسئول جبران بدانیم و حال آنکه بر اساس عرف، هدف اصلی از انعقاد این قرار داد، دریافت مال کامل است و تا مال ساخته نشده هیچ حقی برای سفارش دهنده ایجاد نمی‌شود و هیچ خسارتی متوجه وی نخواهد بود.

 

 

مستفاد از ماده ۳۵۰ ق.م استصناع صرفاً زمانی در قالب بیع قرار می‌گیرد که شرایط بیع کلی بر آن بار شود. بر اساس این توجیه یکی از اوصاف مالی کلی ای که سفارش دهنده با اوصاف معینی از سازنده می‌خرد، این است که ساخته خود سازنده باشد نه شخص دیگری. در بیشتر موارد سفارش، این حالت دیده می‌شود زیرا معمولاً مال آماده نزد سازنده به صورت بالفعل وجود ندارد و بر خلاف نظر اهل سنت، همین شرط است که باعث جلوگیری از تطابق این قرار داد با بیع سلم می‌شود زیرا معمولاً آنچه در عرف مرسوم است این است که به هنگام انعقاد استصناع معمولاً تمامی دستمزد پرداخت نمی‌شود لذا اگر بخواهیم استصناع را بیع سلم بدانیم باید به بطلان و فساد آن تن بدهیم زیرا یکی از اساسی‌ترین شرایط بیع سلم را در خود ندارد.

برخی صاحب نظران برای رفع این اشکال، دلایلی را ارائه داده‌اند که پس از طرح، به نقد آن می‌پردازیم:

 

 

اگر گفته شود که بدون پرداخت و قبض بها، عنوان سلم بر معامله ای صدق نمی‌کند می گوییم این دلیل موجب بطلان بیع کلی در ذمه به صورت نسیه نمی‌شود زیرا اطلاق «احل الله البیع» (سوره بقره، آیه ۲۷۵) و عموم آیه «افوا بالعقود» (سوره نساء، آیه ۲۹) بیعی را که در آن هم قیمت و هم مبیع هر دو نسیه است در بر می‌گیرد و با وجود اطلاق دلیل، نوبت به جریان اصل (استصحاب بقای ملک بر ملکیت مالک خود) نمی‌رسد و در صورت عدم وجود این شرط، اقتضای آن دارد که شرط مزبور (لزوم پرداخت ثمن در مجلس عقد) وجود داشته باشد (مؤمن قمی، ۱۳۷۶، ص ۲۱۸) زیرا تا زمانی که بتوان برای اثبات امری به دلیل تمسک جست و از اطلاق آن بهره برد، اجرای اصل عملی، جایگاهی پیدا نمی‌کند بنابراین استناد لزوم این شرط به اصل، عملی درست نیست و برای اثبات صحتش، عمومات صحت بیع، کافی است علاوه بر این قوام بیع سلم در لغت و نزد عرف به وجود این شرط نیست و روایات سلم نیز به این امر دلالتی ندارند، بلکه صدق معنای سلم به لحاظ مبیع و تأخیر در تسلیم مبیع است. (هاشمی شاهرودی، همان، ص ۱۳)

اگر مدرک ادعای مذکور نهی پیامبر (ص) از بیع کالی به کالی باشد می گوییم اولاً: این روایت از طریق امامیه نقل نشده (مؤمن قمی، همان، ص ۲۲۵) و ثانیاً: شاید مراد از کالی دین باشد نه هر مبیعی که هم خود و هم ثمن آن متأخر از مجلس عقد است (هاشمی شاهرودی، همان، ص ۱۴)

در پاسخ به استدلالات فوق باید گفت: این توجیه تمام نیست زیرا اجماع فقهای امامیه و اهل سنت در این زمینه به قدری واضح است که احتمال نمی‌رود همه اجماع کنندگان به روایات و وجوهی که در استدلالات آمده است بسنده کرده باشند بلکه می‌توان ادعا کرد که در این مورد ارتکاز عملی متشرعان چنین بوده که خرید چیزی به عنوان سلم در ذمه دیگری تا در همان مجلس عقد بهای آن را نپرداخته باشد، صحیح نیست.(هاشمی شاهرودی، همان، ص ۱۵)
به نظر می‌رسد مهم تر از اشکالی که بیان شد تفاوت ماهوی و ذاتی بیع سلم با استصناع باشد چرا که اشکال قبل جزء موارد ماهوی نیست و طرفین می‌توانند در مورد چگونگی پرداخت ثمن در مجلس یا خارج آن با هم توافق کنند؛ توضیح آنکه ماهیت بیع سلم «سفارش در تحویل مال در مدت زمان مورد نظر است» یعنی «مدت زمان» عامل اساسی است که در ماهیت این عقد، نقش عمده ای ایفا می‌کند. سفارش دهنده با بهره گرفتن از این عامل می‌خواهد مال مورد نظرش را در آینده دریافت کند، اما ماهیت استصناع بر دو پایه دیگر استوار است «مال مصنوع» و «سفارش در ساخت بودن عقد» یعنی اولاً: مال آماده ای وجود ندارد که به سفارش دهنده تحویل شود و در این زمینه مدت زمان نقشی عرفی دارد و ثانیاً: ماهیت این عقد بر «سفارش در ساخت» استوار است؛ نه سفارش در تحویل. درست است که بالاخره مال پس از ساخته شدن، تحویل سفارش دهنده می‌شود اما ماهیت آن با ساخت مرتبط است و تحویل در آن نقشی تبعی دارد لذا با مداقه در ماهیت روشن می‌شود که وجه اساسی تمایزشان مغفول مانده و تحلیل استصناع بر قواعد بیع سلم، این عقد را با اشکال مواجه می‌کند.
دکتر کاتوزیان در بحث از «مبیع و اوصاف آن» مطالبی را ظاهراً مرتبط با این بحث است، بیان کرده است:
«در موردی که مبیع کلی است لزومی ندارد که فروشنده مصداقی از آن را هنگام عقد داشته باشد… بنابر این اگر شرکتی از کارخانه هواپیماسازی ده فروند هواپیما بخرد که ظرف دو ماه تحویل داده شود ضرورتی ندارد که هنگام امضای قرار داد، کارخانه هواپیماها را آماده داشته باشد ولی اگر پس از امضای پیمان، کارخانه از بین برود یا شرکت سازنده آن منحل بشود بیع باطل خواهد بود در این فرض نیز می‌توان توافق کرد که هواپیماهای ساخته شده به تدریج که وجود پیدا می‌کند به ملکیت خریدار در آید تا فروشنده نتواند آنچه را که به سفارش خریدار ساخته است به دیگری انتقال دهد»(کاتوزیان، ۱۳۸۱، ص ۱۰۶)
در پاسخ می‌توان همان اشکالات وارده بر توجیه سوم از موارد تطبیق بیع بر این عقد را بر این نظریه نیز وارد دانست. (دهقانی نژاد، عابدینی، همان، ص ۱۷۵)

 

بند دوم: استصناع و عقد اجاره

اجاره در ماده ۴۶۶ قانون مدنی این طور آمده است «اجاره عقدی است که به موجب آن، مستأجر مالک منافع عین مستاجره می‌شود» و در ماده ۴۶۷ ق.م نیز آمده است «مورد اجاره ممکن است اشیا یا حیوان یا انسان باشد» در فقه نیز آمده اجاره عبارت است از «عقدی که به موجب آن منافع چیزی یا شخصی در قبال عوضی معین تملیک می‌شود» (العالمی، ۱۴۰۷، ص ۱۳۹)
در اجاره اشخاص، موضوع عقد باید از هر حیث معلوم باشد و به صرف انعقاد عقد، مستأجر مالک عمل اجیر و اجیر مالک اجرت می‌گردد.
ماهیت استصناع در بدو امر به اجاره اشخاص بسیار نزدیک است بر اساس شرایط عمومی این عقد سفارش دهنده سازنده را اجیر می‌کند که مطابق ویژگی‌های مورد در خواستش مالی معین را بسازد. با این توضیح شکی نیست که عقد استصناع مستقل از اجاره نیست و باید تمامی شرایط و آثار مربوط به اجاره اشخاص بر آن بار شود. در این صورت به تبع اینکه سفارش دهنده به سبب اجاره، مالک عمل سازنده می‌شود، مال ساخته شده نیز ملک او خواهد بود امتیاز این توجیه مشخص شدن وجه ضمان سفارش دهنده نسبت به عمل سازنده در صورت بطلان عقد است؛ مال ساخته شده از آن سفارش دهنده خواهد بود و او ضامن اجرت عمل سازنده به اندازه متعارف (اجرت‌المثل) است که برابر با قیمت همان کالای ساخته شده می‌باشد. (هاشمی شاهرودی، همان، ص ۱۷)
با همه این توضیحات تطبیق استصناع بر اجاره صحیح نیست، زیرا درست است که اگر مستأجر، مالک مال اولیه باشد، مالک مال ساخته شده نیز خواهد بود، لیکن این حالت در اکثر موارد استصناع دیده نمی‌شود بلکه معمولاً در استصناع مال اولیه از آن اجیر است (احمد الرزقاء، ۱۹۹۹، ص ۱۵۳) که در این صورت طبق عقد اجاره نمی‌توان قائل به نقل ملکیت عین خارجی به مستأجر شد.
شاید بتوان نحوه تملک سفارش دهنده مستأجر مفروض را بر عین مال ساخته شده به یکی از دو حالت زیر تصور کرد:
حالت اول: عین مصنوع مانند نتیجه سازنده است یعنی همان طور که سفارش دهنده مالک عمل سازنده است به تبع آن مالک آنچه وی ساخته نیز خواهد بود لذا مطابق قاعده «تبعیت نماء از اصل» این عین نیز ملک کسی خواهد بود که مالک عمل بوده درست مثل شخصی که به تبع مالکیت منافع باغ، مالک نتایج درختان آن باغ و میوه‌های آن می‌شود و در این زمینه هیچ کس تردیدی به خود راه نمی‌دهد، اما این استدلال دارای اشکالی است این قاعده استنادی هیچ دلیل لفظی ندارد. زمانی می‌توان به یک قاعده این‌چنینی استناد کرد که دلیل لفظی برای آن موجود باشد و حال آنکه دلیل آن صرفاً سیره عملی عقلاست و البته شارع مقدس نیز در مواردی مثل ثمره درختان که یکی از دو مال در امتداد دیگری است آن را امضاء نموده است.(هاشمی شاهرودی، همان، ص ۱۸)
در واقع در استصناع ماده مال ساخته شده زاییده عمل سازنده نیست تا بتوان گفت عمل سازنده باعث به وجود آمدن ماده اولیه گشته، به عبارت دیگر، بر خلاف ثمار ماده مال ساخته شده قبل از ساخت، ملک سازنده آن بوده سپس انتقال ملکیت آن از سازنده به سفارش دهنده به سبب ناقلی مثل عقد بیع نیاز دارد و حال آنکه این سبب در بحث ثمار وجود ندارد. از سوی دیگر تملیک ثمره در خت برای مالک منافع بر مبنای دیگری غیر از قاعده فوق استوار است و آن اینکه ثمره منفعت درخت نیز هست. بنابراین اجاره کردن درخت به معنای تملیک منافع آن است که ازجمله موارد منفعت ثمره آن است اما در استصناع عین مال ساخته شده نه منفعت عین دیگری است و نه منفعت عمل سازنده و آن چیزی که از طرف سازنده بر ماده اولیه وارد شده عملی است که باعث افزایش مالیت عین مال ساخته شده است لذا مال ساخته شده از جهت ماده چیزی جدای از ماده اولیه‌اش نیست.
حالت دوم: تملک ماده ساخته شده به طور ضمنی و به تبع تملک عمل سازنده حاصل می‌شود؛ بدین معنا که در عقد اجاره به طور ضمنی این شرط آمده که سازنده آن را به سفارش دهنده بدهد یعنی شرط می‌شود که مال مورد نظر پس از ساخته شدن به سفارش دهنده داده شود مانند نخ‌های که خیاط در دوختن لباس استفاده می‌کند اما این نیز پذیرفتنی نیست، زیرا تملک ضمنی ماده در مواردی مثل خیاطی درست است چرا که در این فرض: ماده نخ برای انجام کاری که بر روی مال غیر صورت می‌گیرد مستهلک می‌شود و وجود آن به صورت مستقل از آنچه از مال نزد اجیر موجود است باقی نمی‌ماند که به سبب ناقل دیگر نیاز باشد لذا تملک ضمنی مواد اولیه برای سفارش دهنده صحیح است.
بله اگر این مواد اولیه مستهلک نمی‌شد می‌توانستیم بگوییم که تملک آن به سبب ناقل دیگری غیر از اجاره به وکالت دادن به خیاط برای خرید، نیاز مند است که اگر چنین باشد سه عقد خواهیم داشت: وکالت، بیع و اجاره. مثل جایی که خیاط برای دوخت لباس به پارچه دیگری مثل آستر نیاز دارد و آن را به وکالت از سفارش دهنده و برای او می‌خرد. از سوی دیگر این تملک تبعی در موردی صحیح است که عین دیگری زاید بر عملی که اجیر روی مال مستأجر انجام داده وجود داشته باشد مثل آستر برای لباس، اما آنچه در استصناع مشاهده می‌شود. خلاف این است. (هاشمی شاهرودی، ۱۳۷۸، ص ۲۰)
در استصناع تمامی ماده اولیه مال ساخته شده از آن سازنده است و چیزی از آن را سفارش دهنده تهیه نمی‌کند زیرا اگر ماده اولیه را سفارش دهنده تهیه کند، قرار داد منعقده چیزی غیر از اجاره نخواهد بود لذا ساخت مال از مواد اولیه ای که خود سازنده در اختیار دارد مقدمه ساختن آن است و آن چیزی که سفارش دهنده به دنبال آن است عین مال ساخته شده است نه عملیات ساخت؛ مضافاً این که با قطع نظر از عین مال، عملیات ساخت آن هیچ مالیتی ندارد، بنابر این در اینجا دو مال وجود ندارد که یکی عمل سازنده و دیگری عین مال ساخته شده باشد به که فقط یک مال وجود دارد و آن‌هم مال ساخته‌شده است
اشکال دیگری به نظر می‌رسد این است که در استصناع مالکیت عین مال، از آن سفارش دهنده نیست ولی در اجاره اشخاص باید عین مال در مالکیت مستأجر باشد. اما پاسخ این است که در مواردی که مثلاً راننده ای با اتومبیل اش به اجاره گرفته می‌شود این خدمات است که خریداری می‌شود ولی عینی بدست نمی‌آید. اما اگر خدمات خریداری شده بر عین استوار شود و مالکش اجیر باشد، مستأجر هم مالک عمل می‌شود و هم در محصول حاصل شریک خواهد بود.
اشکال قابل طرح دیگر این است که لازمه این که استصناع یکی از اقسام اجاره باشد این است که در صورت تلف مال ساخته شده قبل از تحویل، تلف از مال سفارش دهنده باشد در حالی که این امربر خلاف ارتکاز عرفی است. یعنی در عرف، تلف آن قبل از تحویل آن، از مال سازنده است و پاسخ آن این است که اعتبار این‌گونه اعمال اجاره‌ای به تحویل مال است نه به‌مجرد ساخته‌شدن آن، بنابراین در صورت عدم تحویل مال، اجاره فسخ می‌شود.

 

بند سوم: استصناع و عقد جعاله

جعاله در ماده ۵۶۱ قانون مدنی اینگونه آمده است «جعاله عبارت است از التزام شخصی به ادای اجرت معلوم در مقابل عملی» جعاله بر دو قسم است: جعاله عام که در آن، ایجاب به طرفیت عموم است و هر کس نتیجه معلوم را به دست بیاورد شایسته جعل است و جعاله خاص که مخاطب آن شخصی خاص است و شخصیت عامل در آن مهم است.
در جعاله عام پس از انجام عمل مستحق دریافت عوض می‌شود و بر خلاف شرایط صحت اجاره اشخاص مثل تعیین عامل، نوع عمل، مدت زمان اجاره و عوض جزء شرایط صحت عقد است در آن شرط نیست چون مقصود اصلی جاعل که ملتزم به پرداخت اجرت است نتیجه کار است نه چگونگی یا مدت زمان انجام کار.
آن موردی که ظاهراً بر استصناع قابل تطبیق است جعاله خاص است در این حالت جاعل از عامل درخواست می کند که کاری را با موضوع ساخت یک مال معلوم، برای وی انجام دهد اما این تطبیق اشکالاتی دارد:

 

 

در جعاله تعیین عامل شرط نیست این را از ماده ۵۶۳ قانون مدنی می‌توانیم بفهمیم اما در استصناع، سازنده یکی از ارکان تشکیل عقد است چرا که معمولاً چنین قرار دادهایی با اشخاص متعهد منعقد می‌شود لذا در صورتی که طرف قرار داد معلوم نباشد، اصلاً قرار دادی قابل تصور نیست.

در جعاله، کمال، عقل و رشد عامل شرط نیست زیرا مهم امکان تحصیل هدف مورد نظر جاعل است لذا اگر مجنون، صغیر یا ممیزی، عمل مورد نظر را انجام بدهد و مستحق اجرت باشد جاعل نمی‌تواند به بهانه عدم اهلیت اجرت را پرداخت نکند، در صورتی که در استصناع رعایت این شرایط مهم است.

در جعاله نسبت به چگونگی کار، مدت زمان و … علم اجمالی کافی است، اما در استصناع معلوم بودن این موارد جزو شرایط اساسی است.

مطابق نظر اکثر فقهای اهل سنت که قائل به صحت استصناعند، استصناع عقدی است لازم اما جعاله عقدی جایز است.

این تطبیق با آنچه در عرف مرسوم است هم خوانی ندارد، زیرا عرف استصناع را جعاله نمی‌داند و این خلاف ارتکاز عرفی است.

بند چهارم: عقد استصناع و عقد صلح

هر چند بعضی از فقها نظیر شیخ طوسی در «مبسوط» فرعی بودن عقد صلح را مطرح کردند (طوسی، بی تا، ص،۲۸۸) اما مشهور فقها صلح را عقدی مستقل می‌دانند که تابع شرایط هیچ عقدی نیست هر چند به یکی از عقود معین مشابهت داشته باشد برای نفوذ طمع کافی است که متضمن تحلیل حرام یا تحریم حلال نباشد که در این صورت از قصد طرفین پیروی می‌کند
اما این اصالت پیدا کرده و به عنوان وسیله گسترش انواع قراردادها و حاکمیت اراده به کار گرفته شده است کسانی که عقد صلح را فرعی می‌دانند می گویند: «این عقد تابع پنج عمل حقوقی بیع، هبه، اجاره، عاریه و ابراء است و معتقد اند اگر صلح افاده نقل عین بر عوض معلوم کند فرع بیع و تابع احکام آن است و اگر نتیجه صلح تملیک منفعت به عوض معلوم باشد فرع، اجاره است در صورتی که صلح متضمن اباحه منفعت بدون عوض باشد، فرع عاریه است و اگر مفید تملیک بدون عوض باشد، هبه بوده و چنانچه مفید اسقاط دین باشد فرع بر ابراء است (عاملی، بی تا، ص ۴۲۸)
نکته دیگری که در توسعه مفهوم صلح اثر زیادی داشته این است که فقهای امامیه بر خلاف تعدادی از اهل سنت برای تحقق صلح وجود اختلاف را لازم نمی‌دانند بنابراین هرچند هدف اصلی از تشریع صلح از بین بردن خصومت و اختلاف است اما مانعی ندارد که وسیله انجام معامله قرار بگیرد، زیرا در پاره ای از نصوص، مشروع بودن آن بدون اینکه قیدی برای رفع تنازع دیده شود، بیان شده است. علاوه بر این در دیگر منابع نیز دلیلی بر اینکه صلح فقط برای رفع تنازع باشد وجود ندارد و برخی از فقها حقیقت صلح را سالم دانسته‌اند
بدین ترتیب محدودیتی جز آنچه ذکر شد برای موضوع صلح وجود ندارد بلکه قالبی وسیع تر از عقود معین است حتی اگر لزوم وفای به هر عقد را نتوان از عمومات و اطلاقات استفاده کرد عقد صلح با مفهوم وسیع خود قابل انطباق به هر عقدی است (صادقی، ۱۳۸۵)
از این رو بسیاری از عقود را می‌توان در چارچوب عقد صلح انشاء کرد که در این صورت نوعاً محدودیت‌های عقد خاص برداشته می‌شود امام خمینی نیز در تحریر الوسیله بیان می‌دارد: در قرارداد صلح لفظ و صیغه خاصی معتبر نیست و هر لفظی که تسالم و سازش طرفین بر موضوعی را برساند کافیست. اگر معتقد شدیم که عدم اعطای کل ثمن در مجلس عقد استصناع به علت تحقق بیع دین به دین یا کالی به کالی سبب عدم تصحیح آن می‌شود، می‌توان از صلح دین به دین و کالی به کالی استفاده کرد، بدین صورت که طرفین معامله مصالحه می‌کنند که در تاریخ مشخص کالا یا پروژه مشخص با ویژگی‌های از قبل تعیین شده تحویل داده شود و مبلغ آن نیز بخشی به تناسب پیشرفت کار و یا مستقل از آن به صورت یک جا و یا اقساطی به طرف مقابل پرداخت شود، پس معامله صلح اکنون صورت می‌پذیرد ولی تحویل حداقل بخشی از ثمن و تمام ثمن در آینده خواهد بود
باتوجه به خصوصیات عقد صلح و وسعت آن که عقدی لازم است، طرفین نیز می‌توانند بر ویژگی‌های خاص کالای مورد نظر زمان تحویل و زمان بندی پرداخت و حتی امکان تحویل کالا و پرداخت مبلغ آن توافق کنند. قرارداد استصناع در غالب صلح به خوبی قابل تحقق است، ولی توجه به نکته ای که پیش از این بدان اشاره شد لازم است ذکر شود بین آن که می‌توان عقد استصناع را در چار چوب عقد صلح انشاء کرد و این که ماهیت عقد استصناع همان عقد صلح است تفاوت اساسی وجود دارد عرف عقلا و طرفین عقد استصناع در ساختن کالا و اجرای طرح در مقابل دریافت مبالغ در زمان بندی مشخص مصالح ای صورت نمی‌دهند، بلکه قراردادی است که به واسطه آن طرفین به صورت متقابل به تعهدات و اموری ملتزم می‌شوند و در نزد عرف عقلا به عقد هرگز عقد صلح گفته نمی‌شود.

 

بند پنجم: استصناع به عنوان ترکیبی از چند عقد

نظریه ترکیبی بودن قرار داد استصناع به جهت عدم امکان انطباق کامل آن بر یکی از عقود معین، راه حلی در تبیین ماهیت این قرار داد است که مورد توجه بعضی از حقوقدانان قرار گرفته است که در ادامه به بررسی آن می‌پردازیم.

 

الف ) استصناع ترکیبی از بیع و اجاره

دکتر لنگرودی در این مورد می‌گوید: «استصناع ترکیبی از بیع و اجاره است ». (جعفری لنگرودی، ۱۳۸۷)
این تطبیق در دو حالت قابل تصور است:
نخست: سفارش دهنده مواد اولیه را خریده و در اختیار سازنده قرار می‌دهد تا بر اساس ویژگی‌های مطلوبش کالایی بسازد، لذا ابتدا بیع منعقد می‌شود و بعد اجاره.
دوم: سازنده با مواد اولیه خود، مال مورد درخواست را در قالب عقد اجاره می‌سازد پس از ساخته شدن مال، بیعی بین طرفین منعقد می‌شود که موضوع آن مال ساخته شده است.
مزیت این توجیه این است که مال ساخته شده و دیگر امکان طرح اشکال ناشی از ماده ۳۶۱ قانون مدنی که بر لزوم وجود مبیع تاکید می‌کند نخواهد بود در نتیجه نیازی به توجیه این عقد در قالب بیع کلی نیست تا در ادامه اشکالات مذکور قابل طرح باشد.
اما این تطبیق نیز قابل قبول نیست، زیرا حالت نخست همان اجاره اشخاص است با این تفاوت که در اجاره اشخاص مواد اولیه را مستأجر تهیه می‌کند و در استصناع مواد اولیه از آن سازنده است حالت دوم نیز عقدی غیر از بیع نیست زیرا با فرضی که شخص، یک کالای آماده را می‌خرد هیچ تفاوتی نمی‌کند و اگر قرار باشد همچین فرضی را استصناع بدانیم باید بسیاری از قراردادهای رایج در میان مردم را جزو این عقد بدانیم.(دهقانی نژاد، عابدینی، همان، ص ۱۷۷ و ۱۷۸)

 

شکل ۳-۵: الگوی حرکتی مدل راهپیمایی تصادفی بازمان حرکت ثابت[۲۶].

 

۳-۳-۴- مدل حرکتی راهپیمایی جمع‌ آوری

در مدل راهپیمایی جمع‌ آوری[۴۶][۲۸]، حرکت با بهره گرفتن از چهار متغییر طول پرواز، زمان پرواز، جهت و زمان مکث مدل گردیده است که در آن طول پرواز اشاره به طول مسافتی دارد که گره بدون تغییر جهت خود در آن راستا حرکت می­ کند. مدل حرکتی راهپیمایی جمع­آوری بدین گونه عمل می‌کند که با انتخاب تصادفی این چهار متغییر یک حرکت آغاز می‌شود، یعنی گره در جهت انتخاب‌شده در زمان انتخاب‌شده حرکت می‌کند تا هنگامی‌که زمان به اتمام برسد و سپس یک حرکت جدید با انتخاب متغیرهای جدید شروع می‌شود و این روند ادامه پیدا می‌کند تا شبیه‌سازی به اتمام برسد. در این مدل طول پرواز و زمان مکث به صورت تصادفی انتخاب می‌شوند و برای انتخاب زاویه جهت حرکت از توزیعی استفاده می‌گردد که به توزیع یکنواخت نزدیک باشد.

 

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت abisho.ir مراجعه نمایید.

 

۳-۴- مدل حرکتی شهری

در مدل شهری که به آن‌ ها مدل‌های وابسته زمانی نیز گفته می‌شود، هدف شبیه‌سازی وسایل نقلیه در خیابان‌های یک شهر است. در این نوع مدل‌ها گره‌ها به عنوان اجسامی متحرک در خیابان­های یک شهر در نظر گرفته می­شوند. ویژگی بارز این نوع مدل­ها محدودیت مکان­هایی است که یک گره متحرک با حداکثر سرعت خود می‌تواند حرکت کند. از انواع مدل‌های حرکتی در این زمینه می‌توان به مدل‌های آزادراه و منهتن اشاره کرد[۲۸].

 

۳-۴-۱- مدل حرکتی آزادراه

در مدل آزادراه[۴۷] [۲۷]، سرعت هر گره به سرعت‌های پیشین خود به صورت زمانی وابستگی دارد و در این مدل فرض گردیده است که اگر دو گره پشت سر هم در حداقل فاصله ممکن از پیش تعیین‌شده از یکدیگر قرار بگیرند سرعت گره عقبی از گره جلویی نمی‌تواند بیشتر باشد. از این مدل به منظور شبیه‌سازی یک آزادراه و وسایل نقلیه‌ای که در آن حرکت می‌کنند استفاده می‌گردد. بنابراین، این مدل دارای وابستگی فضایی و وابستگی شدید زمانی می­باشد.

 

۳-۴-۲- مدل حرکتی منهتن

در مدل منهتن[۴۸] [۲۷]، سرعت هر گره در یک بازه زمانی به سرعتش در بازه قبلی بستگی دارد. همچنین سرعت یک گره که در تعقیب گره دیگری است به سرعت گره جلویی بستگی دارد. این مدل به منظور شبیه‌سازی محیط‌های شهری طراحی گردیده است و هر خیابان در این مدل دارای دو خط در هر جهت است. گره­ها در این شبکه می­توانند از خیابان‌ها گذر کنند و در هر چهارراه گره­ها می‌تواند به سمت چپ یا راست یا مستقیم برود که انتخاب هر یک از این جهات تصادفی است و احتمال انتخاب چپ یا راست هر کدام ۲۵% در نظر گرفته شده است. بنابراین، این مدل دارای وابستگی بالای زمانی و فضایی است. در شکل ۳-۶ نمونه‌ای از نقشه‌های این مدل نشان داده شده است.

شکل ۳-۶: انواع مدل­های شهری، a: مدل آزادراه، b: مدل منهتن[۲۷].

 

۳-۵- مدل‌های حرکتی وابسته زمانی

در مدل‌های حرکتی وابستگی زمانی، سرعت کنونی یک گره به سرعت قبلی آن وابستگی دارد. از انواع مدل‌های حرکتی در این زمینه می‌توان به مدل‌های گاس- مارکوف، راهپیمایی تصادفی احتمالی و مدل وابسته نمایی اشاره کرد.

 

۳-۵-۱- مدل حرکتی گاس- مارکوف

در مدل حرکتی گاس- مارکوف[۴۹] [۲۶]، ابتدا هر گره دارای یک سرعت و جهت کنونی ثابت است. در هر بازه زمانی ثابت، گره متحرک با سرعت و جهت جدیدی که توسط رابطه ۳-۱۰ و ۳-۱۱ بدست می‌آید به حرکت خود ادامه می‌دهد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(۳-۱۰)
(۳-۱۱)

در رابطه‌های بالا S­n و dn به ترتیب اشاره به سرعت و جهت گره در مرحله nام دارد و به عنوان پارامتر تصحیح خطا از که یک عدد بین ۰ تا ۱ است استفاده می‌گردد و و متغیرهای تصادفی هستند که از توزیع گوسی پیروی می­ کنند.

 

۳-۵-۲- مدل حرکتی راهپیمایی تصادفی احتمالی

در مدل تصادفی احتمالی[۵۰] [۲۸]، از یک ماتریس احتمالاتی استفاده می‌شود تا مکان بعدی گره در میدان شبیه‌سازی مشخص شود. در این مدل از سه حالت مختلف برای محاسبه مقدار محور مختصات x مکان گره و از سه حالت برای محاسبه مقدار محور مختصات y مکان گره متحرک استفاده می‌شود. حالت صفر به مکان قبلی گره، حالت یک به مکان فعلی گره و حالت دو به مکان بعدی گره اشاره دارد و رابطه ۳-۱۲ نشان‌دهنده ماتریس احتمالاتی است.

 

 

 

 

 

 

 

(۳-۱۲)

در رابطه۳-۱۲، P(a,b) به احتمال اینکه گره متحرک از حالت a به حالت b برود، اشاره دارد و از مقادیر درون این ماتریس برای به روز کردن مکان گره متحرک(xوy) استفاده می‌شوند.

 

۳-۵-۳- مدل حرکتی وابسته نمایی

در مدل تصادفی وابسته نمایی[۵۱] [۲۶]، یک تابع برای تولید حرکات گره متحرک بکار گرفته می‌شود. با بهره گرفتن از یک مکان گره در زمان جاری مکان بعدی گره توسط رابطه۳-۱۳ بدست آورده می‌گردد.

 

 

 

 

 

 

 

(۳-۱۳)

در رابطه بالا b(t+1) و b(t) به ترتیب به مکان گره در بازه زمان آینده و جاری اشاره دارند و r متغییر تصادفی است که دارای توزیع گوسی با واریانس است.

 

۳-۶- مدل‌های حرکتی گروهی

در شبیه‌سازی شبکه‌های بی‌سیم مانند شبکه‌هایی که در آن‌ ها به گروهی از سربازان وظیفه جستجوی یک منطقه برای یافتن مین‌های آن منطقه و تخریب آن‌ ها و یا دستگیری سربازان دشمن به آنها محول شده است، این نیاز وجود دارد که گره‌ها درحالی‌که با هم به صورت گروهی حرکت می‌کنند، شبیه‌سازی گردند و بدین ترتیب مدل­های گروهی به وجود آمدند. از آنجا که این گره‌ها می‌بایستی با هم در یک گروه حرکت کنند و یک وابستگی مکانی در بین آن‌ ها وجود دارد یعنی مکان یک گره به مکان یک گره دیگر وابسته است به مدل‌های گروهی، مدل‌هایی با وابستگی مکانی نیز گفته می‌شود [۲۶]، [۲۷]. از انواع مدل‌های حرکتی در این زمینه می‌توان به مدل‌های نقطه مرجع، مدل تعقیب، مدل رشته‌ای و مدل ردیفی اشاره کرد.

 

۳-۶-۱- مدل حرکتی نقطه مرجع

در مدل گروهی نقطه مرجع[۵۲] [۲۷]، حرکت تصادفی برای گروهی از گره‌ها ارائه گردیده است. گروه دارای یک گره مرکزی به نام سرگروه است که حرکات گروه وابسته به حرکت این گره است. در این مدل گره‌های موجود در گروه به صورت تصادفی در نزدیکی نقاط مرجع در یک گروه حرکت می‌کنند که حرکت این نقاط مرجع تابعی از حرکت سرگروه می­باشد. هنگامی‌که تغییر مکان جدید یک نقطه مرجع با توجه به تغییر مکان سرگروه محاسبه شد، مکان جدید گره مرجع به عنوان ورودی یک تابع در نظر گرفته می­ شود که در آن با بهره گرفتن از یک بردار حرکت تصادفی، مکان گره‌هایی را تولید می‌کند که گره مرجع جدید را به عنوان گره مرجع خود انتخاب کرده بودند. در شکل ۳-۷ یک انتقال گروه و گره‌های درون آن از یک مکان در زمان جاری به مکان بعدی نشان داده شده است.

شکل ۳-۷: تغییر مکان گروه در مدل گروهی نقطه مرجع[۲۷].
در شکل ۳-۷، بردار حرکتی برای سرگروه این گروه است. بردار حرکت تصادفی برای نقطه مرجع iام است و بردار حرکتی نهایی برای عضو iام با نشان داده شده است.

 

۳-۶-۲- مدل حرکتی تعقیب

در مدل تعقیب[۵۳]، گره‌ها سعی می‌کنند که یک هدف خاص را تعقیب کنند. در این مدل با توجه به رابطه۳-۵ مکان هر گره به روز می‌گردد. در این مدل مکان جدید گره از مجموع مکان قدیم گره و اطلاعاتی درباره مکان گره تحت تعقیب و یک بردار تصادفی برای حفظ فاصله گره‌ها با گره تحت تعقیب بدست می‌آید.

 

 

 

 

 

 

 

(۳-۱۴)

در رابطه۳-۱۴، به متوسط موقعیت هدف مورد تعقیب در زمان t و به بردار تصادفی اشاره دارد.

 

۳-۶-۳- مدل حرکتی رشته‌ای

در مدل رشته‌ای[۵۴] [۲۶]، گره‌های موجود در یک گروه به صورت رشته از اعضاء به دنبال سرگروه حرکت می‌کنند بنابراین از این مدل به منظور جستجو کردن یک هدف استفاده می‌گردد. در این مدل اعضای گروه با حرکتی شبیه به واگن‌های یک قطار که به دنبال لوکوموتیو کشیده می‌شوند، به دنبال سرگروه حرکت می‌کنند. به منظور پیاده‌سازی این مدل ابتدا یک خط به عنوان راستای قرار گرفتن گره‌های متحرک[۵۵] در نظر گرفته می‌شود. بعد از ایجاد کردن راستای قرار گرفتن گره‌ها، گره‌ها نسبت به سرگروه موقعیت خود را بر روی این راستا مشخص می‌کنند. همان طور که در شکل ۳-۸ نشان داده شده است، هنگامی‌که گره‌ها جستجو کردن را به اتمام رساندن، رشته مورد نظر به اندازه‌ی تغییر جهت می‌دهد که این زاویه یک عدد تصادفی بین می‌باشد.

 

۳- امید و اطمینان قلب
۴- خوف از خدا
۵- اجتناب از معصیت

 

آثار اصلی دعا

 

۱- عبادت خدا و یا همان کمال انسان در پرتو عبادت خدا(بزرگترین ثمره دعا)

برخی تصور کرده‌اند که اثر تربیتی دعا فقط از جهت تلقین به نفس است؛ یعنی وقتی انسان مطالب خوبی را به زبان می‌آورد به خودش تلقین می‌کند که باید این چنین باشد به طور مثال با خواندن دعای مکارم الاخلاق به نفس تلقین می‌شود که باید اخلاق خود را اصلاح کند، صفات خوب کسب کند و از صفات بد اجتناب ورزد. اینان اثر تربیتی دعا را فقط در همین جنبه می‌دانند و دعاهایی را که فاقد این جنبه باشد، دعاهای استعماری قلمداد می‌کنند.[۲۱۳]
این تصور ناشی از کوته‌بینی وشناخت ناقص نسبت به معارف اسلامی است. بزرگترین اثر دعا حقیقت عبادی است که در آن نهفته است همان که موجب تکامل معنوی انسان و انسانیت او می‌شود. البته ممکن است در بعضی از دعاها آثار تلقین به نفس و نظایر آن نیز وجود داشته باشد. اما این آثار مانند حرکت آرواره‌ها به هنگام غذا خوردن است که در عین کار‌جویدن غذا را انجام می‌دهند، خود نیز ورزش می‌کند و از این جهت تقویت می‌شوند. این ورزش را نمی‌توان فایده‌ی حقیقی غذاخوردن است که در عین آنکه کارجویدن غذا را انجام می‌دهد، خود نیز ورزش می‌کنند و از این جهت تقویت می‌شوند این ورزش را نمی‌توان فایده‌ی حقیقی غذاخوردن دانست فایده حقیقی غذاخوردن تأمین مواد لازم برای بدن است.
فایده‌ی حقیقی دعا نیز توجه به خدا و بندگی اوست.این‌گونه آثار که گاهی بر بعضی از دعاها مترتب می‌شود. فواید بسیار ناچیزی است که در مقابل فایده‌ی اصلی چیزی به حساب نمی‌آید. کمال انسان در این است که فقر خود را نسبت به خدا درک کند و به این حقیقت اعتراف کند.
زمانی که انسان نسبت به این واقعیت اعتراف نکند، فقر خود را به درستی نشناسد به کمال انسانی نائل نمی‌شود. یکی از چیزهایی که موجب می‌شود انسان به این معرفت نزدیک گردد یا معرفت او کامل شود، دعاست، دعا خود عبادت و تنها راه تکامل انسان نیز معین است.[۲۱۴]
بنابراین، دعا یکی از راه های تکامل انسان است. خداوند در قرآن می‌فرماید:
«وَ قَالَ رَبُّکُم ادعُونِی اَستَجِب لَکُم؛[۲۱۵] مرا بخوانید تا اجابت کنم شما را.»
«اِنَّ الَّذِینَ یَستَکبِرُونَ عَن عِبَادَتِی سَیدخُلونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ؛[۲۱۶] به تحقیق کسانی که از بندگی من سرپیچی کنند و خود را بزرگ‌تر از آن بدانند که در مقابل عظمت الهی سر تعظیم فرود آورند و متکبرانه از عبادت من سرپیچی کنند، با ذلت و خواری وارد جهنم خواهند شد.» دو جمله‌ی مذکور در آیه‌ی شریفه در حکم صغری و کبری است، دعا عبادت پروردگار است و هر که از عبادت خدا سرپیچی کند، به عذاب دردناک و خوارکننده‌ای مبتلا خواهد شد. نتیجه، آنکه هرکه از دعا سرپیچی کنند،به عذاب الهی گرفتار خواهد شد.
چنان چه که ذکر شد فایده و اثر اصلی دعا همان تکامل معنوی انسان بر اثر بندگی و اعتراف به ذلت در مقابل خداوند است.[۲۱۷]

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

۲-شناخت خدا

هم‌چنان که در بخش آداب دعا،یادآوری شد، عمده‌ترین آداب دعا، شناختن پروردگار است که دعاکننده می‌خواهد به او متوجه شود. همین شناخت خداوند از آثار و تبعات و فوائد ارزنده‌ی دعا می‌باشند، زیرا که دعاکردن متوقف و متفرع بر معرفت پروردگار است. این معرفت ریشه‌ی عموم کمالات و اصطلاحات می‌باشد، در دعا غالب اسامی خداوند که ما او را به آنها می‌ستاییم، همه سرشار از معانی بلندی هستند و حکایت از کمالی از کمالات حضرت احدیت دارند، ذکر و تکرار آنها داعی را به شناخت خداوند هدایت می‌کند، وقتی که پروردگار را به اسمایی همچون الله، رب، رحمن، رحیم، سمیع، بصیر، منعم، غفور، حلیم و ….می‌خوانیم متوجه می‌شویم که با پروردگاری مهربان، شنوا، بینا، آمرزنده، قادر، کریم و ……در ارتباط هستیم و از چنین خالقی تقاضای حاجت می‌کنیم. در نتیجه، امیدواری به حرمت و آمرزش در انسان پیدا می شود. و نیز معرفت به خداوند، هر چند اجمالی و ناقص به دست می‌آید، وقتی معرفت به خداوند بیشتر باشد تأثیر دعا زیادتر است.[۲۱۸]
۳-امید واطمینان قلب
انسان وقتی در حوادث روزگار به مرحله‌ای می‌رسد که دستش از اسباب شناخته شده و ظاهری کوتاه می‌شود و فشارها و شدائد از همه طرف به او هجوم می‌آورند و هیچ قدرتی از خود و نیروهای خودی، برای دفع آن‌ ها نمی‌یابد؛ به طور معمول به ناامیدی و یأس دچار می‌شود.
پدیدآمدن حالت یأس؛ نه تنها مشکلات انسان را کم یا برطرف نمی‌کند، بلکه بر مشکلاتش می‌افزاید و حالت یأس انسان، به عنوان بزرگ‌ترین مشکل، در زندگیش جلوه می‌کند. اما کسانی که به خداوند ایمان داشته باشند و این ایمان و اعتقاد خود را با دعا و ذکر تقویت کنند؛ امیدوار می‌شوند. چرا که انسان با اعتقاد به خدا، اسباب و وسایل نجات را، منحصر در اسباب شناخته شده نمی‌داند، بلکه بالاتر،بنابراین این‌ها را بدون اذن الهی، موثر نمی‌شناسد و با ایجاد حالت نیایش و ذکر،مرحله به مرحله امیدواریش، افزایش یافته تا بالاخره از مشکل رهایی می‌یابد و شاهد مقصود را در آغوش می‌گیرد.
اگر به فرض با حصول شرایط دعا و نیایش، رنج انسان کاهش نیافت و مشکلش برطرف نشد. نقش ایمان و دعا این است که حتی در این مراحل نیز به کمک انسان می‌آیند و انسان را، امیدوار به نعمت و رحمت الهی می‌کنند که به طور قطع تحمل مصیبت‌ها و شدائد بسیار،سهل و آسان می‌گردد.کسی که به خدا ایمان داشته باشد و آن را با نیایش تقویت نماید آن‌چنان قوی نیرومندمی‌شود که هیچ نیرویی نمی‌تواند او را ذلیل و درمانده کند. همیشه و در همه حال، دلش سرشار از امید و اطمینان است.[۲۱۹]
ناامیدی و در مقابل، امیدواری، در زندگی انسان، مهمترین نقش را ایفا کرده، حتی تأثیرات شگرفی برروی بدن دارند که نه تنها قابل انکار نمی‌باشد، بلکه هر کس خود، می‌تواند صدها مورد آن را تجربه کند.
در یک تشبیه می‌توان امید را، نسبت به روح،مانند آب و هوا، نسبت به جسم دانست. همان‌طور که انسان بدون هوا و آب نمی‌تواند به حیات فیزیکی خود ادامه دهد؛ ادامه‌ی زندگی هم، بدون امید، محال می‌باشد و هرچه امیدها(ایمان‌ها) استوارتر باشد اثرات آن در زندگی بیشتر است.[۲۲۰]
الکسیس کارل می‌گوید: «انسان هم‌چنان که به آب و اکسیژن نیازمند است به خدا نیز محتاج است. احساس عرفانی-در ردیف قدرت مکاشفه، احساس اخلاقی، احساس جمال و نور عقل…….به شخصیت بشری شگفتی و انبساط پر معنا و کاملی می‌بخشد.»
و شاید اپیکتت نیز، نظر به همین اثر دعا داشته است، آنجا که می‌گوید: «نیایش در روح و جسم ما تأثیر می‌گذارد. این تأثیر با کیفیت، شدت و تواتر نیایش بستگی دارد.»
باز می‌گوید: «نیایش هنگامی که مدام و پرشور و حرارت است؛ تأثیرش بهتر آشکار می‌شود. این گونه نیایش، اندکی با غدد مترشعه داخلی مانند تیروئید و سورنال قابل تشبیه است این غدد، موجب یک نوع دگرگونی و تحولی می‌گردد و این تحول بصورت پیشرفت تدریجی، پدیدار می‌شود. گفته‌اند که در عمق وجدان شعله‌ای فروزان است.»[۲۲۱]
انسانی که امید و ایمان به خداوند نداشته باشد، علاوه بر این که در روحیه‌ی ناامیدی، روان و جسمش را چونان مرض خوره می‌خورد و فرسوده می سازد به طور قطع یک فرد پرخاشجو، انتقامجو، طلبکار، کم‌حوصله، نگران و پر تشویش و در مواقعی، مغرور و خودپسند و حریص می باشد و از ارتکاب جنایات کوچک و بزرگ، برای اهداف حقیر و پست، ابایی ندارد، ولی وقتی به خداوند ایمان پیدا کرد و در پرتو نیایش آگاهانه، خود را تقویت نمود، به طور کامل عوض شده و حالت و رفتارش، به طور کلی دگرگون می‌گردد.
مطالبی که تاکنون در مورد امید و اطمینان قلب گفته شد تنها ثمرات دعا در مراتب نازل آن می‌باشد به این معنا که انسان در مشکلات زندگی مادی خود، به خداوند توجه می‌کند و امید می‌یابد و با دعا و نیایش مشکل خود را بر طرف می کند که البته برطرف شدن مشکل هم، به دو نحو می‌باشد.
الف) این که رحمت الهی شامل حالش شده و به طور قطع از آنچه که فکر می‌کند، باید نجات یابد، رهایی می‌یابد و یا اگر خواسته‌ای داشته، به مطلوبش می‌رسد.
ب)این که به مطلوب مورد نیاز خود نمی‌رسد و هم‌چنین از گرفتاریهای ظاهری(مرض و….)نجات نمی‌یابد، ولی در پرتو ایمان و توجه به خداوند، توان تحمل و استقامت می‌یابد و با امید و اطمینان قلبی مشکلات را تحمل کرده، به ادامه‌ی زندگی می‌پردازد.[۲۲۲]

 

۴-خوف از خدا

بعضی انسان‌ها در همین مرحله، دچار اضطراب‌ها و ناراحتی‌های روانی دیگری می‌شوند. در این حالت نیازهای مادی، چندان رنگ و جلوه‌ای ندارد و از گرفتاری در آن‌ ها نیز، چندان ناراحت نمی‌شوندو، بلکه با آغوش باز، آن‌ ها را تحمل می‌کنند، با این همه، شعور و آگاهی خاصی پیدا کرده که او را رنج داده، نگران می‌کند این شعور و آگاهی ویژه، که می‌توان نام آن را عرفان هم گذاشت، او را در مقابل گناه و پیروی از هوی و هوس یا ضایع‌کردن سرمایه‌ی پر ارزش عمر، نگران و مضطرب می کند. چرا که انسان در این مرحله از ایمان، تنها به فکر زندگی حیوانی خود نیست. او دیگر یک حیوان یا انسان اجتماعی تنها، نمی‌باشد، بلکه در پرتو ایمان، به هدف زندگی آشنا شده است. او راه طولانی و سخت خود را یافته، از سقوط‌ها، غفلت‌ها، کوتاهی‌ها، ناتوانی‌های روحی خود، در اضطراب و فشار است.[۲۲۳]
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
انسان اگر به این آگاهی و شناخت، رسید که دعا و نیازهای ویژه‌ای دارد و باز هم باید به خدا متوسل شود، چون اوست که گناه را می‌بخشد، اوست که پاداش می‌دهد و کمک می کند و در اوج ناامیدی از خود و توان خود، امید و توان می‌دهد و ما را مقابل شیطان و نفس اماره، مقاوم می‌کند.
نتیجه این که با ایمان ابتدایی و نیایش‌هایی که در آن مرحله قرار دارد، انسان از اضطراب‌های حاصله از مشکلات مادی و دنیایی رها می‌شود و به آرامش و اطمینان قلب می‌رسد، ولی در همان حال، اضطراب‌های جدیدی، رخ می کند که این اضطراب‌های جدید هم، باید با یاد و ذکر خدا، به اطمینان تبدیل شود.
پس از آن مرحله بعد شروع می شود که خداوند گناه را می‌بخشد و به انسان توفیق‌های عظیم می دهد، ولی آگاهی و عرفان هم بالاتر رفته، افق‌ها و قله‌های جدیدتری پدید می‌آیند و انسان آهنگ آن‌ ها می‌کند.
در اینجا سقوط های احتمالی، شکننده‌تر و خطرناک‌تر می‌شود و احتیاج به کمک هم بیشتر و باز توجه با خدا و ذکر حقیقی اوست که راه گشاست.
در نتیجه، مسیر زندگی انسان همواره، سرشار از اضطراب‌ها و ناراحتی‌ها و ناامیدی‌ها و در مقابل امید و اطمینان به خداست. تا جایی که دل به اطمینان کامل برسد و نفس به مرحله‌ی (نفس مطمئنه) صعود نماید. به تعبیر دیگر، انسان به ذکر دائمی و آخرین مرحله‌ی ذکر برسد که جز خدا، چیزی بر قلب او خطور نکند. این مرحله و در این شرایط قلبی است که می‌توان انسان را مصداق کامل «اَلاَ بِذِکرِ الله تَطمَئِّنُ القُلُوب»[۲۲۴] دانست.[۲۲۵]

 

۵- اجتناب از معصیت

انسان اگر اعتقاد به وجود خداوند داشته باشد و او را حاضر و ناظر کارهای خود، در همه احوال بداند، هرگز گرد معصیت نمی‌گردد. این که دیده می‌شود با وجود ایمان و اعتقاد به خداوند، انسان دچار معصیت می‌شود، از این جهت می‌باشد که ایمان، در مراحل نازل خود، با غفلت و نسیان، منافات ندارد، یعنی انسان در حالت غضب و یا فشار غریزه‌ی شهوت و یا … توجه به نظارت خداوند ندارد و بنابراین، به سادگی مرتکب معصیت می‌شود. کسی که با تمام وجود، با خدا راز و نیاز می‌کند و یا زبان و دلش به حضرت دوست مشغول است، چگونه جرأت و جسارت معصیت را، به خود می‌دهد؟ چنین چیزی امکان ندارد. مگر این که از دعاهای مأثوره یا غیر آن را، حفظ کرده باشد و بدون توجه به معانی آن و بدون توجه به خداوند، آنها را بخواند یا زبانش به ذکر مشغول باشد ولی قلب او در غفلت و فراموشی باشد. چنین کسی باز هم، مرتکب معصیت می‌شود و حتی ممکن است در حال نماز هم، با چشم و گوش و اعضاء دیگر خود، به گناه آلوده شود، و این نیست مگر ایمان ضعیف و غفلت و نسیان از خدا که بر دل حاکم می‌باشد و برای نجات از گناه و عواقب خطرناک آن، راه دیگری به جز تقویت ایمان، با دعا و ذکر وجود ندارد.
باید توجه کرد که در روایت، حقیقت ذکر را، اطاعت خداوند دانسته‌اند و عصیان را ثمره‌ی غفلت از خداوند قلمداد کرده‌اند و کثرت و قلت نماز و روزه را، در طاعت و معصیت، مهم ندانسته است.[۲۲۶]
علامه طباطبایی با توجه به این حقیقت، روایتی را از رسول خدا e نقل می‌فرماید: «قَالَ رَسُولُ الله e: مَن اَطَاعَ اللهَ فَقَد ذِکرِ الله وَ اَن قلت صَلَوتِهِ وَ صِیَامِهِ وَ تِلاَوَتِهِ لِلقُرآن، وَ مَن عَصِیَ الله فَقَد نَسِیَ الله وَ اَن کَثُرَت صَلَوتِهِ وَ صِیَامِهِ وَ تِلاوَتِهِ لِلقُرآن؛ کسی که خدا را اطاعت کند پس به یاد خداست گرچه نماز و روزه و قرآن خواندن او اندک باشد و در مقابل آن کس که خدا را معصیت کند خدا را فراموش کرده است گرچه نماز و روزه و قرآن خواندنش زیاد باشد.»[۲۲۷]
بعد از نقل این روایت می‌فرماید:
در این حدیث اشاره به این مطلب می‌کند که معصیت از بنده انجام نمی‌شود مگر با غفلت و فراموشی. بنابراین انسان وقتی متوجه حقیقت معصیت و اثرات آن باشد بر معصیت اقدام نمی‌کند. حتی کسی که مرتکب گناه است و در این حال متوجه خدا می‌شود ولی اعتنا نمی‌کند چنین فردی طغیان‌گری است که به مقام پروردگار و چگونگی احاطه و والایی مقام او جاهل است. [۲۲۸]
دقت در این روایات (به ضمیمه فرمایش مرحوم علامه) رابطه و هماهنگی بین مراتب ایمان و ذکر و اثرات آنها را، بهتر روشن می کند و همان طور که ایمان ابتدایی، با غفلت و نسیان و گناه، جمع می‌شود، ذکر و نیایش ابتدایی و از روی بی‌توجهی نیز، با غفلت و نسیان منافات ندارد. ولی ایمان کامل‌تر و ذکر در مراحل بالاتر، باغفلت و معصیت، به هیچ نحو سازش ندارد و اثرات شگرف آن و از جمله وحشت از گناه و مصونیت در برابر آن، پدید می‌آید.[۲۲۹]

 

آثار فرعی دعا

الف- آثار فردی؛
ب- آثار اجتماعی؛
ج- آثار اخروی؛
د- آثار دنیوی؛

 

الف -آثار فردی

۱- حفظ پرورش سجایای اخلاقی؛
۲- نجات از نفاق؛
۳- طرد شیطان به وسیله دعا؛
۴- نورانی شدن دل؛
۵- حیات و شفای دل؛
۶- کلید دوستی و انس با خدا؛