pepper (Capsicum annum L.). Sci. Hortic-Amsterdam. 132: 18-26.
Rong– Yu, Z and H. Yao-Wen. 2003. Influence of hydroxypropyl methylcellulose edible coating on fresh-keeping and storability of tomato. J. Zhejiang Univ. Sci. 4:109-113.
Saure, M. C. 2001. Blossom-end rot of tomato (Lycopersicon esculentum Mill) –a calcium –or a stress-related disorder? Sci. Hortic-Amsterdam. 90: 193-208.
Saldana. G and R. Meyer. 1981. Effects of added calcium on texture and quality of canned jalapeno peppers. Food Sci. 46: 1518-1520.
Shin, Y., R. H. Liu., J. Nock., D. Holliday and C. B. Watkins. 2007. Temperature and relative humidity effects on quality, total ascorbic acid, phenolics and flavonoid concentrations, and antioxidant activity of strawberry. Postharvest Biol. Technol. 45: 349-35.
Singla, R., A. Ganguli and M. Ghosh. 2012. Physicochemical and Nutritional Characteristics of Organic Acid- Treated Button Mushrooms( Agaricus bisporous). Food Bioproc. Technol. 5:808-815.
Simonne, A. H., B. K. Behe and M. M. Marshall. 2006. Consumers prefer low-priced and high-lycopene-content fresh-market tomatoes. Hortic. Technol. 16: 674-681.
Sizer. F and E. N. Whitney. 2000. NUTR: 8th ed.
Soleimani Aghdam, M., M. B. Hassanpouraghdam and G. Paliyath. 2012. The language of calcium in postharvest life of fruits, vegetables and flowers. Sci. Hortic-Amsterdam. 144: 102-115.
Solomos, T and G. Laties. 1973. Cellular organization and fruit ripening. Nature. 245: 390-391.
Tavarini, S., D. Remorini and R. Massai. 2007. Antioxidant capacity, ascorbic acid, total phenols and carotenoids changes during harvest and after storage of Hayward kiwifruit. Food Chem. 107: 282-288.
Thumula, P. 2006. Studies on Storage Behaviour of Tomatoes Coated with Chitosan Lysozyme Films.Department of Bioresource Engineering Faculty of Agricultural an Environmental Sciences. McGill University Montreal, Quebec, Canada. A thesis submitted to the McGill University in partial fulfillment of the requirements for the degree of Master of Science.
Thybo, A.K., J. Christiansen., K. Kaack and M.A.Petersen. 2006. Effect of cultivars,wound healing and storage on sensory quality and chemical components in pre-peeled potatoes. J. Food Sci. Technol. 39: 166-176.
Thompson, A. K. 2003. Fruit and vegetables (Harvesting, Handling and storage), 2th ed., Wiley-Blackwell. USA.
Toor, R. K and G. P. Savage. 2006. Changes in major antioxidant components of tomatoes during post-harvest storage. Food Chem. 99: 724-727.
Usda. 2009. Agricultural research servies, National nutrient data base for standard reference. available online at http://www.nail. usda. Gov.
Wills, R. B. H and V. V. ku. 2002. Use of 1-MCP to extend the time to ripen of green tomatoes and postharvest life of ripe tomatoes. Postharvest Biol. Technol. 26: 85-90.
Wills, R., B. Mcglasson., D. Graham and D. Joyce. 1998. Postharvest: An introduction to the physiology and handling of fruit, vegetables and ornamentals, 4th. ed., Hyde Park Press, Australia.
Ym. 2002. Relationship between instrumental and sensory analysis of quality factors in apple and pear fruits. Korean. Hortic. Sci. Technol 20: 394–398.
Žnidarčič, d., D. Ban., M. Oplanić., L. Karić and T. Požrl. 2010. Influence of postharvest temperatures on physicochemical quality of tomatoes (Lycopersicon esculentumMill.). J. Food Agric. Environ. 8: 21-25.
Effects of Calcium Treatments on Postharvest Life of Tomato (Lycopersicon esculentum Mill. cv. “Dafnis”)
Sakine Bahramian
Bahramian_ss@yahoo.com
26 september 2014
Department of Horticultural Science
Isfahan University of Technology, Isfahan 84156-83111, Iran
Degree: M.Sc Language: Farsi
Supervisor: Prof. Ali. A. Ramin, aa-ramin @cc.iut.ac.ir
Abstract
The tomato (Lycopersicon esculentum) is one of the most widely consumed fresh vegetable in the industrialized world. Tomatoes are a rich source of fibre , vitamin A, C, and lycopene and studies indicate that have important role in human nutrition. Due to high perishability of tomato, it cannot be stored for long duration but by means of postharvest technologies somewhat can control their decay. Calcium as an essential plant nutrient actively participates in cell wall structure also as a secondary messenger that plays central role in regulate physiological function in fruits, vegetables and flowers during postharvest life. It seems calcium is good resources to preserve agricultural crops. The current experiment was conducted to find the effect of calcium on postharvest life of tomato fruit cv. “Dafnis”. The first experiment was conducted to asses the age of storage life of tomato using treatments of calcium choloride (%1, %1.5, %2), calcium ascorbate (%0.25, %0.5, %1) and nano chelate calcium (%2, %4,%6). After treatment, the fruits were presereved at an incubator with 10 °C and 90% for 35 days. After that the fruits were gotten out each 7 days and were assesed to determine parameters such as titratable acid, pH, soluble solids, vitamin C, firmness, weight loss and lycopene content. The second experiment was done similar to the first experiment for evaluating the shelf life except the fruit after treatment, were kept in an incubator with 18 °C and were tested at intervals of every 4 days. Both of experiments were performed as a split plot design in time in a complete randomized design with three replications.The results of the first experiment showed that calcium, has a significant effect on measured indexes. The results showed that The lowest pH, soluble solids, lycopene, the highest titratable acid and vitamin C in the %1 calcium ascorbate were recorded which it had significant difference from the other treatments. The highest amount of firmness was recorded with %1 calcium ascorbate and %2 calcium choloride which they had no significant difference to each other. The lowest weight loss was recorded at the %1 calcium ascorbate and except with %2 calcium choloride it had significant difference to other treatments. The results of the second experiment showed that treatments calcium, had a significant effects on all measured indexes. The lowest lycopene content was recorded at the %1 calcium ascorbate and except with %2 calcium choloride it to had significant difference to other treatments. The results showed that The lowest pH, soluble solids, the highest titratable acid and vitamin C in the %1 calcium ascorbate were recorded which it had significant difference from the other treatments. The effect of time on all measured traits was significant in each two experiments. The interaction effect of treatment and time was significent about all charactristics. According to the result of this study, treated fruits with %1 calcium ascorbate and calcium choloride cause maintain fruit quality properties during storage period.
Key Words: tomato, postharvest, calcium ascorbate, calcium choloride, nano chelate calcium.
-2Tomatel ↑

-3Tomato ↑
-1 Determinante ( Bushy ) ↑
-2Indeterminant ( Vine ) ↑
– Total Soluble Solids (TSS) ↑
– Refractometer ↑
– Fruit firmness ↑
– Penetrometer (Fruit Hardness Tester) ↑
– Weight loss ↑
– Main Effect ↑
– Interaction Effects;interactions ↑
– Fishers test;F test ↑
– Probability level ↑
– Least Significant Diffrence (LSD) ↑
– Statistical analysis system(SAS), Version 9.1 ↑
– Excel, version 2010 ↑

سرخسی در «المبسوط» خود در این رابطه می گوید: محمد بن حسن شیبانی، صاحب« المختصر» گفته است: «هر گاه شخصی به شخص دیگر سفارش دهد که چکمه، یا کلاه، یا طشت، یا کوزه و یا ظرفی از مس برایش بسازد، قیاس چنین حکم می کند که این قرارداد سفارشی جایز نباشد. زیرا کالای مورد سفارش که فروخته شده، معدوم است و فروش معدوم روا نیست؛ زیرا پیامبر (ص) از فروش چیزی که در نزد انسان موجود نیست، نهی کرده است، وانگهی این قرارداد سفارش ساخت، در حکم فروش عین کالاست و اگر این عین موجود باشد و فرد قرارداد کننده مالک آن نباشد، قروش آن را نیست، و همچنین است اگر معدوم باشد؛ بلکه در این صورت، روا نبودن فروش آن، سزاوارتر خواهد بود.»
لکن در این باره می گویم: ما قیاس را رها می کنیم، زیرا مردم با این قرارداد معامله می کنند و از زمان پیامبر (ص) تا امروز، با آن داد و ستد کرده اند و هیچ کس منکر آن نبوده است و داد و ستد مردم، بدون آن که کسی منکرش باشد، یکی از اصول است، چرا که پیامبر (ص) فرمود:« هر آنچه را مسلمانان نیکو بدانند، در نزد خدا نیکوست» و نیز فرمود:«امت من بر گمراهی گرد هم نمی آیند.
قرارداد سفارش ساخت، همانند داخل شدن به گرمابه با اجرت است و این کار جایز است، زیرا مردم این معامله را انجام می دهند، هر چند مقدار ماندن در گرمابه و مقدار آبی که ریخته می شود نامعلوم است. همچنین است نوشیدن آب از اب فروش با قیمت. در حدیث است که پیامبر (ص) ساختن انگشتر و ساختن منبر را سفارش داد. بنابراین، وقتی که این حدیث ثابت شود، باید در برابر آن هر قیاسی را رها کرد. ماهیت استصناع[۲۴]
۲-۱٫ اکثر فقهای حنفی استصناع را بیع مستقل دانسته و به همین جهت، آن را در ردیف انواع بیع بحث می کنند. البته معتقدند که این تاسیس، شروط و احکام خاص خود را دارد.
-کاسانی در این رابطه می گوید: « و قال بعضهم هو بیع، لکن للمشتری فیه خیار و هو صحیح»
-همچنین شیبانی می نویسد: « اعلم بان البیوع انواع اربعه: بیع عین بثمن و بیع دین فی الذمه بثمن و هو السلم و بیع عمل العین فیه تبع و هو الاستجار للصناعه و نحو هما فالمعقود علیه الوصف الذی یحدث فی المحل بعمل العامل و اعین هو الصنع قیه و بیع عین شرط فیه مبیع العین»[۲۵]
۲-۲٫ برخی دیگر از علمای حنفی، استصناع را صرفاً تعهدی ابتدائی می دانند و از آن به «المواعده الابتدائیه» تعبیر می کنند که در آن، طرفین ملتزم به انجام کاری می شوند. این دسته از حنفی ها برای ادعای خود دلائل زیر را بیان می کنند:

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

 

صاحب صنعت می تواند از انجام عمل خوداری کند و سفارش دهنده هم نمی تواند او را وادار به ساخت کالا نماید.

سفارش دهنده می تواند کالای ساخته شده را رد نماید، در حالی که اگر استصناع عقد بود، سفارش دهنده ملزم به قبول کالا می شد.

اگر استصناع عقد بود، با فوت یکی از طرفین باطل نمی شد، در صورتی که استصناع در صورت فوت هر یک از طرفین باطل می گردد.

اگر استصناع را عقد بدانیم، به دلیل آن که هنگام انعقاد عقد، مورد معامله موجود نیست، قرارداد مورد نظر از مصادیق بیع معدوم بوده و نمی تواند صحیح باشد.

این دیدگاه از سوی افرادی نظیر حاکم شهید، محمد بن سلمه، ابولقاسم صفار بیان شده است.

 

 

در کتاب موسوعه الفقیه در رابطه با این دیدگاه چنین آمده است:«و هناک رای عند بعض احنیفه انه وعد، و ذلک لان الصانع له الا یعمل و بذلک کان ارتباطه مع المستصنع ارتباط وعد لا عقد، لان کل ما لا یلزم به الصانع مع الزام نفسه به یکون وعداً لا عقداً [۲۶]

۲-۳٫ دیدگاه دیگری نیز در بین حنفی ها وجود داشته که بر طبق آن، استصناع ماهیت عقد اجاره را دارد و یا حداقل در ابتدا اجاره است و در انتها تبدیل به بیع می شود. این عده برای ادعای خود این گ.نه استدلال کرده اند که در استصناع، سفارش دهنده، سازنده را برای ساخت کالا اجیر می کند و فراهم ساختن مواد اولیه توسط اجیر در استصناع، به منزله تهیه آلات و ابزار کار است.

 

« وقال بعض احنفیه: ان الاستصناع اجاره محضه و قیل : انه اجاره ابتداء، بیع انتهاء»[۲۷]لزوم استصناع

۳-۱٫ در مذهب حنفیه اکثر صاحب نظران معتقدند که استصنعا جز عقود جایز است و برای این دیدگاه دلائلی را نیز ارائه کرده اند

 

 

سرخسی در المبسوط گفته است: «هرگاه سازنده به سفارش عمل کند و پیش از آنکه سفارش دهنده، کالای ساخته شده را ببیند، آن را بفروشد، فروش آن به دیگری جایز است. زیرا قرارداد هنوز مشخص نشده است. لکن هرگاه سازنده، آن کالا را آماده کند و به رویت سفارش دهنده برساند، وی مخیر است زیرا او چیزی را خریداری کرده که آن را ندیده است. پیامبر(ص) فرمود:« هر کس چیزی را بخرد که آن را ندیده است، زمانی که آن را می بیند، مخیر خواهد بود.[۲۸]

۳-۲٫ در مقابل دیدگاه اکثریت، بعضی از فقهای حنفی، بر این عقیده اند که استصناع عقدی لازم بوده و سفارش دهنده هیچ گونه حقی برای بر هم زدن معامله نخواهد داشت.

 

ابویوسف می گوید: هرگاه صاحب صنعت؛ کالای سفارش شده(مثلا کفش) را با همان ویژگی که بیشتر توصیف کرده است بیاورد، سفارش دهنده، خیار نخواهد داشت؛ زیرا خیار، موجب زیان سازنده می شود و چرم و ابزارش از بین می رود و چه بسا کسی دیگر این کالا را با آن ویژگی خریداری نکند.[۲۹]

تعیین مدت در استصناع

۳-۱٫ اکثر فقهای حنفی قائل به این مطلب هستند که چنان چه در عقد استصناع، اجلی تعیین شود، آن عقد به سلم تبدیل خواهد شد.
-ابوحنیفه در این رابطه می گوید: این قرارداد، فروش کالایی است که حاضر نیست و این، جز معامله سلم چیز دیگری نخواهد بود و مانند آن است که واژه «سلم» در قرارداد ذکر شود.
– سرخسی در این زمینه می گوید: «اگر برای این سفارش ساخت، مدتی را تعیین کنند و آن صنعت هم شناخته شده باشد، این قرارداد، بر طبق نظریه ابوحنیفه، از نوع معامله سلم(پیش فروش و پیش خرید کردن) خواهد بود که باید شرایط سلم را داشته باشد، که از این قبیل است، قبض سرمایه(قیمت) در مجلس. در این نوع خرید و فروش، هر گاه فروشنده، کالای مورد معامله را حاضر کند، خیار ساقط می شود.[۳۰]
۳-۲٫ در مقابل عده ای از حنفی ها معتقدند، ذکر در عقد استصناع آن را تبدیل به سلم نخواهد کرد، بلکه در این صورت باید تعیین مدت را بر معنای دیگری غیر از تعیین اجل حمل کرد.
-ابویوسف و محمد بن سلمه در این زمینه می گویند:«در این صورت، همان قرارداد سفارش ساخت است، چرا که نعیین مدت در این قرارداد، نشان دهنده آسان گرفتن و به به تاخیر انداختن مطالبه است و قرارداد را از یک نوع به نوع دیگر تبدیل نمی کند. اگر سفارش ساخت با ذکر مدت به «سلم» تبدیل شود، باید سلم هم با حذف مدت، به سفارش ساخت مبدل گردد و اگر چنین شود، این معامله سلم، باطل خواهد بود، زیرا در این قرارداد، شرط شده که(کالای مورد نظر) عیناً ساخت فلان سازنده باشد و این موجب بطلان معامله سلم می شود»[۳۱]
۴٫ مورد معامله
بر اساس دیدگاه حنفیه، مورد معامله باید از مواردی باشد که صناعت در آن شرط است. به علاوه استصناع را باید تنها در همان کالاهائی که استصناع را باید تنها در همان کالاهائی که استصناع در آن ها متعارف است، محدود کرد.در کتاب موسوعه الفقهیه در باره علت این شرط چنین آمده است: لان ما لا تعامل فیه یرجع فیه للقیاس فیحمل علی السلم و یاخذ احکامه[۳۲]ابوحنیفه در این رابطه بیان می دارد که: «موارد استصناع را باید صرفاً به کالاهایی که استصناع در آن ها متعارف است از قبیل کلاه و کفش و ظروف و مانند آن محدود کرد، چرا که استصناع مخالف با قیاس بوده و صحت آن بر اساس استحسان ثابت می شود.[۳۳]
ه: استصناع در حقوق حنفی
همانطور که بحث از عقد استصناع در بین فقهای حنفی، نسبت به سایر مذاهب، سابقه بیش تری داشته و احکام مختلف آن به نحو مبسوط تری مورد بررسی قرار گرفته است، در میان حقوقدانان حنفی نیز این بحث جایگاه ویژه ای داشته و در ضمن انواع بیع به بیان عقد استصناع و احکام و آثار آن اشاره ای داشته اند، که به مسائل مرتبط با این عقد در سه کتاب المجله، مصادرالحق و قوانین فقه اسلامی خواهیم پرداخت.
۱٫قانون المجله
شاید بتوان گفت که اولین بحث حقوقی در زمینه استصناع را در قانون المجله که قانون دولت عثمانی است و تابع عقاید حنفیه بوده، می توان پیدا کرد.
در این قانون علاوه بر ذکر استصناع به عنوان یکی از انواع بیع، قانونگذار بخشی را به این موضوع اختصاص داده و در آن بخش به بیان احکام و آثار حقوقی این عقد پرداخته است. لذا ما در این قسمت به مواد مرتبط با استصناع در قانون المجله و توضیحاتی که شارح المجله در رابطه با آن مواد بیان کرده، اشاره ای خواهیم داشت.
۱-۱٫تعریف استصناع
در ماده ۱۲۴ قانون المجله پس از ذکر مواد مرتبط با بیع، درباره استصناع چنین بیان شده است:«الاستصناع عقد مقاوله مع صاحب الصنعه علی ان یعمل شیئاً، فالعامل صانع و المشتری مستصنع و الشی مصنوع» و شارح المجله در ادامه این ماده می نویسد:«و شرطه ان تکون العین و العمل من الصانع، فان کانت العین من المستصنع کان العقد الاجاره»
همانطور که می بینیم قانون گذار در این ماده،به بیان تعریفی از ماهیت استصناع پرداخته که بر طبق آن، این قرارداد، دارای ویژگی های زیر است:
۱٫ نوع رابطه حقوقی: در عبارت فوق الذکر قانونگذار،استصناع را عقد می داند، لذا نیاز به ایجاب و قبول طرفین دارد.در ادامه عبارت از کلمه مقاوله استفاده می شود،مقاوله در عبارات فقهی به معنای مذاکرات قبل از عقد است.[۳۴] پس استصناع عقدی است که بر مبنای مقاوله شکل گرفته است.در رابطه با لزوم یا جواز عقد استصناع،در این عبارت قانونگذارسخنی به میان نمی آورد ولی در مواد بعدی به آن نیز خواهد پرداخت.
۲٫موضوع عقد: در عبارت ماده قانونی،موضوع عقد، ساختن کالا بیان شده که به آن اصطلاحاً «مصنوع» قرارداد استصناع گویند. لذا چنان چه مورد معامله انجام خدمتی باشد و یا اگر کالاست،قبلاً ساخته شده باشد،به ترتیب اجاره یا بیع خواهد بود نه استصناع.
شارح قانون المجله همانطور که گفتیم درباره مورد معامله رعایت این شرط را ضروری می داند که عین آنچه که سازنده با آن،کالا را آماده می کند،باید متعلق به خود او باشد. پس در نتیجه اگر این شرط رعایت نشود عقد استصناع نخواهد بود، بلکه اجاره اشخاص است.
۳٫طرفین معامله: قانونگذار المجله درباره طرفین عقد استصناع به معرفی آنها پرداخته و بیان می دارد دراین قرارداد اصطلاحاً به کسی که کار را انجام می دهد و شی را می سازد«صانع» و به مشتری که سفازش کالا را داده «مستصنع» گویند.
۱-۲٫ انعقاد استصناع
قانون المجله در ماده ۳۸۸ چنین آورده است:«اذا قال رجل لواحد من اهل الصنائع اصنع لی الشی الفلانی بکذا و قبل الصانع ذلک، انعقد البیع استصناعاً»
این ماده از المجله به چگونگی شکل گیری عقد استصناع اشاره می کند و بیان می کند که به صرف این که فردی به سراغ صاحب حرفه ای رود و به او بگوید فلان کالا را در مقابل فلان مبلغ برای من بساز و سازنده نیز قبول کند، عقد منعقد می شود و طرفین باید ملتزم به محتوای آن شوند. بنابراین برای انعقاد این عقد نیاز به هیچ تشریفات دیگری نظیر لزوم پرداخت ثمن در مجلس که از لوازم عقد سلم است، نمی باشد.
سلیم باز، شارح المجله برای انعقاد استصناع به ذکر این مطلب می پردازد که آن چه تحت عنوان استصناع واقع می شود، به خودی خود بیعی صحیح است نه این که استصناع تنها وعده ای باشد و پس از این کالا ساخته و تحویل شد، بیع واقع شود. چرا که اگر استصناع تنها وعده بر بیع باشد، هر کدام از طرفین قراردادی لازم بوده و طرفین ملتزم به تعهدات خود هستند.[۳۵]
شارح المجله پس از مطلب فوق که بر اساس آن استصناع را بیع می داند، به ایرادی که در النهر به این مطلب شده، اشاره کرده و آن را پاسخ می دهد. وی می نویسد، در النهر چنین آمده که عقد استصناع با فوت صانع، باطل شده و از بین می رود و این نتیجه با این که استصناع، بیع باشد، منافات خواهد داشت، چرا که در بیع، پس از انغقاد قرارداد، معامله بر هم نمی خورد. وی در پاسخ به این اشکال بیان می کند که به علت بطلان استصناع پس از موت صناع این است که استصناع به اجاره شباهت دارد و همان گونه که در عقد اجاره اشخاص، با فوت اجیر، اعقد باطل است، به همین ترتیب با فوت صانع هم استصناع باطل می شود. همچنین نویسنده کتاب به دیدگاه صاحب کتاب الذخیره اشاره می نماید؛ چرا که نویسنده این کتاب معتقد است، نه هنگام تسلیم کالا به او. وی همچنین درباره مبیع در عقد استصناع می نویسد، مبیع در عقد استصناع بنابر قول اصح آن عین است نه این که عمل صانع موضوع عقد باشد. فلذا چنان چه صانع کالائی را که فردی غیر از خودش او را ساخته و یا کالائی را که قبل از عقد ساخته بوده، به مستصنع تحویل دهد و او هم کالا را اخذ کند، معامله صحیح خواهد بود؛ زیرا موضوع معامله عین کالاست نه عمل صانع.[۳۶]
۱-۳: موارد استصناع
ماده ۳۸۹ این قانون در باره موارد استصناع بیان می کند که: کل شی تعومل استصناعه یصح فیه الاستصناع علی الاطلاق»
در این ماده، آن چنان که رستم باز بیان می کند؛ منظور این است که هر آن چه که بر طلب ساخت آن معامله ای صورت گرفته باشد، نظیر کفش و ظروف ساخته شده از طلا و آهن و…، عقد استصناع بر آن بستن صحیح است، خواه در آن مدت تعیین شده باشد یا نشده باشد، اما آن چه که بر ساخت آن، معامله صورت می گیرد، چنانچه مدت در آن تعیین شده باشد، از مصادیق سلم خواهد بود؛ فلذا باید شروط سلم از جمله قبض ثمن در مجلس رعایت شود. اما چنان چه در این موارد هم مدت تعیین نشود، از موارد استصناع خواهد بود. البته لازم به ذکر است که در صورتی بیان مدت آن را از موارد سلم قرار خواهد داد، که مدت تعیین شده، بر مبنای مهلت دادن باشد، اما چنان چه ذکر مدت، بر اساس این باشد که از صانع بخواهد در ساخت آن کالا تعجیل کند، در این صورت هم، استصناع خواهد بود نه سلم.[۳۷]
۱-۴٫ رفع جهالت در عقد استصناع
« یلزم فی الاستصناع وصف المصنوع و تعریف علی الوجه الموافق للمطلوب » ماده ۳۹۰
از آن جایی که در عقد استصناع مبیع در زمان وقوع عقد موجود نمی باشد، برای رفع جهالت از موضوع معامله و دفع غرر لازم است، ویژگی های مبیع به طور کامل تعیین شود، تا مستصنع بداند در مقابل چه چیزی عوض پرداخت می کند و صانع از ویژگی های کالایی که باید بسازد، آگاه باشد. بدین منظور در هنگام وقوع عقد باید سفارش دهنده، جنس، وصف، نوع و مقدار مورد معامله را تعیین کند و می توان گفت از این حیث عقد استصناع شبیه به سلم یا بیع کلی است.
۱-۵٫ پرداخت ثمن
ماده ۳۹۱ در این باره بیان می کند: «لا یلزم فی الاستصناع دفع الثمن حالاً، ای وقت العقد»
قانون گذار در این ماده وجه تفاوت استصناع و سلم را بیان کرده و می گوید بر خلاف سلم که لازم است ثمن در مجلس عقد به طرف مقابل پرداخت شود، در استصناع، مستصنع اجباری به پرداخت ثمن حین المجلس ندارد. البته می تواند ثمن را به صورت حال پرداخت کند، ولی چنین چیزی در استصناع معمول نیست.
شارح المجله ذیل این ماده می نویسد، چنان که قبلاً بیان کردیم در مواردی که قراردادی تبدیل به سلم می شود در این صورت لازم است قبل از جدائی طرفین ثمن پرداخت گردد.[۳۸]
۱-۶٫ اذا انعقد الاستصناع فلیس لاحد العاقدین لرجوع عنه و اذا لم یکن المصنوع علی الاوصاف المطلوب المبینه کان المستصنع مخیرا
زمانی که استصناع منعقد می شود، هیچ یک از طرفین نمی توانند از آن رجوع کنند، اما در صورتی که کالای ساخته شده، خصوصیات کالای سفارش داده شده توسط مستصنع را نداشته باشد، مستصنع خیار فسخ دارد.
قانون المجله با وجود این که قانونی مبتنی بر فقه حنیفه محسوب می شود؛ بر خلاف دیدگاه مشهور حنفی ها که استصناع را عقدی جایز می دانند، به صراحت بر عدم امکان رجوع از این قرارداد برای طرفین، اشاره کرده است که این امر دلالت بر لزوم عقد مذکور دارد.
البته قانون در ادامه حالتی را از این قاعده کلی استثناء کرده و می گوید چنان چه «مصنوع»، اوصاف مورد نظر مستصنع را که قبلاً آ ن را به صراحت مشخص نمود، نداشته باشد، مستصنع شده بود و در وی برای خرید کالا رغبت ایجاد کرده، با ساختن کالائی بر خلاف آن ویژگی ها از بین رفته است. فلذا سفارش دهنده از قبول آن خوداری کند[۳۹]
پس بنابراین با توجه به علتی که برای امکان رجوع مستصنع بیان شد، به این نتیجه می رسیم که در هیچ صورتی برای صانع امکان رجوع وجود نخواهد داشت؛ چرا که به صورت مشخص، کالائی که باید به او تحویل داده شود در ابتدای عقد، تعیین شده است و اگر خلاف این باشد، عقد باطل خواهد بود.
همان طور که قبلاً هم بیان کردیم، عقد استصناع بر خلاف بیع، با فوت صانع و یا مستصنع باطل خواهد شد و علت این امر هم آن است که، استصناع از جهاتی به اجاره شبیه است و در اجاره اشخاص هم قرارداد با موت احد طرفین منفسخ می شود.
۲٫ دیدگاه سنهوری
سنهوری مشهورترین حقوقدان مصری در کتاب مصادر الحق خود که به مقایسه حقوق اسلامی و حقوق غربی پرداخته است؛ در ذیل بحث از معامله کالائی که در زمان انعقاد عقد موجود نیست، ولی در آینده به وجود خواهد آمد، پس از ذکر بیع سلم، از استصناع نام می برد و درباره ماهیت و آثار آن به بحث می پردازد.
۲-۱٫ماهیت استصناع:
این حقوق دان برجسته مصری درباره ماهیت استصناع چنین می نویسد:«الاستصناع هو ایضاً کالسلم ضرب من ضروب بیع المعدوم»
بنابراین به عقیده وی استصناع، نوعی معامله شیء معدوم است که هنوز به وجود نیامده و هرچند شبیه به سلم بوده و لیکن از جهاتی با آن متفاوت است. وی در تبیین تفاوت استصناع و سلم بیان می دارد که در سلم، مبیع دینی است، ذمه بایع آن را متحمل می شود؛ فلذا باید آن دین از اجناسی باشد که قابل کیل کردن، وزن کردن، ذرع کردن و شمردن(البته به نحوی که افراد آن نزدیک به هم باشند نظیر گردو و تخم مرغ ) باشد. اما در استصناع، بیع عین است نه دین کما این که می بینیم در ساخت وسایل و یا بافتن لباس استفاده می شود؛ ولی با این وجود باید گفت که در استصناع عین موجل است و ذمه صانع آن را حمل می کند. وی پس از تعیین تفاوت استصناع و سلم به وجه تفاوت این عقد با اجاره اشاره می کند و می نویسد استصناع همان طور که گفتیم بر عین منعقد می شود و موضوع آن عین است؛ نه عملی که صانع انجام می دهد و این وجه افتراق صانع در استصناع از اجیر در عقد اجاره است.[۴۰]
وی برای جواز استصناع، بیان جنس، نوع، اندازه و وصف مبیع را لازم می داند، چرا که مبیع باید معلوم باشد و در غیر اینصورت معامله باطل خواهد بود.

 

 

۱٫۶٫ جمع­بندی

درک ضرورت انجام مطالعات امکان­سنجی و توجیهی در پروژه­ های صنعتی، مستلزم بهره گیری کامل از روش­های نوین علمی-کاربردی و ارزیابی مقدماتی پروژه­ های صنعتی است و بخش مطالعه بازار در حکم نبض تپنده انجام این نوع مطالعات است. متأسفانه این موضوع در طی چند دهه اخیر در محافل اقتصادی و صنعتی کشور کمتر مورد توجه قرار گرفته است و پیامد آن تحمیل هزینه­ های هنگفت بر ارکان مختلف اقتصادی و از دست دادن فرصت­های طلایی می­باشد.
عکس مرتبط با اقتصاد
فصل دوم
تبیین مساله

 

۱٫۲٫ مقدمه

ایجاد هر پروژه­ای مستلزم سرمایه ­گذاری است. سرمایه ­گذاری یعنی تخصیص و صرف منابع محدود و هزینه بر به ­منظور حصول اهداف و نتایج مشخص، لذا اطمینان از اینکه صرف منابع محدود موجه باشد ضروری است. این توجیه ناظر بر دو وجه است، یکی اینکه در پرتو این سرمایه­گذار اهداف موردنظر تامین شوند و دیگر اینکه مقرون به صرفه­ترین برنامه کار و یا راه رسیدن به اهداف مورد توجه قرار گرفته باشد.
مطالعات امکان­سنجی غالبا با تشخیص نیاز توسط مالک یا سرمایه­گذار آغاز می­ شود . تشخیص درست نیاز و درسترین راه تامین آن موضوع مطالعات امکان­سنجی است. غالبا نیاز با خواست مرادف یکدیگر ابراز می­گردند در صورتی­که اگر توجه شود درمی­یابیم که اصالت با نیاز است نه با خواست. چه بسیار مواقع که آنچه را انسان می­خواهد الزاما مورد نیاز او نباشد . لذا اولین ضرورت، بیان خواست بر اساس شناسایی درست یک نیاز است . چه بسیار مشاهده شده است سرمایه ­گذاری­ها عظیم اقتصاد که توسط بخشهای عمومی و یا خصوصی صورت پذیرفته در جهت تأمین خواهش­های ناسنجیده و یا پاسخ به انگیزه­های نادرست بوده است. در یک مطالعه امکان­سنجی در پی آنیم تا با شناسایی و تحلیل گزینه­ ها متنوع فنی، اجرایی وارزیابی­های اقتصادی و مالی گزینه ها وملاحظات اجتماعی سرمایه­گذار، مناسبترین گزینه برآورنده نیاز را انتخاب کنیم.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
۲٫۲٫ برنامه پروژه:
شامل تعیین محل اجرا، ظرفیت یا وسعت، محدوده کار ، منابع لازم، فناوری مناسب، روش­های انجام کار، بودجه و زمانبندی پروژه و بویژه نحوه­­ی تأمین منابع مالی باشد محصول و نتایج مطالعات امکان­سنجی است.

 

۲٫۲٫۱٫ تعیین محل اجرا

“مطالعه امکان­سنجی” باید مکان مناسب برای پروژه صنعتی تحت بررسی را معین کند. انتخاب محل، مکان­های جایگزین متعددی را نیز بتوان مورد بررسی قرار داد. پس از آنکه محل انتخاب شد تاثیرات نصب و بهره­ برداری کارخانه بر روی محیط زیست اطراف آن نیز باید مورد مطالعه قرار گیرد.
عکس مرتبط با محیط زیست

 

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت abisho.ir مراجعه نمایید.

 

 

موقعیت جغرافیایی

داده ­ها و جایگزین­ها – مطالب زیر در این قسمت باید مشخص شوند :

 

 

داده ­های اساسی و نیاز به مناطقی که بتوان کارخانه را در آنجا احداث کرد.

فهرست مناطق احتمالی و توضیح لازم درباره آنها و مشخص کردن هر یک روی نقشه­هایی که دارای مقیاس مناسب هستند.

انتخاب منطقه- در این قسمت باید:

منطقه مطلوب انتخاب و درباره آن به تفصیل توضیح داده شود.

دلایل انتخاب مشخص گردد.

محل مورد نظر توصیف شده و اطلاعات زیر ارائه گردد :

– کشور
– موقعیت جغرافیایی
– شهر
– ناحیه
در مورد انتخاب منطقه موضوعات زیر در میان سایر مسائل باید مورد توجه قرار گیرد :
سیاست­ها و خط مشی­های دولت.
وضعیت مواد در مقابل وضعیت بازار
شرایط محلی : محیط اجتماعی و اقتصادی و تاسیسات و امکانات زیربنایی.

 

 

محل

داده ­ها و جایگزین­ها- در این قسمت باید:

 

 

داده ­های اساسی تشریح و نیاز به محلی که کارخانه در آنجا نصب و مورد بهره ­برداری قرار خواهد گرفت بیان شود.

محل­های جایگزین احتمالی فهرست شده و روی نقشه هایی که دارای مقیاس مناسب هستند مشخص شوند.

انتخاب محل–در این قسمت باید :

محل مطلوب انتخاب و درباره آن به تفصیل توضیح داده شود.

دلایل انتخاب ذکر گردد.

محل مورد نظر توصیف و اطلاعات زیر ارائه شود :

 

 

موقعیت محلی (شهر، خیابان، شماره پلاک وغیره)

شرایط جغرافیایی و مساحت.

با بهره گرفتن از نقشه هایی که دارای مقیاس مناسب هستند مسائل زیر باید مشخص گردند:

 

 

تعیین موقعیت از لحاظ جهت یابی

مرزها

همسایگان

راه­ها و سایر ارتباطات مربوط به عبور و مرور

ارتباطات با شبکه نیروی برق،آب،گاز

موانع موجود و ساختمانها

شرایط زیرزمین

حق عبور و مرور

برای انتخاب محل کارخانه موضوعات زیر در بین سایر مسائل باید مورد توجه قرار گیرد:

 

 

هزینه خرید زمین

شرایط محلی

سیاست­­های دولت

آماده­ساز و توسعه محل

مالکیت محل و شرایط آن

 

برآورد هزینه : هزینه­ های سرمایه ­گذاری نظیر

 

زمین

مالیات­ها

مخارج مربوط به امور حقوقی

پرداخت به همسایگان

عوارض راه

ب) اثر آگهی بر فروش

 

۲-۱۹ ده اشتباه رایج در تبلیغات:

بارها مشاهده شده مدیران شرکت‌ها و کارگزاران تبلیغات با وجود صرف هزینه‌های گزاف در بخش معرفی و تبلیغات، از عدم بازدهی مناسب و نتایج غیرسودمند حرکت‌های تبلیغاتی خود ناراضی هستند. در این‌جا سعی داریم با هدف افزایش بازده سیاست‌های تبلیغاتی به اختصار فهرست ۱۰ اشتباه اصلی را که باید از ارتکاب آن‌ ها خودداری کرد مورد بررسی قرار دهیم.
– تلاش برای دستیابی به هدف‌های لحظه‌ای و خشنودی‌های مقطعی
عموما آن دسته از آگهی‌های تبلیغاتی که بر پایهء سیاست‌های زودگذر و با هدف واکنش فوری از سوی مردم تنظیم و به مورد اجرا در می‌آید به همان نسبت نیز به محض انقضای دورهء معین در طرح پیشنهادی به سرعت به فراموشی سپرده می‌شوند.
این واقعیتی است که بعضی مدیران شرکت‌ها و مجریان تبلیغات به جای صرف زمان مناسب و کافی جهت انتشار موارد تبلیغاتی خود و به دست آوردن بازده مناسب سعی دارند با فوریت هر چه تمام‌تر و در کم‌ترین زمان ممکن به حد مطلوبی از بازدهی نایل شوند.
در صورتی که معمولا افق دید و سطح نیازها و انتظارات کارگزاران تبلیغات با آنچه در ذهن مشتری می‌گذرد متفاوت است.
– سعی در جذب هر چه بیش‌تر مردم بدون توجه به برآیند منافع حاصله
به منظور کاربست یک ترکیب رسانه‌ای موثر و کارساز هر یک از اجزا و عناصر در ترکیب باید با تکرار مناسب خود ذهنیت پایدار و خوشایندی را در مشتریان ایجاد کنند. با این حال غالبا در به کارگیری ترکیب رسانه‌ای دستیابی به تعداد هر چه بیش‌تر مخاطب با تکرار ناکافی به مرحلهء اجرا در می‌آید.
در هر حال فراموش نکنیم که هزینهء ترغیب ۱۰۰ درصد مردم به پیمودن ۱۰ درصد مسیر مورد نظر ما با این‌که ۱۰ درصد مردم را جذب کرده و به ۱۰۰ درصد نتایج مورد نظر نایل شویم با هم برابر است.
– ادعای صاحبان کسب و کار مبنی بر وقوف کامل بر همهء آنچه باید دانست
عموما مدیران و صاحبان کسب و کار با چنین دیدگاهی به تدریج از درک جایگاه و چگونگی عملکرد شرکت و محصول تولید‌ی‌شان از منظر افکار عمومی خارج از محدودهء کاری خود عاجز می‌شوند.
در چنین شرایطی مدیر مربوطه از داخل مجموعهء خود به محیط خارج و آنچه در بیرون می‌گذرد نگاه کرده و سعی دارد خود را برای فردی که از پشت دیوارهای شرکت به داخل توجه دارد توصیف کند.
در صورتی که بهتر است به جای قرار گرفتن در داخل موسسه و نگاه به بیرون، خود را در بیرون موسسه فرض کرده و از آن‌جا با نگاه به داخل، مناسبات را مورد ارزیابی و قضاوت قرار دهد.
– ادعاهای تکراری و بی‌اساس
تبلیغ‌کنندگان غالبا با طرح شعارهای کلیشه‌ای و خسته‌کننده ادعا می‌کنند که آن‌ ها دنبال آن چیزی هستند که مشتری می‌خواهد مثل بالاترین کیفیت و نازل‌ترین قیمت، اما هیچ‌گونه اقدام عملی و شاهدی برای اثبات ادعای خود ارائه نمی‌دهند.
در صورتی که باید به آنچه اظهار می‌کنند ایمان داشته باشند. بنابراین چنانچه در آگهی‌های تولیدی و منتشر شده، اطلاعات جدید و چشم‌اندازهای بدیعی را از محصول و خدمات مورد عرضه ارائه ندهید منتظر عواقب و نتایج منفی آن ‌باشید.
– استفادهء نامناسب از رسانه‌های غیرنافذ و محرک
رسانهء غیرنافذ و فاقد ویژگی‌های رسوب‌کنندگی در اذهان عمومی نظیر برخی روزنامه‌ها و یلو پیج‌‌ها [۲۵]بیش‌تر در مواقعی مورد استفاده واقع می‌شوند که خریداران در جست‌وجو‌ی محصولی برای خرید هستند.
از این رو این دسته از رسانه‌ها به دلیل ویژگی‌های ذاتی و تعریف شدهء خود در قلمروی ارتباطات قادر نیستند قبل از ایجاد نیاز از سوی مشتری وی را بدون دعوت قبلی ترغیب و تحریک کنند بنابراین کم‌تر در جهت فضاسازی و مهیا کردن شرایط لازم جهت معرفی و فروش محصولات و خدمات مورد استفاده قرار می‌گیرند.
در صورتی که استفاده از رسانه‌های محرک و رسوب‌کننده نظیر رادیو و تلویزیون قلب مشتریان را قبل از حضور در بازار و احساس نیاز و درخواست محصول از سوی ایشان تسخیر می‌کنند.
– تولید آگهی به جای طرح‌ریزی مبارزهء تبلیغاتی
این تصور درستی نیست اگر خیال کنیم یک آگهی به خودی خود می‌تواند تمام ماجرا را بازگو کند، در صورت داشتن چنین تصوری موثرترین – ترغیب‌کننده‌ترین و به یاد ماندنی ترین آگهی‌ها تنها بر یک نقطه حریف فشار وارد می‌آورد.
در صورتی که یک تبلیغ‌کننده با ۱۷ موضوع و عنصر متفاوت برای بازگویی باید حداقل یک طرح در قالب مبارزهء تبلیغاتی با آمیزه‌ای از حداقل ۱۷ مضمون آگهی متفاوت را مهیا کند تا با تکرار هر یک از آن‌ ها پیام مورد نظر خود را در ذهن مشتریان رسوب داده و آن را تحکیم و قوام بخشد.
– بها دادن بیش از اندازه به هدف‌گذاری‌های کیفی
بسیاری از مجریان تبلیغات و حرفه‌ای‌های رسانه در مورد سطح کیفی و تیپ شخصیتی مخاطبان خود ارزش و اهمیت بیش از اندازه‌ای قایل می‌شوند.
در صورتی که اثر مخرب اظهارات اشتباه و ادعاهای کذب بر رقابت تبلیغاتی ما بیش‌تر از جذب اشتباهی مخاطب و گروه‌های غیرهدف خواهد بود، زمانی که مشاهده کنیم چه بسیار مردمی هستند که با اظهارات صحیح و واقع‌بینانهء ما در زمرهء افراد و گروه‌های هدف و مورد نظر ما قرار می‌گیرند قطعا به این نتیجه خواهیم رسید که همیشه جانب صداقت را رعایت کرده و از مسیر تعادل در بیان اظهارات خود خارج نشویم.
– تولید زیاد آگهی بدون توجه به بازتاب‌های ترغیبی و اقناعی
بسیاری از آگهی‌هایی که امروزه تولید و منتشر می‌شوند بیش از آن که جنبهء ترغیبی، اقناعی و متقاعدکننده داشته باشند بیش‌تر به جنبه‌های نوآوری و خلاقیت در تهیهء آن‌ ها پرداخته می‌شود. آگهی‌هایی که با ساختار حیله‌گرانه، خنده‌دار، اغواگر و در عین حال با افکت‌های خلاقانه تولید و پخش می‌‌شوند اثربخشی عمیق در پی نداشته و نمی‌توانند نقش آگهی‌هایی را ایفا کنند که جنبه باورمند، به یاد ماندنی، اطلاع‌دهنده، تعلیم‌دهنده و ترغیب کننده دارند.
– اشتباه‌گرفتن واکنش مخاطبان با نتایج تبلیغات
هدف تبلیغات عبارت است از تشریح جایگاه و معرفی توانمندی‌های شرکت شما و ایجاد روشنگری‌های لازم در مورد شرایط و موقعیت منحصر به فرد شما در زمینهء فروش.متاسفانه بسیاری از مجریان تبلیغات صرفا شنیده‌ها و توصیه‌های دریافتی از مردم و اطرافیان خود را ملاک لازم جهت ارزشیابی تبلیغات خود قرار داده و بر مبنای این گونه قضاوت‌ها و طرح دیدگاه‌ها اقدام به تولید آگهی می‌کنند.
در واقع زمانی که دچار نوعی با هم ریختگی روانی و سرگردانی می‌شویم نتایج حاصل از حرکت‌های تبلیغاتی خود را با واکنش‌های مخاطبان اشتباه می‌گیریم. به گونه‌ای که برای جبران مافات و جلب‌نظر هر چه بیش‌تر مخاطب به سراغ تولید آگهی‌هایی می‌رویم که هیچ چیزی برای گفتن ندارند.
– بازاریابی براساس موقعیت‌ها و مناسبت‌های ویژه
موقعیت‌ها و مناسبت‌های ویژه بر مبنای توانایی‌شان در کمک به شما به منظور این که به روشنی موقعیت بازار خود را تعریف کرده و ادعاهای خود را هر چه بیش‌تر به طور علنی ثابت و به منصهء ظهور درآورید باید مورد قضاوت و ارزیابی قرار گیرد.
اگر یک درصد مردم که آگهی شما را در ارتباط با یک مناسبت ویژه شنیده‌اند واکنش ثبت نشان داده و تصمیم آمدن به مراسم شما را بگیرند باید به دنبال آن باشید تا از ایستگاه‌های مختلف سطح شهر مردم را با اتوبوس برای اجابت دعوتتان جمع‌ آوری کنید.
در این صورت سرمایه‌گذاری واقعی و نقطه عطف توجه شما کماکان روی ۹۹ درصد باقی مانده خواهد بود. فکر می‌کنید مشکل کار کجاست و در آگهی‌تان با آن‌ ها چه چیز را در میان گذاشته اید که پاسخی مناسب به دعوت شما نداده اند.

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

 

۲-۲۰ اهداف تبلیغات

اهداف اطلاع رسانی:
آگاه کردن مشتری از محصول جدید؛
پیشنهاد استفاده جدید از محصول
آگاه کردن بازار از تغییر قیمت (موارد استفاده جدید یک کالا)؛
آگاه کردن مشتری از قیمتهای جدید محصول؛
آگاهی به مشتری درباره طرزکار محصول؛
توصیف و تشریح خدمات موجود برای محصول؛
تصحیح برداشتهای غلط مشتریان؛
کاهش ترس مشتریان؛
ایجاد تصویر مناسب برای شرکت.

 

۲-۲۱ اهداف ترغیب مشتریان:

ایجاد ترجیحات نسبت به محصولات و خدمات شرکت در نزد مشتریان؛
تشویق و ترغیب مشتری برای خرید محصولات شرکت به جای رقبا؛
تغییر و تصحیح ادراک مشتری نسبت به ویژگیهای محصول؛
تشویق مشتری برای اتخاذ تصمیمات فوری در خرید محصول؛
تشویق مشتری برای برقراری تماس تلفنی با بخش فروش و بازاریابی شرکت.
۲-۲۲ویژگی های تبلیغات نوین
امروزه با پیشرفت های صورت گرفته در فناوری های ارتباطی و فراگیر شدن آنها در بین مردم اشکال جدیدی از تبلیغات به وجود آمده است. معرفی صرف محصولات در تلویزیون و تکرار بیش از حد آنها نه تنها تاثیری در ایجاد انگیزه برای خرید آنها در مردم ایجاد نمی کند بلکه حتی نوعی واکنش منفی در مخاطبان ایجاد کرده و تنفر و امتناع آنها را برمی انگیزاند. از جمله نکات مهم در تبلیغات امروزی به ویژه در جوامع غربی حفظ حریم خصوصی افراد است. در جوامع فردگرای غربی حریم خصوصی افراد از جایگاه مهمی در مناسبات اجتماعی برخوردار بوده و به عنوان یک اصل مهم در تمامی شئون زندگی رعایت می شود. بر همین اساس تبلیغات گنندگان نیز در استراتژی و شیوه های تبلیغات خود به حفظ حریم خصوصی افراد تاکید ویژه ای دارند. شخصی شدن از دیگر ویژگی های تبلیغات نوین محسوب می شود. بر این اساس تبلیغات کنندگان برای فرد فرد مخاطبان برنامه تبلیغاتی مخصوص به وی را تهیه و تدارک می بینند. فناوری های جدید ارتباطی این امکان را فراهم می کنند تا بر اساس علایق و سلایق افراد گوناگون برنامه های تبلیغاتی جداگانه ای برای افراد ارائه شود.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی

 

۲-۲۲-۱ اشکال تبلیغات نوین

در حال حاضر تبلیغات به منظور ازایجاد حداکثر تاثیرگذاری و تناسب با پیشرفت های تکنولوژیکی، شکل ها و صورت های نوینی یافته است. امروزه حجم بالایی از تبلیغات در فناوری های ارتباطی نوین و به ویژه اینترنت مورد استفاده قرار می گیرد. یک نمونه از این نوع تبلیغات استفاده از آگهی های هوشمندانه به منظور جلب توجه مخاطبان است. نمونه این تبلیغات دراینترنت کآ
کاربرد بسیاری دارد. از جمله این تبلیغات که شرکت گوگل نیز آن را مورد استفاده قرار داده می توان به قرار دادن آگهی های مرتبط با پرسش های کاربران در باکس جست و جو در گوشه سمت راست بالای صفحه پاسخ ها اشاره کرد. این روش چند مزیت دارد؛ اول آنکه مزاحم، تحمیلی و آزار دهنده نیست، چون از پاسخ ها جدا شده و دوم آنکه فرمت بسیار ساده ای دارد و در یک یا دو خط نحوه برقراری ارتباط با آگهی دهنده را در اختیار کاربر می گذارد و از همه مهمتر این که آن آگهی کاملا” با پرسش کاربران مرتبط است. از دیگر شکل های تبلیغات نوین می توان به شیوه متعامل و اینتراکتیو اشاره کرد.
امروزه اکثر شرکت های تجاری بزرگ در دنیا به تدریج از بودجه های تبلیغاتی به شکل سنتی کاسته و به سمت شیوه های به اصطلاح اینتراکتیو و تعاملی روی می آورند. در این شیوه های جدید یک رابطه متقابل میان مصرف کننده و شرکت تبلیغاتی به وجود می آید و به تدریج تبلیغات اختصاصی تر شده و برای هر کسی متناسب با سطح سواد، درآمد و نیاز متغیر خواهد بود. به شیوه ای که بر اثر واکنش های مشتری، عرضه کننده محصولات، ذائقه مشتری خود را شناسایی می کند و فقط محصولات مورد علاقه مشتری را در اختیارش می گذارد، شیوه اینتراکتیو می گویند. فناوری های جدید و به ویژه نرم افزارهای ردیاب و آمارگیر به تدریج به کمپانی های بزرگ کمک می کنند که رفتارهای مشتری را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهند. این نرم افزارها می توانند به آسانی نشان دهند که در سال، ماه، هفته و یا در روز گرایش کاربران چه بوده است.
نکته دیگری که این نرم افزارها دارند پاسخگویی است به این معنی که در روش های اینتراکتیو امروزی آمارهای بسیار دقیقی به دست می آید.
از دیگر شیوه های تبلیغاتی مورد استفاده در تبلیغات اینترنتی، بنرها هستند. تبلیغات بنری با وجود حجم کم، وسیله ای کارآمد برای تحقق اهداف چند منظوره اند. آنها در حقیقت بخشی از پیام های تبلیغاتی شرکت و ورب سایت ها محسوب می شوند. این شیوه تبلیغ، اسم، نشانه و تولیدات شرکت را با روش های گوناگون و متنوع به نمایش می گذارد. استفاده از ابزارها و روش های نوین، افزون بر افزایش تاثیر این روش تبلیغاتی، انقلابی در این نوع تبلیغات ایجاد کرده است. برای کسانی که از ابزارهای سنتی تبلیغ همانند رادیو و تلویزیون و یا تبلیغات چاپی استفاده می کنند ، تبلیغات بنری نقش بسزایی در افزایش تبلیغات های تصویری علامت های تجاری دارند و همین طور میانگین تعداد کلیک ها را افزایش می دهند. در حال حاضر حجم، فضا و مکان قابلیت های ارتباط دو سویه و شیوه های بیان گفتاری و شنیدرای تبلیغات بنری در صفحات وب رو به افزایش است و گسترش روز افزون دسترسی عموم مردم به اینترنت این نوع تبلیغات در آینده از رشد بسیاری نیز برخوردار خواهد شد.
بنرها خود انواع مختلفی دارند. یک نوع آنها بنرهای ثابت هستند که دربردارنده تصاویر و متونی هستند که ثابت بوده و حرکت نمی کنند. قبلا” از این نوع بنرها به دلیل آنکه گمان برده می شد مورد توجه بازدیدکنندگان قرار نمی گیرند کمتر استفاده می گردید. در مقابل نوعی دیگر از بنرها هستند که بنرهای متحرک یا انیمیشنی نامیده می شوند. این بنرها دارای خاصیت تغییرپذیری هستند. اندازه و حجم این بنرها نیز معمولا” از بنرهای ثابت بیشتر است.
از مزیت های این نوع بنرها آن است که می توان با بهره گرفتن از آنها پیام های تبلیغاتی پیچیده تری طراحی کرد و نیز اینکه این بنرها برای کاربران جالب تر بوده و توجه آنان را بیشتر به خود جلب می کند. اما از طرفی این نوع بنرها به علت حجم زیاد و اندازه های بزرگ، سرعت بازگذاری صفحات اینترنتی را کاهش می دهند.
اما نوع جدید بنرها، بنرهای تعاملی هستند. در این نوع از بنرها، استفاده از انواع نرم افزارها و فناوری های رسانه ای ویژگی ها و کارکردهایی را به بنرها اضافه می کنند به گونه ای که توانایی تعامل پذیری خاصی پیدا می کنند. در حقیقت بنرهای تعاملی نوع پیشرفته تری از بنرهای انیمیشنی بوده و دارای امکانات بیشتری هستند.
روش تبلیغاتی دیگری نیز در حوزه فناوری اینترنت باب شده است. این شیوه تبلیغاتی با بهره گرفتن از خرده سایت ها انجام می گیرد. خرده سایت ها عبارتند از پنجره های کوچکی (کوچکتر از اندازه معمولی پنجره مرورگر) که هنگام جست و جوی فرد در اینترنت ناگهان بر روی صفحه نمایشگر ظاهر شده و حاوی نوشته ها و تصاویر تبلیغاتی ن است آن آن آالسالبیاسهستند. این نوع از تبلیغات به پنجره های جهنده نیز معروف هستند. از آنجا که این نوع تبلیغات اینترنتی بدون اجازه و خواست کاربران ظاهر می شوند و ممکن است موجب برهم زدن تمرکز آنان شوند مورد انتقاد قرار گرفته اند.
استفاده از پست الکترونیک جهت تبلیغات نیز از دیگر شیوه های تبلیغاتی است. تبلیغات اینترنتی از طریق بنرها، خرده سایت ها و موتورهای جست و جوگر تکنیک هایی هستند که تنها در محیط وب عملی هستند اما پست الکترونیک زیر مجوعه فناوری های اینترنت بوده و سال ها قبل از وب مورد استفاده قرار می گرفته است. با این حال به کارگیری پست الکترونیک برای تبلیغات در سال های اخیر و با افزایش تعداد کاربران اینترنت مورد توجه قرار گرفته است به گونه ای که بر اساس آمار تعداد نامه های الکترونیک تبلیغاتی که کاربران اینترنت سالانه دریافت می دارند از ۴۰ عدد در سال ۱۹۹۴ به بیش از ۱۶۰۰ عدد در سال ۲۰۰۵ افزایش یافته است. نامه های الکترونیکی که شرکت ها برای کاربران ارسال می کنند را می توان به دو نوع تقسیم بندی کرد. یک نوع، نامه های الکترونیک خواسته شده است که خود کاربران خواستار دریافت چنین نامه هایی هستند و نوع دیگر نامه های الکترونیک ناخواسته یا اسپم است که بدون اجازه کاربران به نشانی الکترونیکی آنها ارسال می شود.
در کل فرستادن نامه های الکترونیک امروزه یکی از رایج ترین مدل ها برای تبلیغات اینترنتی است که مزایای بسیاری از جمله پایین بودن هزینه، امکان هدف گیری دقیق مشتریان، اثربخشی بالا و مدیریت آسان را دارا است. شکل جدیدی از تبلیغات نیز توسط شبکه های تلویزیونی کابلی مورد استفاده قرار می گیرد. در این شبکه ها، آگهی های بازرگانی به شکلی هوشمندانه در اختیار بینندگان قرار می گیرد. در این شبکه ها، آگهی های بازرگانی به شکلی هوشمندانه در اختیار بینندگان قرار می گیرد. استفاده از تابلوها یا صفحات الکترونیکی بزرگ بر روی وسایط نقلیه از جمله اتوبوس ها نیز از شیوه های جدید تبلیغات محسوب می شود که در کشورهایی چون ژاپن، آمریکا، هنگ کنگ و… به تبلیغ یا اطلاع رسانی مشغولند.
این رسانه ها که از شاخه های رسانه های بزرگ محسوب می شوند طرفداران خاص خود را دارند. به عنوان مثال در کشور هنگ کنگ این رسانه ها به عنوان بزرگترین رسانه ها مطرح هستند که سالانه بیش از ۱۰۰ میلیون نفر را جذب خود می کنند، و جالب آنکه این افراد حاضرند بهترین کالای خود را از طریق این رسانه ها به دست آورند در حالی که اگر چنین آگهی هایی را در روزنامه ببینند نسبت به خرید کالای خود کمتر اقدام می کنند که این مورد یک نمونه منحصر به فرد است. هزینه درج آگهی در این صفحات الکترونیکی یک سوم روزنامه ها است و از این نظر هزینه کمتری را به آگهی دهندگان تحمیل می کند. نوع جدید دیگر تبلیغات ارسال پیام بر روی تلفن همراه است. تلفن های همراه امروزه به عنوان یکی از ابزارهای ارتبازی نوین مطرح هستند که در طول زندگی کوتاه خود صرفا” به تبادل صوت قناعت نکرده اند و پیشرفت و مقبولیت آنها در جامعه به دلیل قابلیت هایی چون ارسال فایل قناعت نکرده اند و پیشرفت و مقبولیت آنها در جامعه به دلیل قبلیت هایی چون ارسال فایل های متنی، صوتی و گرافیکی است. نسل های جدیدتر تلفن همراه به دلیل بهره گیری از تکنولوژی های منحصر به فرد زمینه مناسبی را برای ارسال پیام های تبلیغاتی به این وسیله فراهم نموده است.
به دلیل نزدیک بودن و در دسترس بودن و همیشگی تلفن همراه در نزد صاحبان آنها، این وسیله ارتباطی شانس دیدن، فکر کردن و پسندیدن محصولات معرفی شده توسط شرکت های تبلیغاتی را به شدت بالا
می برد. با چنین رویکردی کم کم پیام های تبلیغاتی روی تلفن همراه مشتریان فرود می آیند.

 

۲-۲۳ مخاطب از دیدگاه اندیشمندان مکتب انتقادی فرانکفورت

مخاطب کسی است با گرایش های ویژه، تجربه های بخصوص، تاثیرپذیر از عوامل گوناگون و دارای نیازها و علایق مختلف. مخاطبان بسته به عوامل فردی و اجتماعی، آن بخش از مجموعه مضمون یا پیام رسانه ای را جذب می کنند که خود می خواهند نه بخشی را که پیام رسان در نظر دارد.
تاریخ رسانه های جمعی نشان می دهد که مخاطبان می توانند هم برآمده از خود جامعه باشند و هم از رسانه ها و محتوای آنها. بر اساس نگرش نخست، می توان رسانه ها را پاسخی دانست به نیازهای عمومی یک جامعه ملی، اجتماعی و محلی، یا گروه اجتماعی متقدم. در این نگرش رسانه ها همچنین در پی پاسخگویی به خواسته های مشخص و مورد تاکید مجموعه هایی از افراد نظیر صاحبان مشاغل، جوانان هوادار یک ورزش خاص و غیره هستند. در دیگر سوی، اگر مخاطبان را آفریدۀ رسانه ها بدانیم در آن صورت خواهیم دید که آن ها در پی یک فن آوری جدید مانند اختراع فیلم رادیو یا تلویزیون پا به عرصه هستی گذاشته اند یا اینکه به دنبال تاسیس یک کانال جدید به دور آن جمع شده اند. مطابق این نگرش می توان«مخاطبان تلویزنی» و یا از خوانندگان یک رونامۀ خاص یا بینندگان پروپا قرص یک کانال تلویزیونی محبوب سخن گفت. چنین است شکل گیری مخاطبان خاص به دنبال رواج یک شکل یا نوع جدید از محتوی یا یک اجرای بسیار جذاب که معمولا” با بازاریابی و تبلیغات زیاد تقویت می شود. رسانه ها برای این منظور ممکن است از تقاضاهای خودانگیختۀ مردم استقبال کنند. یا اینکه گروه ها، نیازها و علایق احتمالی را قبل از ظهورشان شناسایی کنند (مک کوایل، ۱۳۸۰، صص ۴۰-۳۹). در اینجا منظور از شناسایی مخاطبان، سنجش تمایلات و توقعات و ویژگی های خوانندگان روزنامه ها و شنوندگان و بینندگان رادیو و تلویزیون است. هدف، کشف طرز عادات مخاطبان در استفاده از وسایل ارتباطی و علل و انگیزه های توجه آنان به وسایل ارتباطی و خبری و وجود مخاطبانی است که رسانه ها بتوانند روی آنان تاثیر بگذارند.
آیا مخاطبان افرادی هستند آماده شست و شوی مغزی یا کسانی هستند که قدرت تجزیه و تحلیل پیام را مطابق خواسته های خود دارند؟ این اشتباه است تصور کنیم که مخاطبان به مثابه مصرف کنندگان پیام های رسانه ها، ناآگاهانه هر پیام عرضه شده از سوی رسانه ها را کورکورانه می پذیرند. آنان اعضایی فعال از گروه های اجتماعی اند که با توجه به اهداف مشخص و اجتماعی خود محصولات رسانه های جمعی را مصرف می کنند. رسانه ها به منزلۀ میانجی پیوند دهنده مخاطبان گروه های مختلف اجتماعی با سنت ها و سازمان های اجتماعی هستند و برای ایفای چنین نقشی، مصرف پیام ها ضرورت می یابد (محکی، ۱۳۸۰، صص ۱۶۶-۱۶۵).
یکی از این پیام ها که روزانه مانند سیلی به مخاطبان ارائه می شود، پیام های تبلیغاتی است. «استفن لی کوک» عقیده دارد که تبلیغات، علم قبضه کردن دانش و اطلاعات انسان ها به مدت زمانی است که بتوان آنها را به پول تبدیل کرد.

 

۲-۲۳-۱ دسته بندی مخاطبان

ارتباط گران رسانه ها اغلب رابطۀ پیچیده ای با مخاطب خود دارند که تا حد زیادی به فاصلۀ میان آن دو و نداشتن شناخت از یکدیگر بستگی دارد. ارتباط گران جمعی اغلب از فرد به عنوان نمایندۀ عموم مخاطبان بهره می گیرند تا امر ارتباط را تسهیل کنند. مهم است که بپرسیم ارتباط گران به راستی با چه کسی ارتباط برقرار می کنند؟

 

به‌ دنبال‌ موافقت‌ وزارت‌خارجه‌ ایران‌ با مداخلۀ تفنگداران انگلیس در بوشهر و تأیید ضمنی‌ نمایندگان‌ سیاسی‌ دولت‌های‌ روس‌، عثمانی‌ و آلمان، جنرال‌‌قنسول‌ انگلیس‌ در تلگرافی‌ به‌ سر جرج‌ بارکلی‌، لزوم‌ مداخله‌ فوری‌ را در وقایع‌ بوشهر یادآور شد. بر اساس‌ ادّعای‌ وی‌ نگهداری‌ نظم‌ از عهده‌ سیّد مرتضی‌ خارج‌ شده‌ بود و تفنگداران‌ طرفدار سیّد مقدار معتنابهی‌ مال‌التجاره‌ انگلیس‌ را غارت‌ کرده‌ بودند. سر ادوارد گری‌ در تلگراف‌ مورخ‌ آوریل‌ ربیع‌الاول‌ ۱۳۲۷٫ق/۱۹۰۹٫م‌ به بارکلی‌، موافقت‌ خود را با عملیات‌ نماینده‌ دولت‌ انگلیس‌ در بوشهر تصویب‌ نمود.نماینده‌ سیاسی‌ انگلیس‌ مستقر در بوشهر با سیّد مرتضی‌ تماس‌ گرفت و اتمام‌ حجت‌ نمود تا در اسرع‌ وقت‌ تفنگچیان‌ تحت امر وی‌ بوشهر را ترک‌ نمایند. امّا به‌ دنبال‌ ردّ درخواست‌ او از طرف‌ سیّد، افراد نیروی‌ دریایی‌ انگلیس‌ در ساحل‌ پیاده‌ شدند و ساختمان‌ نمایندگی‌ انگلیس‌ واقع‌ در جنوب‌ بوشهر (سبزآباد کنونی‌) و محوطه‌ وسیع‌ گمرک‌ واقع‌ در شمال‌ شهر، همجوار بانک‌ شاهی‌ و تجارتخانه‌ وانکهوس‌ و شرکا را به‌ تصرف‌ خود در آوردند.
تلگراف‌ مورخ‌ ۲۰ ربیع‌الاول‌ ۱۳۲۷/۱۱ آوریل‌ ۱۹۰۹٫م‌ جنرال‌قنسول‌ انگلیس‌ به‌ سر جرج‌ بارکلی‌ و سر ادوارد گری‌ مؤیّد پیاده‌ شدن‌ نیروی‌ دریایی‌ انگلیس‌ در بوشهر است‌: «چون‌ جواب‌ مهمی‌ در مقابل‌ اولتیماتومی‌ که‌ به‌ ترتیب‌ مصوبه‌ جناب‌عالی‌، دیروز در ساعت‌ پنج‌ بعد از ظهر نمودم‌ نرسید، من‌ بر طبق‌ تعلیمات‌ جناب‌ عالی‌ در اعلانی‌ اشاعه‌ داده‌ و صد نفر قشون‌ از کشتی‌ پیاده‌ نمودم‌. تفنگچیان‌ هنوز در جزیره‌ [شبه‌جزیره] بودند، و بیشتر از هر وقت‌ خودسر و خارج‌ از اطاعت‌. برای‌ تمام‌ اروپاییانی‌ که‌ محتاج‌ حفاظت‌ بودند، مستحفظ‌ گماشته‌ شد. در پیاده‌ شدن‌ قشون‌ هیچ‌ مخالفتی‌ ظاهر نگردید، و بدون‌ هیچ‌ نوع‌ تصادفی‌ پیاده‌ شدند. پنجاه‌ نفر از آن‌ ها در گمرک‌ گماشته‌ شدند. و پنجاه‌ نفر در قنسول‌خانه‌ انگلیس‌ در بوشهر.»[۳۶]
اسناد تاریخی‌ بیانگر آن‌ است‌ که ‌نمایندگان‌ سیاسی‌ دولت‌های‌ خارجی‌، از جمله‌ دکتر لیستمان‌، کنسول‌ آلمان‌ در بوشهر، و مسیو کادلو بوسکی، جنرال‌‌قنسول‌ روسیه‌ در بوشهر، و قنسول‌های‌ فرانسه‌ و عثمانی،‌ از ترفند پیاده‌ نمودن‌ چهارصد نفر تفنگچی‌ دریایی‌ انگلیس‌ در بوشهر، که‌ به‌ ملاحظه‌ برقراری‌ نظم‌ و محافظت‌ از رعایای‌ انگلیس‌ و دول‌ خارجی‌ انجام‌ شد، حمایت‌ کردند‌. انگلیسی‌ها توانستند به‌ سبب‌ حضور و استقرار افراد نیروی‌ دریایی‌ خود در شهر، اوضاع‌ بوشهر و شبه‌جزیره‌ را تحت‌ کنترل‌ خود درآورند.
بخش دوم
۳-۲  تأثیر تحولات خارجی بر روند نهضت مشروطه
وقوع انقلاب روسیه، رفت و آمد ایرانیان به کشورهای اروپائی و آشنائی آنان به تحولات اروپا، رواج صنعت چاپ و سپس ترجمه و نشر آثار فرنگی در ایران و یا انتشار سفرنامه‌های ایرانیان بازگشته از اروپا، از جمله عوامل آگاهی بخش و تأثیرگذار بر روند نهضت مشروطه بودند. برای شناخت واقعی هر پدیده می‌بایست نخست بستر و زیربنای آن را مورد مطالعه و شناخت قرار داد و سپس به ابعاد دیگر پرداخت. انقلاب مشروطه نیز از چنین چارچوبی خارج نیست. بنابراین برای شناخت و درک چگونگی روی دادن مشروطیت در ایران باید نخست ریشه‌ها را شناخت. [۳۷]
اگر چه انقلاب مشروطه را می‌توان ادامه تحولات تاریخی این سرزمین و از سنخ شورش‌ها، نهضت‌ها و نارضایتی‌های عمومی کم و بیش دامنه دار میان ملت و دولت ایران دانست، اما با تمام مشابهت‌هایی که انقلاب مشروطه با سایر حوادث این سرزمین که منجر به تغییرات اجتماعی و حکومتی گردیده دارد می‌توان از یک تفاوت عمده نیز نام برد و آن نقش و نفوذ عوامل خارجی و آشنایی با دنیای خارج و بویژه غرب است. [۳۸]اگر به اوضاع و احوال ایران و منطقه در آن دوره نگاهی بیاندازیم، متوجه می‌شویم که سلاطین قاجار در مقایسه با حکام کشورهایی چون ترکیه، مصر و یا تونس اقدام چندانی برای نوسازی کشور نکردند. قلت دگرگونی قابل درک است، چرا که ایران در مقایسه با کشورهای مدیترانه‌ای و خاورمیانه تماس کمتری با غرب داشت. اما همین که این تماس‌ها فزونی می‌یابد، شاهد ایجاد تغییر و تحولاتی از یک سو در ارزش‌های مسلط بر جامعه و از سوی دیگر بر محیط اجتماعی و کارکرد آن می‌باشیم.[۳۹]

در واقع جنبش مشروطه را باید آغازگر تحولات بنیادین در تاریخ معاصر ایران دانست. اندیشه‌های نو و نوگرایی همزمان با جنبش مشروطه و با تاثیر بی چون و چرا از غرب، به گفتمان غالب در اندیشه سیاسی ایران بدل شد.[۴۰]
در انقلاب مشروطه، مشروعیت سیاسی نظام حاکم از سوی مردم به چالش کشیده شد و ثبات و تعادل جامعه از میان رفت. جامعه با ثبات مانند انسان سالمی است، که وقتی دچار بیماری می‌شود کارکرد بدنی او دچار اختلال شده است. در این بین سوالات گوناگونی به ذهن متبادر می‌گردد از جمله اینکه منابع تعادل و ثبات جامعه در دوره قاجار چه بود؟ تزلزل و فروپاشی ثبات سیاسی در نهضت مشروطه در سایه رخداد کدام زمینه ها و عوامل صورت گرفت؟ ظهور نهضت مشروطه همراه با طرح کدام عناصر مشروعیت ساز جایگزین، تکوین یافت؟ طبق دیدگاه کارکردگرایی، می توان بیداری ایرانیان در اثر تماس با غرب (عامل ارزشی ـ محیطی خارجی ) را به عنوان شرط لازمه و تضعیف حکومت در اثر عدم توانایی در هماهنگی با تحولات را به عنوان شرط کافی انقلاب مشروطه شناسایی نمود. [۴۱]انقلاب مشروطه را نیز باید یک انقلاب با نقش و نفوذ عوامل ارزشی ـ محیطی خارجی نامید. منظور از نفوذ و نقش عوامل خارجی، حضور و یا دخالت بیگانگان در انقلاب نیست بلکه منظور اصلی نفوذ فرهنگ غربی و عامل تحرک بخش ارزشی و محیطی خارجی بر تحولات داخلی ایران است. [۴۲]
اگر چه نخستین برخوردهای ایرانیان با تمدن غرب در قرون وسطا از طریق بازرگانان و نمایندگان سیاسی و تجاری ایجاد گردید اما تمایل بیشتر و آشنایی گسترده‌تر نسبت به غرب پس از شکست‌های پی در پی ایران از روسیه در زمان فتحعلی شاه آغاز گردید. ورود برخی از عناصر و آموزه‌های مدرنیته به جامعه ایران و تعاملی که این پدیده با ساخت‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی موجود برقرار کرد، تاثیرات پایداری بر برخی از جنبه‌های زندگی سیاسی در ایران داشت. یکی از این جنبه‌ها، تاثیری است که آشنایی با غرب برگفتمان و فرهنگ سیاسی ایران، و از آن طریق، بر زندگی سیاسی ایرانیان گذاشت. بخشی از این تاثیر به جنبه‌های شکلی و صوری زندگی سیاسی، همچون پیدایش نهاد قانون گذاری، تفکیک قوا، محدود شدن قدرت شاه و… مربوط می شود. می توان گفت که در نتیجه این تحولات، برای نخستین بار در تاریخ ایران، «اقتدار نظام سیاسی حاکم»، نه از سوی شاه زادگان، سرداران و رقیبان بالقوه و بالفعل، بلکه از سوی مردم به چالش جدی کشیده شد و «جامعه» رو در روی حکومت ایستاد. [۴۳]
از مهمترین عوامل بیداری جامعه ایرانی می‌توان به ضرورت روی آوردن به دانش و فن جدید که از پیامدهای جنگهای ایران و روس به فرماندهی عباس میرزا در عهد فتحعلی شاه بود، اشاره نمود. رفت و آمد ایرانیان به کشورهای اروپایی و آشنایی آنان با تحولات جدید علمی، فنی، اقتصادی و سیاسی غرب بویژه اعزام گروه هایی از محصلان ایرانی به خارج از کشور برای فراگیری دانش و کارشناسان جدید که نخستین گروه‌ها به فرمان عباس میرزا در سال ۱۲۳۰ هـ. ق به انگلستان اعزام گردیدند را نیز نباید نادیده گرفت.

رواج صنعت چاپ که موجب تحول عظیم و تسهیل در نشر روزنـامه‌ها و دیگر آثـار گردید و همچنین رواج و گسترش روزنامه نویسی که به عنوان مهمترین رسانه، اخبار و اطلاعات را در کوتاه‌ترین زمان در همه جا منتشر می‌کرد، به همراه ترجمه و نشر کتابها و آثار فرنگی که آشنایی همگانی مردم را با پیشرفتهای غرب ممکن می ساخت، همگی ناشی از تحولات غرب بود. در این میان از نقش روزنامه‌هایی که توسط ایرانیان مقیم خارج از کشور چاپ و غالبا بصورت مخفیانه وارد ایران می شدند نیز نباید غافل ماند. از جمله این روزنامه ها می توان به حبل‌المتین، ثریا، قانون، پرورش و اختر اشاره نمود که توسط میرزا ملکم خان، سید جمالدین اسد آبادی، میرزا آقاخان کرمانی و دیگر اصلاح طلبان ایرانی خارج از کشور انتشار می‌یافتند. [۴۴]حتی در میان شهر‌هایی که شاهد بیشترین جنب و جوش انقلابی بودند، فارغ از تهران که به عنوان پایتخت، به صورت مهم‌ترین مرکز فعالیت های سیاسی و مطبوعاتی محسوب می‌گردید، از نقش تبریز و مردمان این منطقه و سردارانی چون ستارخان و باقرخان نمی‌توان به سادگی گذشت. دلیل اهمیت بیش از حد تبریز نیز مجاورت با دو کشور بزرگ عثمانی و روسیه‌ تزاری و قرار گرفتن در سر راه اروپا بود که باعث می شد تازه‌ترین اخبار و اطلاعات را در خود منتشر نماید.
جنگ روسیه و ژاپن در سالهای ۵ – ۱۹۰۴ و انقلاب ۱۹۰۵ روسیه نیز به مشروطه‌خواهان ایران که از سال ۱۹۰۱ در حال رشد بودند نیروی مضاعفی بخشید. عده زیادی اهمیت این امر را در این نکته می‏دانستند که تنها قدرت آسیایی که دارای قانون اساسی بود، تنها قدرت اروپایی را که قانون اساسی نداشت‏شکست داده بود. از این مقدمه چنین نتیجه گرفته می‌شد که قانون اساسی «راز قدرت‏» غرب می باشد و هر کشوری که قانون اساسی دارد، کشوری سربلند و فاتح خواهد بود.انقلاب روسیه نیز که پیامد دیگر جنگ بود، نشان داد که یک قیام توده‏ای ممکن است ‏یک سلطنت استبدادی را تضعیف و وادار به پذیرش قانون اساسی نماید. بدین ترتیب خون تازه‌ای به رگ‌های آزادی خواهان ایرانی تزریق شد. صرف‏نظر از اینکه اشخاص یا گروه های معینی در نتیجه فشار غرب بر ایران منتفع یا متضرر شده بودند، گروه های متنوعی، در جامعه وجود داشتند که دلایلی برای ناخشنودی از قاجار و تعدیات غرب داشتند. پیشه‏ورانی که وضعیت‏خود را از دست داده بودند آشکارا ناراضی بودند. حتی تجار موفق فکر می‏کردند که رفتار مطلوبتری با بازرگانان غربی می‏شود. برای مثال غربیها از عوارض جاده‏ای و مالیاتهای داخلی معاف بودند در حالی که تجار ایرانی باید چنین هزینه‏ هایی را تقبل می‏کردند. تعداد بسیار زیادی از تجار و کارگران ایرانی که به هندوستان، ماورای قفقاز شوروی و ترکیه مسافرت می‌کردند، می توانستند به چشم خود، اصلاحات به عمل آمده در آن کشورها را ملاحظه کرده و با افکار آزادی خواهانه و مبانی جدید آشنا شوند. افکاری که متضمن راه هایی بود که بدان وسیله دولت‌ها و از جمله ایران می‌توانست تغییر کرده و به روش‌هایی روی آورد که به تقویت بنیه داخلی و بهبود شرایط آنها منجر شود. [۴۵]البته در این میان از نقش روشنفکران ایرانی که معمولا غرب را از نزدیک درک کرده بودند نیز نباید به سادگی گذشت. به عنوان مثال اندیشه های آزادی خواهی، دموکراسی، قانون اساسی و پارلمانتاریسم نخستین بار از طریق سفرنامه هایی چون سفرنامه میرزا صالح شیرازی، سفرنامه ابوالحسن ایلچی، سفرنامه مصطفی افشـار، سیـاحت نامه ابراهیم بیک و سفرنامه رضا قلی میرزا وارد ایران شد. حیرت، مقایسه و علت‌یابی دلایل پیشرفت غرب و عقب‌ماندگی ایران، سه مرحله‌ای بود که تقریبا تمام روشنفکران و غرب دیده‌ها خود را غرق آن می‌کردند. در مرحله اول آنان مبهوت پیشرفت‌های گسترده علمی، صنعتی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی غرب می‌شدند، در مرحله دوم به مقایسه ایران و غرب می‌پرداختند و در مرحله آخر درصدد علت‌یابی پیشرفت غرب و واپس ماندگی ایران بر میآمدند. به تدریج به سبب آشنایی و توجهی که اندیشه‌گران ایرانی به سیر و گسترش جنبش‌های مشروطه‌خواهی بورژوازی غرب داشتند، احساس کردند که نظام حاکم بر ایران دیگر تحمل ناپذیر است. آنان هر انگیزه خصوصی و فردی که داشتند، بدان باور بودند که ایران هنگامی از امنیت، آسایش، آبروی بین المللی، اهمیت و ثبات برخوردار خواهد شد که حکومت استبدادی آن ریشه‌کن و یک نظام مشروطه دموکراسی گونه غربی جایگزین آن گردد. [۴۶] با این حال میزان آگاهی نوخواهان از اروپا و معنی مشروطه و قانون یکسان نبود.[۴۷] از جمله مصادیق این امر در سخن یکی از رهبران انقلاب مشروطه، یعنی آیت الله سید محمد طباطبایی نهفته است؛ وی می‌گوید: « ما ممالک مشروطه را که خودمان ندیده بودیم، ولی آنچه شنیده بودیم و آنهایی که ممالک مشروطه را دیده، به ما گفتند[ که] موجب امنیت و آبادی ممالک است. ما هم شوق و عشقی حاصل نموده، ترتیب مشروطیت را در این مملکت برقرار نمودیم.» [۴۸] از این سخن می‌توان چنین نتیجه گرفت که اگر چه رهبران انقلابی الگوی خود را در لیبرالیسم و مشروطه‌گرایی به سبک غرب یافته بودند و حتی در نگارش و تدوین قانون اساسی نیز به اقتباس از قوانین اساسی بلژیک و فرانسه پرداختند، اما نه تنها مردم عادی که حتی بسیاری از رهبران و روشنفکران نیز تلقی درستی از مشروطه، قانون و آزادی نداشتند. چنانچه آنانی که مدافع قانون بودند و بر ضرورت آزادی تکیه می‌کردند، خود تاب مشاهده مخالفانی همچون مشروعه‌خواهان را نیاورده و شیخ فضل‌الله نوری را به سبب بیان نظراتش به دار آویختند ؛ و شاید بتوان این عمل را نقطه‌ی آغاز شکست مشروطه‌خواهی محسوب کرد.[۴۹]
۳-۲-۱ روابط سیّد مرتضی‌ اهرمی‌ با آلمان‌ها 
با تکیه‌ بر اسناد موجود در کتاب‌ آبی‌ و گزارش‌های‌ روزنامه‌ حبل‌المتین‌، یکی‌ دیگر از دلایل‌ توطئه‌ و اقدام‌ انگلیسی‌ها علیه‌ سیّد مرتضی‌ و مشروطه‌‌خواهان‌ بوشهری‌، نزدیکی‌ سیّد به آلمان‌ها بوده‌است‌ که‌ از مدّت‌ها قبل‌ تلاش‌ می‌کردند تا نفوذ خود را در کرانه‌های‌ شمالی‌ خلیج‌ فارس‌ و به‌ ویژه‌ بوشهر گسترش‌ دهند.
در اینجا ضروری‌ به‌ نظر می‌رسد‌ مختصراً سابقه‌ فعالیت‌های‌ سیاسی‌ اقتصادی‌ دولت‌ آلمان‌ در بوشهر شرح داده شود.
در سال‌ ۱۸۷۱٫م (۱۲۵۰٫ش‌) بیسمارک‌، صدر اعظم‌ آلمان‌، پس‌ از در هم‌ شکستن‌ چند قدرت‌ اروپایی‌، تأسیس‌ امپراتوری‌ آلمان‌ (رایش‌ دوم‌) را اعلام‌ کرد. آلمان‌ها بعد از سال‌ها تفرقه،‌ در اواخر قرن‌ نوزدهم‌، سیاست‌ توسعه‌طلبی‌ خود را در اروپا شروع‌ کردند و این‌ سیاست‌ در زمانی‌ آغاز شده‌ بود که‌ به‌ نوشته‌ پل‌ کندی، آن‌ ها هم‌ قدرت‌، توانایی‌ و تجهیزات‌ لازم‌ را برای‌ تغییر وضع‌شان در اروپا در دست‌ داشتند و هم‌ افراد و مواد اولیه‌ را؛ که‌ این‌ دو عامل‌ می‌توانست‌ وسایل‌ قدرت‌ لازم را برای‌ ایجاد تغییرات‌ مورد نظر فراهم‌ نماید.بیسمارک‌ اعلام‌ کرده‌ بود مهم‌ترین‌ خواسته‌ آن‌ ها، پس‌ از تشکیل‌ «رایش‌ دوم‌»، داشتن‌ مستعمرات‌ در جهان‌ است‌. این‌ خواسته‌ با کینه‌ و نفرت‌ رقیب‌ دیرینه‌ آلمان‌، یعنی‌ فرانسه‌، به‌ دلیل‌ شکست‌ از آن‌ کشور، ترس‌ روسیه‌ و مخالفت‌ انگلیس‌ روبه‌رو گردید. همان‌گونه‌ که‌ از نتایج‌ کنگره‌ برلین‌ در سال‌ ۱۸۸۴٫م (۱۲۶۴٫ش)‌ برمی‌آید، پس‌ از کشمکش‌های‌ فراوان،‌ آلمان‌ توانست‌ در افریقا، چین‌ و اقیانوس‌ آرام‌ مستعمراتی‌ به‌دست‌ آورد، امّا این‌ سهمیه‌ ناچیز هرگز اشتهای‌ سیری‌ناپذیر آلمان‌ها را اشباع‌ نکرد.
آلمان‌ها، اگرچه‌ هدف‌ اصلی‌ خود را در ایران‌ حفظ‌ اهداف‌ تجاری‌ ذکر می‌کردند،‌ رقابت‌های‌ بین‌المللی‌ و تقویت‌ توان‌ نظامی‌ و ضربه‌ زدن‌ به‌ منافع‌ رقبای‌ خود در هر گوشه‌ دنیا، بخش‌ دیگری‌ از برنامه‌های‌ زمامداران‌ آن‌ کشور بود.حضور آلمان‌ها در منطقه‌ خلیج‌ فارس‌ بخشی‌ از این‌ سیاست‌ بود که‌ از مدت‌ها پیش‌ اسباب‌ دلهره‌ و نگرانی‌ انگلستان‌ را موجب‌ شده‌ بود؛ زیرا موفقیت‌های‌ سیاسی‌ اقتصادی‌ آلمان‌ از سال‌ها پیش‌ از جنگ‌ جهانی‌ اول‌ (۱۹۱۴ــ ۱۹۱۸٫م‌) عرصه‌ را بر انگلیسی‌ها در آن‌ منطقه‌ تنگ‌ کرده‌ بود.
موقعیت‌ خاص‌ استراتژیک‌ بندر بوشهر، که‌ دارای‌ مرزهای‌ وسیع‌ با خلیج‌ فارس‌ می‌باشد، سبب‌ گردیده‌ بود در نیمه‌ دوم‌ قرن‌ نوزدهم‌ و آغاز قرن‌ بیستم‌، با توجه‌ به‌ رقابت‌ قدرت‌های‌ بزرگ‌، اکثر دولت‌های‌ بزرگ‌ دنیا در این‌ شهر بندری‌ دفتر نمایندگی‌ سیاسی‌ و تجاری‌ دایر نمایند. دولت‌ آلمان‌ نیز یکی‌ از قدرت‌های‌ بزرگ‌ آن‌ روزگار بود که‌ در بوشهر قنسولگری‌ تأسیس‌ کرد. شرکت‌ تجاری‌ وانکهوس‌ که‌ یکی‌ از شرکت‌های‌ تجاری‌ آلمان‌ در منطقه‌ خاورمیانه‌ به‌ شمار می‌رفت‌، در بندر بوشهر رسماً از سال‌ ۱۳۲۴٫ق/۱۹۰۶٫م فعالیت‌ خود را شروع‌ کرد.
ظهور آلمان‌ در عرصه‌ مناسبات‌ دیپلماتیک‌ جهان‌ و سیاست‌های‌ توسعه‌طلبانه‌ خاورمیانه‌ای‌ این‌ کشور، که‌ منافع‌ روس‌ها و انگلیسی‌ها را به‌ طور یکسان‌ در این‌ منطقه‌ به‌ مخاطره‌ می‌افکند، دولت‌های‌ روس‌ و انگلیس‌ را برآن‌ داشت‌ که‌ نگذارند هیچ‌ حقی‌ از آن‌ ها در ایران‌ ضایع‌ گردد.
به‌ گزارش‌ روزنامه‌ حبل‌‌المتین‌ آلمان‌ها و به‌ ویژه‌ نماینده‌ سیاسی‌ جدید آلمان‌ در بوشهر، واسموس‌، که‌ به‌ تازگی‌ از سفر زنگبار به‌ بوشهر مراجعت‌ کرده‌، و با هدف‌ تضعیف‌ منافع‌ انگلیسی‌ها فعالیت‌ می‌کرد، از سیدمرتضی اهرمی و ملّیون‌ حمایت می‌کردند. این مساله از دید تیزبین‌ انگلیسی‌ها مخفی‌ نماند. نویسنده‌ حبل‌المتین‌ پر بی‌جا ننوشته‌ است‌ که‌ «سیّد [مرتضی‌ اهرمی‌] به‌ خیال‌ خام‌ خویش‌ می‌خواست‌ آلمان‌ را حامی‌ خود قرار دهد. آلمانی‌ها هم‌ از دیرباز ساعی‌ بودند که‌ به‌ یک‌ بهانه‌ نفوذی‌ در خلیج‌ فارس‌ پیدا نمایند. مسلم‌ است‌ که‌ انگلیسی‌ها هم‌ بر این‌ امر هرگز رضا نخواهند داد. این‌ بود که‌ انگلیسی‌ها بر قلع‌ و قمع‌ سیّد از بوشهر و خلیج‌ فارس‌ مصمم‌ شدند.» [۵۰]
سر پرسی‌ کاکس‌، سر قنسول‌ انگلیس‌ در بوشهر، در گزارش‌های‌ خود به‌ سال‌ ۱۳۲۹٫ق/ ۱۹۱۱٫م‌ در همین‌ باره‌ می‌نویسد: «دکتر لیستمان‌ در ۲۰ آوریل‌ عازم‌ مرخصی‌ شد و به‌ جای‌ ایشان‌ آقای‌ واسموس‌، که‌ از زنگبار آمده‌ بود، عهده‌‌دار امور گردید. نام‌برده‌ از اوضاع‌ ایران‌ آگاهی‌ نداشت‌ و به‌ زبان‌ فارسی‌ نیز آشنا نبود. وی‌ در شرایطی‌ بسیار دشوار وارد بوشهر شد و راجع‌ به‌ اطلاعات‌ محلی‌ کاملاً وابسته‌ به‌ میرزا و مترجمش‌ می‌باشد. میرزا فردی‌ دسیسه‌گر بود که‌ می‌خواست‌ در آن‌ شرایط‌ نگران‌کننده،‌ که‌ عملاً منافع‌ و امنیت‌ جانی‌ تمامی‌ خارجیان‌ ساکن‌ بوشهر در گرو سیاست‌ دولت‌ انگلستان‌ و نماینده‌اش‌ بود، با رفتار حساب‌‌شده‌اش‌ مشکلاتی‌ برای‌ این‌ نمایندگی‌ به‌ وجود آورد.»[۵۱]
شایان‌ نگرش‌ است‌ که‌ نمایندگی‌ سیاسی‌ انگلیس‌ در بوشهر از ارتباط‌ تنگاتنگ‌ سیّد مرتضی‌ با آلمانی‌‌ها و این مساله که‌ در آن‌ شرایط‌ حسّاس‌ تاریخی‌، آن‌ سیّد بزرگوار می‌خواست‌ از آن‌ ها بر ضد انگلیسی‌ها استفاده‌ نماید، کاملاً آگاه‌ بوده ‌است‌. کاکس‌ چند بار به‌ طور کنایه‌ و غیر رسمی‌ به‌ واسموس‌ درباره‌ بحرانی‌ بودن‌ اوضاع‌ محل‌ تذکر داده‌ بود، امّا واسموس‌ نیز ضمن‌ انکار ارتباط‌ خود با ملّیون‌ اظهار کرده‌ بود که‌ او خود را به‌ کلی‌ از دسیسه‌های‌ موجود در بوشهر برکنار داشته‌ است‌.[۵۲]
البتّه‌ اگر سیّد مرتضی‌ قصد نزدیکی‌ به آلمان‌ها را نداشت‌، انگلیسی‌ها هرگز با وی‌ به‌ مخالفت‌ برنمی‌خاستند؛ این‌ سیاستی‌ بود که‌ آن‌ ها، همان‌ زمان‌ در تهران‌ نیز در پیش‌ گرفتند و به‌ حمایت‌ از رؤسای‌ مشروطه‌‌خواه‌ اقدام‌ کردند. در آن‌ صورت‌ انگلیسی‌ها نیروی‌ نظامی‌ در بندر بوشهر پیاده‌ نمی‌کردند و سیّد هم‌ دچار آن‌ تنگناها نمی‌شد.
۳-۲-۲ سیدمرتضی اهرمی و سرانجام قیام او
سیر حوادث‌ بعد از استبداد صغیر و روی‌ کار آمدن‌ جناح‌ قدرتمند بختیاری‌ها در مرکز، که‌ در جهت‌ اهداف‌ میراث‌خواران‌ انقلاب‌ گام‌ برمی‌داشتند، از طرفی‌ نارضایتی‌ تجّار بوشهر که‌ ظاهراً از ناامنی‌ و آشوب‌های‌ چندماهۀ شهر متضرر شده‌ بودند و از طرف‌ دیگر توطئه‌های‌ پنهان‌ و مداخله‌ مستقیم‌ تفنگداران‌ انگلیس‌ در وقایع‌ بوشهر، اوضاع‌ را به‌ گونه‌ای‌ باژگونه‌ ساخت‌ که‌ نتیجه‌ نهایی‌ آن‌، عقب‌نشینی‌ سیّد مرتضی‌ و نیروهای‌ تحت‌ امر وی‌ از مواضع‌ قبلی‌ خود بود.همان‌گونه‌ که‌ پیش‌ از این‌ آمد، مرحوم‌ آیت‌اللّه‌ آخوند خراسانی‌ نیز طی‌ نامه‌ای‌ برای‌ سیّد مرتضی‌ خواستار همراهی‌ و همگامی‌ وی‌ با احمدخان‌ دریابیگی‌ شده‌ بود، و این‌ در حالی‌ بود که‌ مرحوم‌ آخوند خراسانی‌ به‌ دلیل‌ تعدّیات‌ احمدخان‌ در بندر لنگه‌ و بوشهر، در ۲۸ شوال‌ ۱۳۲۷٫ق‌ در نامه‌ای‌ به‌ سپهدار تنکابنی‌ و سردار اسعد بختیاری،‌ صدر اعظم‌ و وزیر داخله‌ وقت‌، به‌ شدّت‌ به‌ عملکرد احمدخان‌ حمله‌ کرده‌، در بخشی‌ از نامه‌ خود چنین‌ آورده‌ بود: «جنابان‌ مستطابان‌ اجل‌ اشرف‌ رئیس‌الوزراء و وزارت‌ جلیله‌ داخله‌ دامت‌ تأییداتهما، با حالت‌ جهالت‌ اغلب‌ اهالی‌ بنادر فارس‌ که‌ شرف‌ خود را در تهیّه‌ اجرای‌ مفاسد‌ [مقاصد] اجانب‌ پنداشته‌اند، البته‌ مکشوف‌، و جناب‌ دریابیگی‌ هم‌ جز فراهم‌ نمودن‌ موجبات‌ چپاول‌ و دخل‌ خود مقصد دیگری‌ ندارد، رواج‌ مشروطیت‌ در بنادر با چنین‌ حامل‌ غیرمترقبه‌ فی‌الحقیقه‌ آن‌ نقطه‌ عظیم‌ از ایران‌ جزء جزایر انگلستان‌ محسوب‌ است‌، علاج‌ فوری‌ و فرستادن‌ حاکمی‌ با علم‌ و کفایت‌، بی‌طمع‌ و وطن‌خواه‌ شایسته‌، ترتیب‌ اهالی‌ واجب‌… .[۵۳]اگرچه‌ این‌ نامه‌ بیانگر آن‌ است که‌ مرحوم‌ آخوند خراسانی‌ در کمتر از پنج ماه‌ بعد از قیام‌ سیّد مرتضی‌ از اقدامات‌ ضد مردمی‌ احمدخان‌ دریابیگی‌ آگاهی‌ یافت‌، امّا حمایت‌ اولیه‌ او‌ سبب‌ گردید احمدخان‌ هر چه‌ سریع‌تر بر اوضاع‌ بوشهر مسلط‌ گردد.با وجود حجم‌ گسترده‌ توطئه‌ها علیه‌ سیّد مرتضی‌ و نیروهای‌ مشروطه‌‌خواه‌، در آغاز او و طرفدارانش‌ از مواضع‌ خود عدول‌ نکردند و درصدد برآمدند‌ با نیروهای‌ احمدخان‌ دریابیگی‌ مقابله نمایند. در پانزدهم‌ جمادی‌الاول‌ سال‌ ۱۳۲۷٫ق‌ تفنگچیان‌ تنگستانی‌ به‌ مقابله‌ با نیروهای‌ حکومتی‌ برخاستند و در بعضی‌ از خانه‌ها سنگر گرفتند‌. نیروهای‌ دولتی‌ نیز مواضع‌ و سنگرهای‌ احرار تنگستانی‌ را بمباران کردند و آنچنان‌ تلفاتی‌ بر ملّیون‌ وارد ساختند که آن‌ ها‌ قرآن‌ نزد احمدخان‌ دریابیگی‌ فرستادند و امان‌ خواستند.در اثنای‌ درگیری‌، احمدخان‌ تلاش‌ نمود با احضار شیخ‌ حسین‌خان‌ چاهکوتاهی‌ به‌ بوشهر و فرستادن وی نزد سیدمرتضی، به‌ منظور اصلاح‌ بین‌ طرفین‌، او را متقاعد سازد‌، از شهر خارج‌ شود. امّا شیخ‌ حسین‌خان‌ در این‌ مأموریت‌ موفق‌ نشد. در این‌ زمان‌ سربازان‌ پادگان‌ و عده‌ای از اهالی‌ بوشهر که‌ انگلیسی‌ها کاملاً احساساتشان را علیه‌ سیّد مرتضی‌ و طرفدارانش‌ تحریک‌ کرده‌ بودند به‌ قصد تسخیر منزل‌ سیّد مرتضی،‌ که‌ در محله‌ کوتی‌ جنب‌ نایب‌قنسولگری‌ انگلیس‌ قرار داشت‌، هجوم‌ بردند و خانه‌ سیّد را به‌ توپ‌ بستند. طی جنگ‌، بسیاری‌ از طرفداران‌ سیّد که‌ کار را بر خود سخت‌ می‌دیدند، بدون‌ مقاومت‌ صحنه‌ جنگ‌ را ترک‌ کردند و از اطراف‌ وی‌ پراکنده‌ شدند.[۵۴]سیّد مرتضی‌، که‌ وضعیت‌ را بدین‌ گونه‌ دید، تسلیم‌ گشت‌ و صلح‌ را پذیرا شد. روز شنبه‌ مورخ‌ ۱۸ جمادی‌الاول‌ ۱۳۲۷٫ق‌ رؤسای‌ لشکری، همراه‌ کسبه‌ و دکانداران‌ و جمعی‌ از تجّار بوشهر، که‌ تغییر موضع‌ داده‌ بودند، در دارالحکومه‌ (امیریه‌) اجتماع‌ کردند‌، استشهادی‌ نوشتند‌ و به‌ این‌ بهانه‌ که‌ حضور سیّد مرتضی‌ در شهر مایه‌ اغتشاش‌ و اختلال‌ نظم‌ است، اخراج‌ و تبعید وی‌ از بوشهر را خواستار شدند. هنگامی‌ که‌ خواسته‌ و مراسله‌ مخالفان‌ و عده‌ای از علمای‌ بوشهر به‌ سیّد مرتضی‌ رسید، وی جوابی‌ به‌ این‌ مضمون‌ به‌ آن‌ ها داد: «من‌ مدتی‌ است‌ مظلومیت‌ اختیار کرده‌ام‌، در باب‌ حرکت‌ اشرار [احرار] حضرت‌ ولی‌ عصر (عج‌) را شاهد خود قرار می‌دهم‌ که‌ بی‌اطلاع‌ هستم‌ و اگر به‌ مسافرت‌ من‌ اصرار دارید، باید جنرال‌‌قنسول‌ انگلیس‌ ضمانت‌ به‌ من‌ بدهد که‌ سه‌ روز مهلت‌ داشته‌ باشم و بعد از آن‌ روانه‌ شوم‌ و الاّ برای‌ دفاع‌ حاضرم‌.[۵۵]
استمهال‌ سیّد مرتضی‌ در پاسخ‌ آن‌ نامه‌، مخالفان‌ را، که‌ در نابودی‌ وی‌ هم‌عقیده‌ شده‌ بودند، خشنود نساخت؛ به گونه‌ای اصرار و ابرام‌ بر حرکت‌ سیّد از بوشهر تداوم‌ یافته و آن‌ ها برای‌ دستیابی‌ به‌ اهداف‌ خود، سیّد اسداللّه‌ خارقانی[۵۶] را، که به‌ نمایندگی‌ از جانب‌ مرحوم‌ آخوند خراسانی‌ به‌ بوشهر آمده‌ بود، نزد وی‌ فرستادند.بر اساس‌ نوشته‌های‌ حبل‌المتین‌، مذاکرات‌ سه‌ ساعت‌ به‌ طول‌ انجامید، امّا نتیجه‌ای‌ حاصل‌ نشد! در این‌ اثنا از طرف‌ نیروهای‌ دولتی‌ دو توپ‌ بر خانه‌ای‌ که‌ مشرف‌ بر منزل‌ سیّد بود، نصب‌، و خانه وی را گلوله‌باران‌ کردند[۵۷]. بعد از تخریب‌ بخشی‌ از منزل‌ سیّد، تفنگچیان‌ حامی‌ وی،‌ که‌ در منزل‌ سنگر گرفته‌ بودند، از آنجا گریختند. به‌ دنبال‌ این‌ وقایع، صحنه‌ای‌ حادث‌ شد که‌ روزنامه‌ حبل‌المتین‌ به‌ بهترین‌ وجهی‌ آن‌ را ترسیم‌ کرده‌ است‌: بعد از فرار تفنگچیان‌ سیّد مرتضی‌ «سربازها به‌ مجردی‌ که‌ داخل‌ منزل‌ راه‌ یافتند، به‌ غارت‌ و چپاول‌ پرداختند، هر چه‌ موجودی‌ بود، در اندک‌ مدتی‌ بردند. حتّی‌ در اتاق‌ها را هم‌ برداشته‌ و غارت‌ کردند. به‌ حیثیتی‌ که‌ حالا تمام‌ آن‌ خانه‌ هم‌ دارای‌ یک‌ در هم‌ نیست‌.[۵۸]سیّد مرتضی‌ چون‌ این‌ رفتار وحشیانه‌ را مشاهده‌ کرد، از آنجایی‌ که‌ می‌دانست‌ همه‌ این‌ فتنه‌ها از کجا سرچشمه‌ می‌گیرد، همراه‌ دو تا سه‌ نفر از اتباع‌ خود به‌ سمت‌ قنسولگری‌ انگلیس‌ حرکت‌ کرد، امّا در بین‌ راه‌ دستگیر شد و سربازان‌ دولتی‌ او را به‌ شدّت‌ مضروب‌ ساختند.«حرکات‌ آن‌ ها با جناب‌ سیّد مرتضی‌ سلّمه‌اللّه‌ یک‌ پرده‌ کوچک‌ از روز ۲۳ جمادی‌الاول‌ ۱۳۲۶٫ق‌ و کردار ناهنجار سربازان‌ سیلاخوری‌ نسبت‌ به‌ سیّدین‌ حجّتین‌ و اسرای بهارستان‌ را مجسم‌ می‌نمود، و آدمی‌ نبود که‌ تماشای‌ این‌ پرده‌ مدهش‌ بنماید. مثلاً همان‌گونه‌ که‌ جهانگیرخان‌ بیچاره‌ را گرفته‌ و بدون‌ اینکه‌ بفهمد تقصیر و گناهش‌ از چیست‌، به‌ ضرب‌ و زجرش‌ اقدام‌ کردند، اینجا هم‌ سربازان‌ دولتی‌ که‌ دیروز بود، از فرط‌ گرسنگی‌ در نزد اجانب‌ متحصّن‌ شده‌ بودند، آنچه‌ از دستشان‌ برمی‌‌آمد، در حق‌ سیّد کوتاهی‌ نکردند.»[۵۹] بر اساس‌ اسناد موجود سیّد مرتضی، زایر خضرخان‌ تنگستانی‌ را، که‌ از رؤسای‌ تنگستان‌ بود،‌ نزد احمدخان‌ دریابیگی‌ فرستاد و مجدداً امان‌ خواست‌، امّا سربازان‌ دولتی‌ به‌ این‌ درخواست‌ سیّد وقعی‌ ننهادند و به‌ شرارت‌های‌ خود ادامه‌ دادند. سرانجام‌ سیّد تسلیم‌ شد. بعد از دستگیری‌ سیّد که‌ مستر چیک‌ ویس‌‌قنسول‌ انگلیس‌ در بوشهر نیز در آن‌ صحنه‌ حضور داشت‌ ـ وی‌ را در میان‌ هلهله‌ و غریو و هیاهو به‌ طرز موهنی‌ به‌ دارالحکومه‌ بردند و تسلیم‌ حکومت‌ کردند. فوراً دستور توقیف‌ او صادر گشت و اجرا‌ شد.[۶۰]در بحبوحه‌ درگیری‌ سیّد مرتضی‌ با نیروهای‌ دولتی‌، سردار اسعد بختیاری‌ در تلگرافی‌ از تهران‌ برای‌ احمدخان‌ دریابیگی‌، پیروزی‌ احمدخان‌ را بر سیّد تبریک‌ گفته، و خواستار رفع‌ فتنه‌ و فساد او شده‌ است‌. متن‌ تلگراف‌ سردار اسعد که‌ در جریده‌ حبل‌المتین‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌، چنین‌ است‌: «جناب‌ جلالتمآب‌ دریابیگی‌ حکمران‌ بنادر دام‌ اقباله‌ و اعضای انجمن‌ ولایتی‌ دامت‌ تأییداتهم‌ به‌ حمداللّه‌ اردوی‌ ملی‌ باشکوه‌ و وقار وارد اهالی‌ شهر با نهایت‌ نشاط‌ و مسرّت‌ پذیرایی‌ و استقبال‌ نمودند. پیش‌‌قراول‌ اردو هم‌ به‌ منظریه‌ مأمور شد، و ان‌شاءاللّه‌ تعالی با موافقت‌ و اتفاق‌ حضرت‌ سپهدار [محمّد ولی‌خان‌ تنکابنی‌] عازم‌ تهران‌ خواهیم‌ شد. البته‌ جناب‌ اجل‌ عالی‌ و عموم‌ اعضای انجمن‌ ولایتی‌ در ترتیبات‌ و انتظامات‌ بوشهر و تمام‌ بنادر اهتمامات‌ وافیه‌ خواهید فرمود، که‌ ذرّه‌ اختلاف‌ و بی‌نظمی‌ واقع‌ نشود، و ان‌شاءاللّه‌ تا کنون‌ از شرّ زحمات‌ و خرابکاری‌های‌ سیّد مرتضی‌ آسوده‌ شده‌اید، و رفع‌ فتنه‌ و فساد او را فرموده‌، منتظرم‌ اخبار ولایت‌ و انتظامات‌ آنجا خاطر این‌ خادم‌ ملّت‌خواه‌ را مسبوق‌ و مسرور دارید.» (علی‌قلی‌ بختیاری‌)[۶۱]چند روز بعد از دستگیری‌ و توقیف‌ سیّد مرتضی، رئیسعلی‌ دلواری‌ که‌ از تغییر اوضاع‌ بوشهر اطلاع‌ حاصل‌ کرده‌ بود، با عده‌ای‌ از رؤسای‌ دشتی‌ تصمیم‌ گرفت‌ تجدید قوا نماید و به‌ بوشهر حمله‌ کند و سیّد را از زندان‌ عمّال‌ استبداد مستخلص‌ سازد، ولی‌ احمدخان‌ دریابیگی‌ که‌ از قصد رئیسعلی‌ آگاه‌ شده‌ بود، سیّد را به کشتی‌ مظفری،‌ که‌ در وسط‌ دریا لنگر انداخته‌ بود، منتقل‌ کرد.
رئیسعلی‌ دلواری‌ و تفنگچیان‌ وی‌ قبل‌ از اینکه‌ به بوشهر هجوم‌ آورند، پیشنهادهایی‌ به‌ احمدخان‌ نمودند. از جمله‌ تقاضاهای‌ آن‌ ها موارد ذیل‌ بود: ۱ــ سیّد را با احترام‌ به‌ مقام‌ خود عودت‌ دهند تا کما فی‌السابق‌ به‌ کار خویش‌ مشغول‌ شود؛ ۲ــ خانه‌ او را، که خراب‌ کرده‌اند، تعمیر و مرمّت‌ کنند و به‌ حال‌ خود برگردانند؛ ۳ــ اسباب‌ او را به‌ موجب‌ تفصیلی‌ که‌ خودش‌ می‌دهد، مرجوع‌ گردانند؛ ۴ــ به‌ عوض‌ آن‌ چهار نفری‌ که‌ در آن‌ معرکه‌ کشته‌ شده‌اند، چهار نفر به‌ ایشان‌ بسپارند تا آن‌ ها را بکشند، و گرنه‌ به‌ هیچ‌کس‌ اعتنا نخواهند کرد و به‌ بوشهر حمله‌ور خواهند شد.(!)[۶۲]احمدخان‌ دریابیگی‌، که‌ با تکیه‌ بر مراسله‌ مورخ‌ ۲۰ ربیع‌الاول‌ ۱۳۲۷٫ق‌ از حمایت‌ بی‌دریغ‌ دولت‌ انگلیس‌ و نیروهای‌ مستقر در بوشهر برخوردار بود، به‌ خواست‌ مجاهدان‌ تنگستانی‌ ترتیب‌ اثر نداد. در این‌ اثنا مأموران‌ حکومتی،‌ که‌ در سرکوب‌ سیّد مرتضی‌ و احرار تنگستانی‌ نقش‌ کارساز داشتند، خواستار تشویق‌ و جایزه‌ شدند.‌ فاتحان‌ تهران،‌ که‌ در آن‌ زمان‌ در باغ‌ شاه‌ مستقر بودند، تلگرافی‌ به‌ این‌ مضمون‌ به‌ بوشهر ارسال‌ کردند‌ که‌ «چون‌ مأمورین‌ نظامی‌ در این‌ حرکت‌ بوشهریان‌ ممانعتی‌ نکرده، و از اشرار جلوگیری‌ ننموده‌ بودند، باید تمام‌ آن‌ ها را مأخوذ و محبوس‌ نمایند.» چند روز بعد حکومت باغ شاه تلگراف‌ دیگری صادر کرد که‌ طی آن از قصور و کوتاهی‌ مأموران‌ حکومتی‌ چشم‌‌پوشی‌ گردیده‌ بود. شیخ‌ ابوالقاسم‌ نام‌ و شیخ‌ اسداللّه‌ را، که‌ به‌ همکاری‌ با سیّد مرتضی‌ مجتهد اهرمی‌ متهم شده‌ بودند، بعد از چند روز حبس‌ به‌ انجمن‌ شهر آوردند. آن‌ ها به‌ قرآن‌ سوگند دادند تا مصدر بلوا و آشوبی‌ نشوند، و سپس‌ آزاد گشتند.جناب‌ سیّد مرتضی‌ پس‌ از هیجده‌ روز توقیف‌ در کشتی‌ مظفری‌، سرانجام‌ با صوابدید نماینده‌ انگلیس‌ در تاریخ‌ ۸ رجب‌ ۱۳۲۷٫ق‌ مطابق‌ با ۲۶ جولای‌ ۱۹۰۹٫م‌ به‌ همراه‌ خانواده‌اش‌ به‌ نجف‌ اشرف‌ تبعید گردید.[۶۳]
۳-۲-۳ ریس علی دلواری مشروطه خواه بوشهر
مردم مبارز بوشهر دشتی دشتستان و تنگستان از دیر باز در راستای پاسداری از مرزهای میهن اسلامی در برابر هر گونه تجاوز و اشغال بیگانگان از خود مقاومت و ایستادکی نشان داده وهمواره کوشیده اند تا با جانبازی و فداکاری کیان ایران اسلامی را حفظ کنند. دولت بریتانیا از دهها سال پیش در بوشهر حضور استعماری داشته و دستکم از زمان کریم خان زند رسما” در این شهر دفتر نمایندگی وبعدها قنسولگری دایر کرده است. در چند سده اخیر مردم این خطه چندین بار به مصاف متجاوزان انگلیسی رفته و هر بار حماسه آفریده اند در سال ۱۲۵۴ ه.ق. / ۱۸۳۸ م ، ۵۰۰ نفر از نیروهای ارتش بریتانبا با چندین فروند کشتی به خارگ و بوشهر یورش بردند که با مقاومت مردم بوشهر و تنگستان مجبور به عقب نشینی شدند. رهبر مذهبی این قیام و مقاومت مردمی مرحوم شیخ حسن آل عصفور بود در سال ۱۲۷۳ ه.ق/ ۱۸۵۶ نیز انگلیسی های متجاوز بار دیگر با ده ها فروند قایق و کشتی جنگی و هزاران نفر سرباز مسلح به خارگ و بوشهر حمله ور شدند این باز نیز با سد استوار ایستادگی مردم مراجه گشتند. در نبردی که در قلعه تهمنی اتفاق افتاد صدها نفر مزدور هندی و انگلیسی و چندین آدمیرال وافسر بلند پایه نیروی دریایی هند و انگلیسی به هلاکت رسیدند در این نبرد نا برابر امام قهرمانه ساحمد خان فرزند رسید باقرخان تنگستانی فرمانده سپاه کوچک مقاومت ایرانیان نیز پس از ساعت ها نبرد دلیرانه به درجه رفیع شهادت نائل آمد.رئیسعلی دلواری در سال ۱۲۹۹ ه.ق. / ۱۸۸۱ م در روستای دلوار از توابع تنگستان متولد شد. پدرش زائیر محمد نام داشت که سمت کد خدایی دلوار را عهده دار بود و بعدها به معین الاسلام ملقب گردید. مادر رئیسعلی شهین نامیده می شد. در سال ۱۳۲۴ ه.ق. / ۱۹۰۶ نسیم مشروطیت بر ایران وزیدن گرفت و ایران از خواب چند هزار ساله بیدار شد با شروع مشروطیت رئیسعلی در حالی که بیش از ۲۵ سال نداشت از جمله پیشگامان مشروطه خواه در جنوب ایران بود و همکاری نزدیکی با محافل انقلابی و عناصر مشروطه طلب در بوشهر تنگستان و دشتی آغاز کرد. وی از جمله محدود رهبران تنگستانی بود که صادقانه به مشروطیت ایمان داشت و در دفاع از اصول آن حاضر به هر گونه فداکاری بود. با کودتای ضد انقلابی لیاخوف روسی علیه مشروطه خواهان در ۱۳۲۶ ه.ق. / ۱۹۰۸ و بمباران مجلس شورای ملی و استقرار دیکتاتوری محمد علی شاه در بوشهر کانون مقاومت علیه استبداد صغیر به وجود آمد مرکز این کانون روحانی برجسته ای چون آیت الله سید مرتضی علم الهدی اهرمی قرار داشت[۶۴] .سید مرتضی با همکاری رئیسعلی دلواری، خالوحسین برخونی و تفنگچی های تنگستانیو دشتی طی یک هجوم ناگهانی دراوایل سال ۱۳۲۷ ه.ق. / ۱۹۰۹ م بوشهر را از لوث وجود عناصر مستبد و وابسته به دربار محمد علش شاه پاکسازی کرد و اداره امور گمرک و انتظامات شهر و ادارات دولتی را عهد دار شد. تصرف گمرک بوشهر که در گرو وام انگلیسی ها بود بر دولت بریتانیا گران آمد از این رو آنان برای تضعیف مشروطه خواهان و استمرار سلطه بر حیات اقتصادی و سیاسی جنوب ایران شروع به سرکوب عناصر انقلابی و مشروطه خواه کردند و در همین راستا ی فروند ناو جنگی به سواحل بوشهر اعزام کردند انگلیسی ها از این فرصت شود جسته رسما” با ده ها نفر تفنگدار دریایی بوشهر را به اشغال در آودره ضمن بیرن راندن تفنگچی های تنگستانی و دشتی سید مرتضی علم الهدی را نیز به طور موهن و زشتی بازداشت و به بندر بصره تبعید کردند. اما رئیسعلی دلواری مردی نبودکه از عقاید خود دست بردارد به همیندلیل نیز فعالیت های گسترده ای علیه منافع انگلیسیها آغاز کرد در همین راستا گمرک دلوار راتصرف و از قید سلطه انگلیسی ها آزاد نمود.[۶۵]انگلیسیها برای سرکوب رئیسعلی احمد خان دریا بیگی حاکم دست نشانده و خائن بوشهر را تحریک کردند که به دلوار حمله کند. احمد خان با پشتگرمی و حمایت مالی و تدارکاتی استعمارگران جند بار به تنگستان لشکر کشید و با دهها سرباز و چندین قبضه توپ صحرایی به دلوار یورش برد این حملات بامقاومت سرسختانه رئیسعلی و یارانش سرانجام دفع شد و حاکم مزدور بوشهر در نیل به اهداف شرم خود ناکام ماند. نظام السلطنه مافی نیر با هزاران سرباز پیاده و سواره به اهرم و دلوار لشکر کشید که با مقاومت قهرمانانه رئیسعلی و زائر مخفرخان اهری روبرو شد و ناچار به عقب نشینی گشت.احمد خان دریا بیگی که خود نتوانسته بود ضربه موثری به رئیسعلی وارد کند برخی از خوانین با نفوذ تنگستان را تشویق کرد تا به دلوار حمله برند این جنگ و گریز تا آستانه جنگ جهانی نحست ادامه داشت حملات فوق نه تنها خللی در اراده رئیسعلی وارد نکرد بلکه اراده او را در دفاع از ارزشهای اسلامی و حراست از مرزهای میهن را سختر نمود. در آستانه جنگ جهانی لول ، نیروهای انگلیسی که از قدرت یافتن قوای روس در شمال وبرخی اتفاقات در جنوب ایران نگران شده بودند به بهانه حفظ نظم و امنیت راه های جنوب با اعلام یک ضرب الاجل به دولت وثوق الدوله شروع به اشغال تدریجی جنوب ایران نمودند. این حرکات برای رئیسعلی قابل تحمل نبود و آن را نقض آشکار حاکمیت ملی و استقلال ایران می دانست . از این روی در نامه هائی به مجلس شورای ملی و علمای نجف اشرف ،خواستار برخورد دولت ایران و رهبران مذهبان مقیم عتبات مقدسه شد .در این میان علمای نجف با ارسال پیامهایی بخ خوانین جنوب ایران از آنان خواستند تا با ایجاد اتحاد ضد انگلیسی مبادرت نمایند . رئیسعلی که همراه خود را مطیع علمای دین می دانست بلافاصله دست به کار شد . علیرغم کدورت های قبلی با سفر به مناطق مختلف تنگستان و دشتی کوشید تا به اختلافات موجود میان خوانین و کدخدایان منطقه پایان دهد و آنان را علیه بریتانیا گردهم آورد . خود نیز اختلاف و درگیری با برخی از خوانین تنگستان را کنار گذاشت و اتحادی ضد انگلیسی بخ وجود آمد . دیری نپائید که آتش جنگ جهانی اول در اروپا شعله ور شد . در یک طرف آلمان اطریش و دولت سلمان عثمانی قرار داشت و در طرف دیگر انگلیس ، روسیه ، فرانسه .هنوز چند ماهی از آغاز جنگ در اروپا سپری نشده بود که شراره های آن دامن ایران را نیز گرفت و با وجودی که ان کشور رسمأ اعلام بی طرفی کرده بود از شمال , غرب و جنوب مورد یورش و تهاجم قرار گرفت و رسمأخاکش به اشغال درآمد . با وقوع جنگ و کشیده شدن پای یک دولت سلمان به آن , علمای نجف بلافاصله علیه روس و انگلیس اعلام جهاد کردند . به دنبال فتوای علمای نجف , علمای جنوب ایران از جمله آیت الله سید عبدالحسین لاری , آیت الله سید عبدالله مجتهد بلادی بوشهری و شیخ محمد حسین برازجانی نیز علیه قوای انگلیس و آتش مشابه نشان داده وکلیه مسلمانان را به نبرد با تجاوزگران فرا خواندند و رسمأ از دولت عثمانی جانبداری نمودند . به دنبال اعلان جهاد از طرف علما و مجتهدین , رئیسعلی و دیگر مبارزان تنگستانی و دشتی شروع به حمله به قوای انگلیسی مستقر در بوشهر کردند .نیروهای انگلیسی برای سرکوب عناصر مخالف از هیچ تلاشی دریغ نورزیدند . در این راستا موقر الدوله به همکاری گارد حفاظت قنسولاگری بریتانیا در بوشهر , به روستای ریشهر حمله کرد و با زائر علی تنگکی کدخدای ریشهر مشغول نبرد شد . زائر علی در یک نبرد کاملأ نا برابر چندین نفر از سربازان انگلیسی را به هلاکت رساند و خود با وجود آنکه زخمی شده بود موفق به فرار و تحصن در امامزاده عبدالمهیمن گشت . اما انگلیسی ها از او دست بر نداشتند و ضمن محاصره سه روز امام زاده و جلوگیری از ورود آب و غذا به این روستا , موفق به دستگیری او شدند . جرم اصلی زائر علی ارتباط با رئیسعلی بود .نیروهای اطلاعاتی بریتانا در یک اقدام به سابقه و غیر قانونی , قنسول آلمان در بوشهر را به همراه دو تن از مأموران یک شرکت تجاری آلمان به اتمام جاسوسی علیه انگلیسی بازداشت و به هندوستان تبعید کردند . این عمل نقض آشکار به طرفی و حتی استقلال ایران بود و به همین دلیل نیز خشم علماء مردم , خوانین و در رأس همه رئیسعلی را برانگیخت و او را وا داشت تا بر شدت مبارزه علیه انگلستان بیفزاید . رئیسعلی در یورش های شبانه ضربات و تلفات موثری بر انگلیسیها وارد آورد .[۶۶] در یکی از این شبیخونها , که در دوم رمضان ۱۳۳۳ ه ق / ۱۲ ژوئیه ۱۹۱۵ م رخ داد , رئیسعلی دو تن از افسران بلند پایه انگلیسی را به همراه چند نفر سرباز مزدور هندی به هلاکت رساند . این اقدام رئیسعلی برای دولت بریتانیا غیر قابل تحمل بود . از این رو کشده شدن آن دو افسر را بمانه قرارداد و در ۲۶ رمضان , ۸ اوت شبانه بوشهر را به چهار ناو جنگی و صدها نفر سرباز به اشغال خود درآورد . چند روز پس از اشغال بوشهر نیروی دریائی بریتانیا برای نابود کردن رئیسعلی و یارانش در سوم شوال ۱۳۳۳ / ۱۳ اوت ۱۹۱۵ با چندین فروند ناو جنگی و صدها سرباز هندی و انگلیسی دلوار یورش برد . رئیسعلی که پیشاپیش از حمله به دلوار پاگاهی داشت بلافاصله اقدام به تخلیه دلوار و عقب نشینی تا کتیکی به کوههای اطراف , منطقه ای معروف به کلات بوجیر کرد .سربازان متجاوز انگلیسی و هندی هنگامی وارد دلوار شدند که تقریبا” این روستا خالی از سکنه بود آنان خشمگینانه شروع به گلوله باران منازل مسکونی و قطع نخل های دلوار کردند. پس از جنگ دلوار رئیسعلی به حملات شبانه خود به بوشهر و پادگان انگلیسیها افزود و با همفکری دیگر خوانین منطقه طرح حمله سراسری به بوشهر و آزاد سازی آن را پی ریخت. در گیرو دار تدارک این حمله بود که در شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳/ سوم سپتامبر ۱۹۱۵ م هنگامیکه او قصد شبیخون به عمارت سفید سبزآباد را داشت ، در محلی به نام تنگک صفر از پشت مورد اصابت گلوله یکی از همراهان خائنش قرار گرفت و در دم به شهادت رسید.وی هنگام شهادت ۳۴ سال داشت و تنها یک کودک خردسال به نام غلامحسین از او برجای مانده بود. شهادت رئیسعلی خون دلیران تنگستانی را به جوش آورد. آنان در یک عمل انتقامی چند روز پس از مرگ نا به هنگام رئیسعلی حمله سنگین و سراسری خود را به قوای اشغالگر بریتانیا در بوشهر آغاز نمود. در آغاز پیروزی با مجاهدین بود اما تمام شدن فشنگ کمبود آب آشامیدنی و از همه مهمتر رسیدن قوای کمکی برای دشمن این حمله را به فاجعه ای مبدل کرد. در این نبرد خالو حسین برد خونی خان بردخون به اسارت نیروهای دشمن در آمد. دشمن خالو را در عمارت ملک به محاکمه کشیدو سپس او را به بصره تبعید کرد. خالو حدود یک سال در اسارت به سر برد. چندی پس از این وقایع در اوایل محرم ۱۳۳۴ / نوامبر ۱۹۱۵ م نیروهای غیور ژاندارمری در شیراز طی یک قیام مسلحانه قنسول انگلیس در فارس و تنی چند از مقامات انگلیسی را باز داشت و از طریق برازجان به اهرم اعزام کردند امرای انگلیسی حدود نه ماه در قلعه اهرم در اسارت به سر می بردند تا سرانجام با خالو حسین و جمعی دیگر از اسرای ایرانی تبعید شده به هندوستان مبادله شدند.
نبرد بین دلیران دشتی دشتستان و تنگستانی تا پایان جنگ جهانی اول کم و بیش ادامه یافت و در این راستا زائر خضر خان، شیخ حسین خان چاهکوتایی و غضنفر السلطنه برازجانی بارشادت و فداکاری بسیاری جلو حرکت قوای انگلستان از بوشهر به شیراز را سد کردند و مزاحمت های بسیاری برای دشمن فراهم آوردند.
نیروی دشمن چندین بار به مصادف دلیران رفت و هر بار با تحمل ضربات مهلکی مجبور به عقب نشینی شد.در بیرون از بوشهر و دشتستان نیز دلیر مردانی چون ناصر ویران کازرونی وصولت الدوله قشقایی به نبرد با سربازان انگلیسی پداختند و با خون و باروت به اشغالگران فهماندند که ایرانی تسلیم ناپذیر است و هر گاه دین و میهنش را در خطر بیند مرگ را با آغوش باز پذیرا می شود.[۶۷]

فصل چهارم
انگلیس و علما
بخش اول
رویارویی انگلیس و علما در نهضت مشروطه ۴-۱

 

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت fumi.ir