تغلیظ به روش حرارتی

تغلیظ کردن به روش انجماد

تغلیظ کردن به روش اسمز معکوس

متداولترین این ها، تبخیر و یا به عبارت دیگر تغلیظ حرارتی میباشد.
در تغلیظ به روش انجماد، آب میوه ابتدا منجمد شده و قسمت معینی از آب موجود در آن بسته به درجه حرارت انجماد به حالت یخ در می آید. سپس کریستال های یخ بوسیله سپراتور جدا میگردد و مقدار ماده خشک موجود در قسمت منجمد شده افزایش مییابد. آب سیب هنگامی که حاوی ۱۱% ماده خشک باشد در دمای مابین -۵ الی -۸ درجه سانتیگراد منجمد میگردد، ۸۱٫۵% آب آن به صورت کریستال یخ جدا گردیده و مقدار ماده خشک تقریبا به ۴۰% می رسد. با وجود اینکه در این روش میزان انرژی مورد نیاز برای انجماد هر واحد آب (۸۰ کیلوکالری برای منجمد کردن یک کیلوگرم آب) نسبت به روش حرارتی کمتر میباشد (تقریبا ۳۰% اواپراتور سه مرحله ای )، ولی به دلیل گران بودن فرم انرژی و نیز بالا بودن هزینه تاسیسات، این سیستم در مقایسه با سیستم حرارتی بسته به ظرفیت ۲-۷ برابر گرانتر میباشد. بدین جهت تغلیظ به روش انجماد فقط در مورد آب پرتقال که در مقابل حرارت حساس میباشد در سطح محدودی اجرا میگردد. در این مورد میزان ماده خشک نهایی به گرانروی بستگی دارد که در مورد آب میوه ها حدود ۴۰-۵۰ % میباشد. اسمز معکوس، عبارتست از عبور دادن اب میوه (با فشار) از میان سوراخ های بسیار ریز یک غشاء انتخاب کننده. مقدار فشار مورد استفاده باید از مقدار فشار اسموتیک سیستم بیشتر باشد. غشاء، آب و مقدارکمی از ترکیبات دارای مولکول های کوچک را میتواند از خود عبور دهد. با توجه به رابطه نفوذپذیری غشاء و فشار، میتوان با بهره گرفتن از این سیستم مقدار ماده خشک آب میوه را به صورت اقتصادی حداکثر تا ۲۵% رساند. تغلیظ حرارتی در دستگاهی به نام اواپراتور انجام گرفته و آب بوسیله عمل تبخیر جدا میگردد. برای تغلیظ کردن، انواع متعددی اواپراتور(لوله ای، صفحه ای، فیلم تراش و سانتریفیوژی) مورد استفاده قرار می گیرد. مقدار ماده خشک آب میوه در این روش تا ۷۰-۷۲ % می رسد.
عکس مرتبط با اقتصاد

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

انبار کردن:

درجه حرارت کنسانتره هنگام خروج از اواپراتور ( بسته ب شرایط تبخیر) متغیر بوده و عموما بین ۴۰-۶۰ درجه سانتیگراد میباشد که باید خنک گردد. اگر مقدار ماده خشک محلول ( بریکس) بین ۶۸-۷۲ % باشد، در تانک های استیل ضد زنگ و یا در بشکه های مناسب در ۴ درجه سانتیگراد انبار میگردد. اگر ماده خشک کمتر باشد، باید از روش های مناسبی مانند منجمد کردن، پرکنی داغ، پرکنی استریل و غیره استفاده گردد ( سازمان صنعت و معدن استان آذربایجان غربی، ۱۳۹۲).

۱-۵-اهمیت موضوع و ظرفیت صنایع تبدیلی کشاورزی در استان آذربایجان غربی
صنایع تبدیلی به عنوان یکی از مهمترین بخشهای اقتصادی و تولیدی کشور به شمار میآیند. به منظور تأمین غذای جمعیت رو به رشد کشور و رسیدن به خودکفایی نسبی در تأمین مواد غذایی، افزایش تولید امری ضروری است. افزایش تولید نیز هنگامی میسر خواهد گردید که سرمایهگذاری در ایجاد امکانات و تأمین نهاده های لازم صورت پذیرد. اما با توجه به محدودیت امکانات و نهاده های موجود لازم است تا از اتلاف منابع جلوگیری و از نهاده های موجود حداکثر بهره برداری لازم صورت گیرد و از امکانات موجود به حداکثر تولید ممکن برسیم. یکی از روش های افزایش تولید، افزایش کارایی نهاده های مورد استفاده با بکارگیری بهینه تکنولوژی موجود میباشد که تجربه کشورهای توسعه یافته ما را به این واقعیت رهنمون میسازد. با توجه به اینکه یکی از خصوصیات مشترک کشورهای در حال توسعه پایین بودن بهره وری عوامل تولید و فنآوری مورد استفاده در واحدهای تولیدی است، توجه هر چه بیشتر به این مقوله جهت نیل به توسعه اقتصادی ضروری است (ابطحی و کاظمی، ۱۳۷۹). سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی از افزایش ۱۵۲ هزار تنی ظرفیت صنایع تبدیلی کشاورزی استان خبر داد. با بیان اینکه بر اساس برنامه ریزیهای انجام شده ۱۵۱ هزار و ۸۴۵ تن به ظرفیت واحدهای صنایع تبدیلی کشاورزی استان اضافه شد، در این راستا تاکنون برای ۴۶۲ فقره طرح با سرمایه ثابت ۴ هزار و ۳۳۷ میلیارد ریال و اشتغالزایی برای ۵ هزار و ۴۷ نفر مجوز فعالیت صادر شده است. طی سه ماهه اول سال جاری تعداد ۸ واحد صنایع تبدیلی نیز در سطح شهرستانهای میاندوآب، شاهین دژ، ارومیه و پیرانشهر با ۸۲ میلیارد و ۵۲۰ میلیون ریال سرمایه گذاری در آذربایجان غربی آماده افتتاح و بهره برداری می شوند. صنایع تبدیلی از ارکان اصلی رشد اقتصادی آذربایجان غربی میباشد و استان هم اکنون یکی از قطبهای اصلی صنایع تبدیلی کشاورزی کشور است بطوریکه با ارتقای این حوزه هم اکنون بخش کشاورزی پایه صنعتی آذربایجان غربی را تشکیل می دهد. آذربایجان غربی در صنایع تبدیلی از جمله کنسانتره و آبمیوه رتبه نخست کشور را دارد، صنایع تبدیلی و تکمیلی پشتیبان تولیدات کشاورزی و توسعه صادرات که توسعه این واحدها در کنار مزارع کشاورزی یکی از اولویتهای اصلی این نهاد است. بازسازی و نوسازی و ارتقا سطح فنآوری صنایع غذایی و تبدیلی استان متناسب با تقاضای بازارهای داخلی و جهانی و تقویت سیستم‌های اطلاع ‎رسانی به سرمایهگذاران و صادرکنندگان را موجب شکوفایی و رشد هرچه بیشتر این صنعت در استان میباشد. در حال حاضر در دست احداث بودن ۲۵۰ هکتار سایت گلخانهای به منظور افزایش تولیدات کشاورزی هستند و هم اکنون ۶۰ هکتار سایت گلخانهای در شهرهای مختلف آماده واگذاری به فارغ التحصیلان کشاورزی و افراد علاقهمند به فعالیت در این سایتها است.
با اشاره به اینکه عملیات اجرایی این طرحها تا پایان سال ۹۲ به اتمام رسیده و با بهره برداری از آنها برای یک هزار و ۵۰۰ نفر فرصت اشتغال فراهم میشود، آذربایجان غربی ظرفیت خوبی در زمینه باغات داشته که با افزایش سطح باغات به یکی از قطبهای مهم تولید میوه در کشور تبدیل می شود (وزارت جهاد کشاورزی استان آذربایجان غربی، ۱۳۹۲).
۱-۶- منطقه مورد مطالعه
استان آذربایجان غربی در فلات ایران بین ۵۸/۳۵ تا ۴۶/۳۹ درجه عرض شمالی و ۳/۴۳ تا ۲۳/۴۲ درجه طول شرقی واقع گردیده و با مساحتی حدود ۳۷۰۵۹ کیلومتر مربع ۲۵/۲ درصد از مساحت کل کشور را به خود اختصاص داده است. این استان با توجه به مختصات فوق بطور شمالی جنوبی گسترش یافته که از غرب و شمال غرب به کشورهای خود مختار نخجوان، ترکیه و عراق منتهی شده و از جنوب و شرق با استانهای کردستان، زنجان و آذربایجان شرقی همجوار میباشد. موقعیت خاص جغرافیایی و داشتن وضعیت مناسب آب و هوایی، این استان را از توان آبی بالایی برخوردار کرده است. از مهمترین رودهای استان می توان به ارس، زرینه رود، زاب، سیمینه رود، نازلو، گئدار، باراندوز، قطور و … اشاره کرد. این استان با توجه به موقعیت جغرافیایی خود، تحت تاثیر چهار توده هوای عمده شامل توده هوای سرد شمالی، توده هوای قطبی سیبری، توده هوای قطبی بحری و توده هوای حاره بحری در طول سال می‌باشد. به دلیل واقع شدن استان در عرضهای جغرافیایی بالا و ارتفاع زیاد، میانگین سالانه دمای آن نسبت به میانگین سالانه دمای اکثر مناطق کشور کمتر بوده و جزء مناطق سردسیر کشور محسوب می‌شود. بدلیل اینکه هوای استان اختلاف دمای حداقل و حداکثر مطلق آن زیاد می‌باشد؛ بطوریکه دمای ۴۴ درجه بالای صفر در ایستگاه داشتند و ۳۴ درجه زیر صفر در ایستگاه خوی مشاهده شده است. با اینحال هر چقدر از نواحی شرقی استان به سمت کوهستانهای غربی حرکت میکنیم از میزان دمای هوا کاسته می‌شود. این استان بدلیل واقع شدن در چین خوردگیهای زاگرس دارای آب و هوایی مطبوع با بارندگیهای مناسب (از ۱۵۰ تا ۴۰۰ میلی متر در سال) میباشد. وجود این بارشها، جریان رودخانه های دائمی و فصلی و آبهای زیرزمینی سبب گردیده تا این استان رتبه دوم را در داشتن منابع آبی بعد از استان خوزستان را به خود اختصاص دهد. این استان با دارا بودن آب و هوای ملایم و خاک مناسب، یکی از مناطق مستعد تولید محصولات باغی بوده و نقش اساسی در تولید محصولات باغی دارد. توسعه صنایع تبدیلی، ایجاد سردخانه‌های مدرن، ایجاد واحدهای بسته‌بندی، نمایانگر اهمیت این بخش در اقتصاد کشاورزی می‌باشد. این استان در تولید سیب، عسل، پرورش گاومیش و تولید محصولات شیلاتی، رتبه اول را در کشور دارد (سازمان جهاد کشاورزی استان آذربایجان غربی، ۱۳۹۲).
۱-۷- اهداف تحقیق
یکی از مفاهیمی که امروزه در کشورهای در حال توسعه مانند ایران اهمیت زیادی یافته است، کارایی می باشد. چرا که این کشورها به دنبال افزایش بهره وری، درآمد و توسعه اقتصادی و اجتماعی هستند. افزایش درآمد به علت کمیابی منابع و عوامل تولید دارای محدودیت می باشد در نتیجه بهترین راه ممکن برای ارتقاء درآمد و سوددهی بیشتر، افزایش کارایی در مناطق تولیدی می باشد. بنابراین تخمین کارایی و نمایاندن ظرفیت بالقوه و شناسایی واحدهای کارا می تواند سیاستهای تعدیل اقتصادی را در مسیر بهتری قرار دهد و مسئولین ذیربط را در تصمیمگیری و سیاستگذاری های مربوط به بهینهسازی تولید یاری نماید. بر این اساس پژوهش حاضر با هدف “تعیین کارآیی واحدهای کنسانتره در استان آذربایجان غربی” انجام شد.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
همچنین این تحقیق دو هدف فرعی را نیز دنبال نمود که عبارتند از : مقایسه ی میان مقادیر انواع کارایی واحدهای کنسانتره و نیز ارائه راه کارهایی برای افزایش کارایی واحدهای کنسانتره در استان آذربایجان غربی بود.
۱-۸- فرضیه های تحقیق
برای رسیدن به هدفهای تحقیق فرضیه هایی به شرح زیر مدنظر میباشند:

کارایی واحدهای کنسانتره با یکدیگر متفاوت است.

بیشتر واحدهای کنسانتره دارای بازده صعودی نسبت به مقیاس هستند.

۱-۹- روش پژوهش
برای نیل به هدفهای این تحقیق اطلاعات لازم از واحدهای کنسانتره استان آذربایجان غربی با بهره گرفتن از پرسشنامه در سال ۱۳۹۲ جمعآوری گردید و از نرم افزار Excel برای تحلیل اطلاعات و از نرم افزار DEAP برای محاسبه مقدار کارآیی واحدها به روش تحلیل پوششی داده ها [۱]و تعیین رابطه ویژگیهای اجتماعی – اقتصادی تحقیق حاضر در پنج فصل به شرح زیر تهیه و تدوین گردید.
۱-۱۰- سازماندهی تحقیق
در فصل اول کلیاتی در باب اهمیت و ضرورت مطالعه و اهداف و فرضیه های تحقیق ارائه شده است. فصل دوم به بیان مبانی نظری و ادبیات و پیش نگاشته هایی درباره موضوع پژوهش اختصاص یافت. فصل سوم به روش های نیل به هدف تحقیق با تأکید بر روش تحلیل پوششی داده ها میپردازد. در فصل چهارم نتایج حاصل از تحلیل داده ها و یافته های پژوهش ارائه شد و در نهایت در فصل پنجم به جمع بندی تحقیق و ارائه پیشنهاداتی برای بهبود کارآیی واحدهای مورد مطالعه پرداخته شده است.
فصل دوم-مبانی نظری و پیشینه تحقیق

۲-۱- مقدمه
در این فصل ابتدا به کارایی در کشاورزی پرداخته میشود. سپس تاریخچهای از واحدهای کنسانتره مسائل اقتصادی مربوط به این فعالیت ارائه شده و نهایتا” آمار تولید و مصرف این محصول مورد بررسی قرار میگیرد. در ادامه به منظور تقویت پایه های نظری پژوهش و نیز فراگیری از مجموعه مطالعات پیشین به طور اجمالی به مرور مطالعات و ادبیات در دسترس با توجه به موضوع تحت مطالعه و در نهایت به پایه های نظری مبحث کارایی پرداخته میشود.
۲-۲- اهمیت کارایی در کشاورزی
خودکفایی در زمینه محصولات کشاورزی همواره مورد توجه مدیران و برنامهریزان بوده و یکی از اساسیترین پایه های استقلال هر کشور به شمار میرود. این نقش عمدهای در توسعه اقتصادی کشور دارد. این نقش از نظر تأمین موادغذایی، ایجاد اشتغال، تأمین ارز، روابط آن با سایر بخش ها و سهمی که در تولید ناخالص ملی دارد در خور ملاحظه است (شفیعی و همکاران، ۱۳۸۵). افزایش تولید محصولات کشاورزی ممکن است از طریق افزایش کاربرد عوامل تولید، تغییرات عمده تکنولوژی و یا بهبود کارایی بهره برداری صورت گیرد. افزایش کاربرد عوامل تولید و تغییرات عمده تکنولوژی با محدودیتهایی روبروست از این رو، در شرایط کنونی بهترین و عملیترین راه افزایش تولید محصولات کشاورزی، بهبود کارایی و به دست آوردن محصول بیشتر از مجموعه ثابتی از عوامل تولید است. امروزه یکی از مشکلات کشور، ضعف بسیاری از مدیران و برنامهریزان اقتصادی واحدهای تولیدی در بخش خصوصی است. از این رو توجه به عنصر مدیریت در جهت بهبود کارایی و افزایش تولید از اهمیت ویژهای برخوردار است (شفیعی و همکاران، ۱۳۸۵).
از طرفی نیز، تحلیل عملکرد یک بنگاه اقتصادی به منظور بهبود آن یقینا” برای هر مدیری به عنوان یک هدف محسوب میگردد. به بیان ساده بهبود عملکرد را میتوان مترادف با افزایش سودآوری بنگاه عنوان نمود. برای این منظور مفاهیم اقتصاد تولید همانند تولید، کارآیی و بهره وری به کار گرفته میشود. تلاش در جهت ارتقای این شاخصها در واحدها معمولا” به عنوان یک هدف در جهت افزایش عملکرد واحد است (عابدی و همکاران، ۱۳۹۰) به طور کلی طرحها یا فعالیتهای تولیدی را از جنبهها و ابعاد گوناگون میتوان مورد ارزیابی قرار داد. این ارزیابیها می تواند در زمینه هایی نظیر بررسی در ابعاد مالی، اقتصادی، اجتماعی، فنی و اثرات زیست محیطی صورت پذیرد. ارزیابی و تحلیل مالی و اقتصادی طرحهای کشاورزی یکی از معمولترین و مهمترین شیوه های تعیین وضعیت سودآوری و کارایی اقتصادی این نوع طرحها است که در کشورهای در حال توسعه، اهمیت زیادی یافته است. (ایریلوزاده و صالح، ۱۳۸۶). چرا که این کشورها به دنبال افزایش بهره وری، درآمد و توسعه اقتصادی و اجتماعی هستند. افزایش درآمد به علت کمیابی منابع و عوامل تولید دارای محدودیت میباشد. در نتیجه بهترین راه ممکن برای ارتقاء درآمد و سوددهی بیشتر، افزایش کارایی است زیرا که امکان افزایش بهره وری با بهبود کارایی بدون افزودن منابع اساسی و یا گسترش تکنولوژی جدید وجود دارد. بنابراین تخمین کارایی و نمایاندن ظرفیتهای بالقوه و شناسایی واحدهای کارا میتواند سیاستهای تعدیل اقتصادی را در مسیر بهتری قرار دهد (رضازاده بائی ، ۱۳۷۸).
۲-۳- جایگاه صنایع تبدیلی و نقش آن در کاهش ضایعات کشاورزی استان آذربایجان غربی
گسترش صنایع تبدیلی و تکمیلی با ایجاد فرایندهای فرآوری و بستهبندی یکی از مؤثرترین گزینه‌های کاهش حجم ضایعات محصولات کشاورزی در استان آذربایجان غربی محسوب می‌شوند. صنایع تبدیلی به عنوان حلقه واسطه اقتصادی مبنی بر کشاورزی و اقتصاد مُدرن و صنعتی دارای نقش و جایگاه مهمی در افزایش کیفی محصولات کشاورزی و میزان ارزآوری از طریق صادرات و بهبود شرایط درآمدی تولیدکنندگان و حذف واسطه‌ها دارد. کشاورزی آذربایجان غربی به دلایل مختلف در موقعیت خاصی قرار گرفته است و اگر حمایت جدی مسئولان از قشر زحمت‌کش کشاورزان در دولت یازدهم صورت گیرد بدون شک می‌توان به توسعه استان آذربایجان غربی بسیار امیدوار بود.کارشناسان اقتصادی بر این باورند که کمبود نقدینگی و سرمایه در گردش مهم‌ترین مشکلات بخش صنعت استان آذربایجان غربی است و با پایین آمدن نرخ بهره بانکی و تأمین سرمایه در گردش واحدهای تولیدی شاهد رونق اشتغال‌زایی و توسعه عرضه اقتصادی استان خواهیم بود. شناخت نقاط قوت، فرصت‌ها و نیز مشکلات و تنگناهای بخش کشاورزی می‌تواند استان آذربایجان غربی را به چشم اندازهای روشن‌تر در کشاورزی و صنایع وابسته به آن سوق دهد، چرا که صنایع وابسته به کشاورزی در منطقه به دلیل داشتن موقعیت منحصر به فرد، اهمیت و نقش مهمی در توسعه فعالیت‌های زراعی، باغی، آبزی پروری دامداری و توسعه اقتصاد کشاورزی داشته و با توجه به تنوع شرایط آب و هوایی و امکان تولید انواع محصولات کشاورزی، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی در استان، جذابیت اقتصادی ویژه‌ای را در پی دارد.
توجه به اینکه بخشی از تولیدات و محصولات کشاورزی بر اثر عوامل گوناگون فیزیکی شیمیایی در مراحل کاشت، داشت و برداشت و همچنین پس از برداشت ضایع شده و از بین می‌رود می‌توان با برنامه ریزی صحیح برای توسعه و حمایت از صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی، مقادیر انبوهی از این محصولات را در مراحل مختلف که زیان جبران ناپذیری به کشاورزان و اقتصاد کشور وارد می‌کند را به ارزش افزوده تبدیل کرد. این صنایع از میزان بیکاریهای دایمی و فصلی در مناطق روستایی میکاهد و زمینه مناسبی برای توسعه مناطق روستایی را فراهم می‌آورد و به افزایش تولیدات روستایی و ایجاد فرصت‌های شغلی منجر خواهد شد. کارشناسان کاهش ریسک، ایجاد تعادل، تنوع و پایداری درآمد خانوار روستایی را از دیگر مزایای ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی عنوان نموده‌اند. این در حالی است که صنایع تبدیلی و تکمیلی باعث افزایش بهره وری تولید شده و درآمد خانوارهای روستایی را ارتقاء می‌دهد و همچنین زمینه ساز اشتغال نوین در مناطق روستایی می‌شود. صنایع تبدیلی عامل مهمی در فرآوری محصولات کشاورزی است و با تبدیل و فرآوری محصولات کشاورزی ضمن تولید مواد غذایی و سایر فرآورده‌های با ارزش افزوده بالا، امکان نگهداری و حمل و نقل آسان محصولات فراهم می‌شود. از سوی دیگر، نبود صنایع تبدیلی یکی از بزرگ‌ترین مشکلات استان آذربایجان غربی است و احداث کارخانه‌های فرآوری مواد معدنی و تبدیل مواد اولیه و خام به کالاهای با ارزش افزوده بالاتر با اندکی حمایت دولت و سرمایه گذاری بخش خصوصی در کوتاه مدت امکان پذیر است و می‌تواند ثروت ملی را نیز افزایش دهد. این در حالی است که صنایع وابسته به کشاورزی در منطقه به دلیل داشتن موقعیت منحصر به فرد، اهمیت و نقش مهمی در توسعه فعالیت‌های زراعی، باغی، آبزی پروری دامداری و توسعه اقتصاد کشاورزی داشته و با توجه به تنوع شرایط آبوهوایی و امکان تولید انواع محصولات کشاورزی، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی در استان، جذابیت اقتصادی ویژه‌ای را در پی دارد. با بررسی پتانسیل‌های موجود در کشاورزی استان و پیشرفت فناوری و صنایع، ایجاد و توسعه صنایع تبدیلی در زمینه کشاورزی، با توجه به آثار مستقیم و غیر مستقیمی که در بخش کشاورزی بر جای می‌گذارد، از اهمیت زیادی در رشد اقتصاد کشاورزی برخوردار می‌سازد. وجود مراکز تحقیقاتی کشاورزی و منابع طبیعی، وجود سیلوها و سردخانه‌ها برای نگهداری بلند مدت محصولات کشاورزی، از جمله جذابیت‌های سرمایهگذاری در بخش کشاورزی و صنایع تبدیلی، تکمیلی، فرآوری و بسته بندی محصولات این بخش از قبیل کنسانتره، آب میوه، سبزه پاککنی، سردخانه میوه و صنایع غذایی در آذربایجان غربی محسوب می‌شود. این در شرایطی است که وجود انبارها و سردخانه‌ها در قطب‌های تولید باعث کاهش ضایعات خواهد بود. البته فقدان سیاست‌های هدایتی نیز وجود دارد و نبود سیاست‌های هدایتی و حمایتی مناسب از صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی، عاملی مهم در بروز ضایعات است. با فعالیت کارخانه‌های فرآوری محصولات
کشاورزی در قطبهای عمده تولید، ضایعات کاهش مییابد. فرسوده بودن ماشین آلات نگهداری و فرآوری محصولات کشاورزی نقشی مهم در ایجاد ضایعات کشاورزی دارد، همچنین ناکافی بودن نیروی انسانی متخصص به ویژه در مدیریت واحدهای صنایع تبدیلی و تکمیلی از دلایل تأثیرگذار در ایجاد ضایعات محصولات کشاورزی قلمداد می‌شود و در این میان نظارت متخصصان صنایع تبدیلی و تکمیلی در کاهش ضایعات اثرات بسیاری دارد. از سوی دیگر، گسترش صنایع تبدیلی و تکمیلی با ایجاد فرایندهای فرآوری و بسته بندی یکی از مؤثرترین گزینه‌های کاهش حجم ضایعات محصولات کشاورزی در استان آذربایجان غربی محسوب می‌شوند (سازمان صنعت و معدن استان آذربایجان غربی، ۱۳۹۲).
۲-۴- کارایی: تعریف و روش های محاسبه
انسان همواره سعی برآن داشته که حداکثرترین نتیجه را با کمترین اقدامات و عوامل موجود به دست آورد، این کوششها را میتوان دستیابی به کارایی بالاتر نامید. کارایی دارای مفهومی بسیار فراگیر بوده و بیشتر در سه حوزه مهندسی، مدیریت و اقتصاد مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. از این رو تعاریف متفاوتی در منابع مختلف از کارایی ارائه گردیده که در ادامه برخی از آن ها بیان می شود.
فرهنگ (۱۳۸۵) در واژهنامه اقتصادی خود، کارایی را به این صورت تعریف کرده است: (کارایی نسبت مقدار تولید شده به مقدار عاملی است که به کار افتاده است). لازم است ذکر شود که ایشان کارایی فنی و کارایی اقتصادی را معادل هم دانسته اند. واژهنامه وبستر (۱۳۶۲) کارایی را معادل اثر بخشی دانسته و آن را ظرفیت تولید مطلوب با حداقل مصرف انرژی، پول یا مواد تعریف نموده است.
تابع تولید بیانگر رابطه میان سطح نهاده های به کار گرفته شده و سطح به دست آمده از این نهادهها میباشد که از مقادیر محصول مشاهده شده و نهاده به کار گرفته شده و نهاده به کار گرفته شده برآورد می شود. این رابطه نشان دهنده سطح متوسط محصول به ازای سطح مشخصی از نهادهها میباشد. یکی از فروض صحیح در تابع تولید این است که هیچ تفاوتی از لحاظ بازدهی حاصل از مقدار معینی از نهادهها میان بنگاه ها وجود ندارد. برعکس، تابع تولید مرزی میتوان به کارایی نسبی گروهی از بهره برداران مشخص را از طریق مقایسه تولید مشاهده شده آنها با سطح تولید ایدهآل به دست آورد. برای کارایی تعاریف متعددی ارائه شده است، اما نظریه مباحث مربوط به کارایی نخست از سوی فارل[۲] (۱۹۵۷) مطرح شد. کارایی به طور معمول در شرایط رقابت کامل تعریف میشود.
برای اندازه گیری کمی بهره وری باید از شاخص کارایی استفاده کرد. همان طور که میدانیم در واقع مقوله بررسی کیفی بهره وری، همان اثر بخشی و مقوله کمی بهره وری، کارایی میباشد. کارایی نسبت محصول واقعی (یا خدمات ارائه شده) به محصول مورد انتظار است، در حالیکه اثربخشی، درجه تحقق هدفها در سازمان است و بهره وری مجموع کارآیی و اثر بخشی را موردنظر دارد (ابطحی و کاظمی، ۱۳۸۷) یعنی مفهوم بهره وری در برگیرنده دو مفهوم اثر بخشی و کارایی است:
(۲- ۱) بهره وری = اثربخشی + کارایی
طبق تعریف کلاسیک فارل (۱۹۷۵) یک واحد به کارآیی مطابق با اصول فنی توجه میکند تا به ماکزیمم ستاده قابل دسترس از مقدار مشخصی نهاده با بهره گرفتن از یک سطح تکنولوژی معین دست یابد. از آنجا که کارایی تکنیکی ناملموس است، باید به طریقی تخمین زده شود (ژو[۳] و همکاران، ۲۰۰۹).
از نمودار (۲- ۱) برای نمایش کارایی استفاده می شود. در یک مجموعه از نهادهها، منحنی S منحنی همسان تولید (حداکثر سطح قابل حصول از ستاده) را نشان می دهد. بنابراین S بهترین تابع تولید است که محور X نشان دهنده سطح نهاده N و محور Y نشان دهنده سطح نهاده K است، از این رو واحدهایی که روی مرز قرار میگیرند از نظر تکنیکی ۱۰۰ درصد کارا و اگر زیر مرز تولید کنند، ناکارآمد هستند. بنابراین انحراف از این مرز کارایی فنی واحد را نشان می دهد (اینتاونگ[۴]، ۲۰۰۵).

نمودار ۲- ۱- کارآیی تکنیکی، تخصیصی و اقتصادی با رهیافت نهاده گرا
منبع: اینتاونگ، ۲۰۰۵
باتوجه به این نمودار اگر تولید در سمت راست منحنی همسان تولید انجام شود؛ بنگاه ناکاراست. در یک بنگاه کارا OR = OP است. هر چه فاصله بین OR و OP افزایش یابد کارایی تکنیکی به سمت صفر میل می کند.
(۲- ۲) OR / OP = کارایی تکنیکی نقطه P
کارایی تخصیصی به صورت رابطه (۲- ۵) محاسبه می شود:
(۲- ۳) OQ/ OR = کارآیی تخصیصی نقطه P
کارایی اقتصادی به صورت حاصل ضرب کارایی تکنیکی در تخصیصی محاسبه می شود:
(۲- ۴) OQ/ OP = کارایی اقتصادی نقطه P
۲-۵- رهیافت های محاسبه کارآیی
به منظور محاسبه کارآیی روش های متفاوتی وجود دارد به طوری که با توجه به ملاکهای متفاوت میتوان آنها را مورد تفکیک و بحث قرار داد:
– توابع تولیدازطریق برآورد اقتصادسنجی حداقل مربعات (LS)[5]
– شاخص های بهره وری کل عوامل (TFP)[6] برای بنگاه یک ستاده ای
– تحلیل پوششی داده ها (DEA)
– توابع مرزی تصادفی (SF)[7]
دو روش اول یعنی LS و TEP در اغلب موارد برای داده های سری زمانی به کار گرفته میشوند . معیارهای تغییر فنی یا بهره وری کل عوامل را فراهم میسازند. هر دوی این روشها فرض میکنند که همه بنگاه ها از لحاظ فنی، کارآمد هستند. از طرف دیگر دو روش DEA و SF غالبا” برای داده های نمونه هایی که در یک مقطع از زمان به کار رفته و معیار کارایی نسبی را در میان بنگاه ها ارائه میکنند از این رو، در این روشها همه بنگاه ها کارآ فرض نمیشوند.
شاخصهای TFP چندگانه همچنین برای مقایسه بهره وری نسبی در میان گروهی از بنگاه ها در یک مقطع زمانی مورداستفاده قرار میگیرند. همچنین اگر داده های تلفیقی[۸] در دسترس باشند، روش های DEA و SF برای اندازه گیری هر دو معیار تغییر فنی و کارآیی به کار گرفته میشوند (کوئلی و همکاران[۹] ، ۲۰۰۵).
در ذیل به ۶ نمونه از گروهبندی روش های محاسبه کارایی باتوجه به ملاکهای متفاوت اشاره میشود:

نیازهای دادهای[۱۰]: روش های مختلف را می توان برحسب نوع داده های مورد استفاده گروهبندی نمود. از این منظر دو روش DEA و SF به لحاظ نیاز به داده های مقطعی یا تلفیق در یک گروه LS و TFP به دلیل قابلیت استفاده از همه داده ها در دسته دیگر قرار میگیرند. همچنین میتوان داده های موردنیاز برای روش های مختلف براساس داده های مقدار و قیمت نیز بررسی و تفکیک نمود.

ب) شرک خفی که در علم اخلاق از آن بحث می‌شود و قرآن، تمام این اقسام را بررسی کرده است.
۱) شرک در الوهیت
یعنی اعتقاد به موجودی غیر از خداوند که دارای تمام صفات جمال و کمال به طور استقلال است؛ قرآن کریم می‌فرماید: «لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ»[۱۳۲] (به طور تحقیق، کسانی که قائل‌اند خداوند، همان مسیح بن مریم است، کافر شدند.)
۲) شرک در خالقیت
یعنی انسانی به دو مبدأ مستقل برای عالم، قائل شود؛ به طوری که خلق و تصرف در شؤون عالم به دستشان است. همان‌گونه که مجوس، قائل به دو مبدأ خیر به نام «یزدان» و شر به نام «اهرمن» می‌باشند.[۱۳۳]
۳) شرک در ربوبیت
آن است که انسان معتقد شود در علم، ارباب متعددی است و خداوند متعال، رب الأرباب است؛ به این معنا که تدبیر عالم به هر یک از این ارباب که قرآن از آن به عنوان ارباب متفرق نام می‌برد، به طور مستقل تفویض شده است؛ همان‌گونه که مشرکان عصر حضرت ابراهیم به این نوع شرک مبتلا بوده‌اند.[۱۳۴]
شرک در عبادت و طاعت
به این معناست که انسان، خضوع و تذلل ناشی از اعتقاد به الوهیت یا ربوبیت کسانی باشد که برای آن‌ ها خضوع و تذلل و خشوع می‌کند.[۱۳۵]
منشأ شرک از دیدگاه قرآن
۱) پیروی از اوهام
خداوند سبحان می‌فرماید: «وَ مَنْ یدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِه»[۱۳۶] (و هر کس معبود دیگری را با خداوند بخواند، هیچ دلیلی بر آن نخواهد داشت.)
و نیز فرمود: «وَ یعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لَمْ ینَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَ ما لَیسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ نَصِیرٍ»[۱۳۷] (آن‌ ها غیر از خدا، چیزهایی می‌پرستند که او هیچ‌گونه دلیلی بر آن نازل نکرده است، و چیزهایی که علم و آگاهی به آن ندارند و برای ستمگران، یاور و راهنمایی نیست.)
۲) حس‌گرایی
خداوند سبحان می‌فرماید: «یَسْئَلُکَ أَهْلُ الْکِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ کِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسی أَکْبَرَ مِنْ ذالِکَ فَقالُوا أَرِنَا اللهَ جَهْرَهً فَأَخَذَتْهُمُ الصّاعِقَهُ بِظُلْمِهِمْ…»[۱۳۸] (اهل کتاب از توحید، از تو می‌خواهند کتابی از آسمان[یک‌جا] بر آن‌ ها نازل کنی، آن‌ ها از موسی، بزرگ‌تر از این را خواستند، و می‌گفتند: خدا را آشکارا به ما نشان ده! و به خاطر این ظلم و ستم، صاعقه، آن‌ ها را فرا گرفت…)
۳) منافع خیالی
خداوند سبحان می‌فرماید: «وَیَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ یَضُرُّهُمْ وَلاَ یَنفَعُهُمْ وَیَقُولُونَ هَـؤُلاء شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللّهَ بِمَا لاَ یَعْلَمُ فِی السَّمَاوَاتِ وَلاَ فِی الأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ»[۱۳۹] (آنها غیر از خدا، چیزهایی را می‌پرستند که نه به آنان زیان می‌رساند، و نه سودی می‌بخشد؛ و می‌گویند: این‌ها شفیعان ما نزد خدا هستند. بگو: آیا خدا را به چیزی خبر می‌دهید که در آسمان‌ها و زمین سراغ ندارد؟!» منزه است او، و برتر است از آن هم‌تایانی که قرار می‌دهند)
۴) تقلید کورکورانه
خداوند سبحان می‌فرماید: «بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّهٍ وَإِنَّا عَلَی آثَارِهِم مُّهْتَدُونَ وَکذَلِک مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِک فِی قَرْیهٍ مِّن نَّذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّهٍ وَإِنَّا عَلَی آثَارِهِم مُّقْتَدُونَ»[۱۴۰] (بلکه آن‌ ها می‌گویند: ما نیکان خود را بر آیینی یافتیم، و ما نیز بر پیروی آنان هدایت یافته‌ایم. و این‌گونه در هیچ شهر و دیاری پیش از تو پیامبر انذار کننده‌ای نفرستادیم، مگر این که ثروتمندان مست و مغرور گفتند: ما پدران خود را بر آیینی یافتیم و بر آثار آنان اقتدا می‌کنیم.)
و نیز فرمود: «وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَینَا عَلَیهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ کانَ آبَاؤُهُمْ لا یعْقِلُونَ شَیئًا وَلا یهْتَدُونَ»[۱۴۱] (و هنگامی که به آن‌ ها گفته شد: از آن‌چه خدا نازل کرده است، پیروی می‌نماییم. آیا اگر پدران آن‌ ها، چیزی نمی‌فهمیدند و هدایت نیافتند.)
و نیز فرمود: «وَإِذَا تُتْلَی عَلَیْهِمْ آیَاتُنَا بَیِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلا رَجُلٌ یُرِیدُ أَن یَصُدَّکُمْ عَمَّا کَانَ یَعْبُدُ آبَاؤُکُمْ»[۱۴۲] (و هنگامی که آیات روشن‌گر ما بر آن‌ ها خوانده می‌شود، او فقط مردی است که می‌خواهد شما را از آن‌چه پدرانتان می‌پرستیدند، باز دارد.)
ملاک‌های شرک نزد وهابیان
وهابیان ملاک‌ها و مبناهای خاصی برای شرک مطرح نموده‌اند و عملی که منطبق با آن ملاک‌ها باشد، شرک می‌نامند. ما نیز آن‌ ها را ذکر کرده و نقد خواهیم کرد.
۱) اعتقاد به سلطه‌ی غیبی برای خداوند
بن باز می‌گوید: «اگر کسی به پیامبر یا غیر از او و اولیا استغاثه کند به اعتقاد این که او دعایش را می‌شنود و از احوالش با خبر است و حاجتش برآورده می‌کند، این‌ها انواعی از شرک اکبر است…»[۱۴۳]
اعتقاد به این نوع سلطه و قدرت غیبی، اگر با این اعتقاد همراه باشد که تمام این امور به خداوند متعالی مستند است، شرک نخواهد بود.
حضرت یوسف پیراهن خود را به برادرانش می‌دهد تا به چشمان پدرش یعقوب انداخته، بینا شود. قرآن در این باره از قول حضرت یوسف می‌فرماید: «اذْهَبُواْ بِقَمِیصِی هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَی وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیرًا»[۱۴۴] پس از آن‌که بشارت‌دهنده آمد و پیراهن او را بر رخسارش افکند، دیده‌اش بینا شد.
قرآن در ظاهر رجوع بصر به یعقوب را مستند به اراده‌ی یوسف می‌داند، ولی این فعل ناشی از اراده و قدرت و مشیت الهی است.
همچنین خداوند متعال به حضرت موسی امر می‌کند عصایش را به سنگ بزند تا از آن آب بجوشد، آن‌جا که می‌فرماید: «فَقُلْنَا اضْرِب بِّعَصَاک الْحَجَرَ فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَهَ عَیناً»[۱۴۵] (ما به او دستور دادیم که عصای خود را بر سنگ بزن، پس دوازده چشمه‌ی آب از آن سنگ بیرون آمد.)
۲) تأثیر مرگ در تحقق مفهوم شرک
محمد بن عبدالوهاب در بحث توسل به انبیا و اولیا می‌نویسد: «این امر در دنیا و آخرت جایز است، ولی بعد از وفات آنان جایز نیست.»[۱۴۶]
ابن قیم جوزیه می‌نویسد: «از انواع شرک، حاجت خواستن از اموات و استعانت ار آنان و توجه به آنان است و این، اصل و اساس شرک در عالم است.»[۱۴۷]
۳) دعا نوعی عبادت است
محمد بن عبدالوهاب در استدلال بر عدم جواز توجه به غیر خداوند و شرک بودن استغاثه و استعانت از غیر خدا، می‌گوید: «عبادت، مخصوص خداوند متعال است و کسی در آن حقی ندارد و دعا، نوعی عبادت است که کوتاهی کردن از آن مستوجب عذاب است، لذا تقاضا از غیر خدا، انحراف از عبادت خدا و شریک قرار دادن غیر او در عبادت با خداوند است.»[۱۴۸]
در پاسخ به نظر عبدالوهاب باید گفت درخواست حاجت از غیر خداوند به دوشکل صورت می‌پذیرد: یکی این‌که با اعتقاد به استقلال در تأثیر واسطه است که این مشکل شرک را دارد. دیگر این‌که توجه به غیر خدا دارد و از او حاجت طلب می‌کند، لکن با این اعتقاد که تنها واسطه‌ی خیر است و همه‌ی امور به دست خداوند متعال است، این عمل نه تنها اشکالی ندارد، بلکه در راستای توحید است و آیه‌ی شریفه‌ی «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ»[۱۴۹] خواستن و توجه، همراه با اعتقاد استقلالی در تأثیر، شرک است، نه مطلق خواستن و توجه کردن؛ زیرا خداوند متعال در قرآن کریمش به صراحت سخن از واسطه به میان آورده و مردم را به طلب کردن و واسطه قرار دادن دعوت کرده است. آن‌جا که می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَابْتَغُواْ إِلَیهِ الْوَسِیلَهَ»[۱۵۰] (ای مؤمنین! تقوا پیشه کنید و با وسیله، به درگاه خدا رو کنید…)
با این گفته‌ها، جواب محمد بن عبدالوهاب در این بخش نیز داده خواهد شد: آن‌جا که استدلال به «الدعا مُخ العباده» کرده است؛ زیرا مطلق دعا، عبادت نیست تا چه رسد به این که روح و اصل عبادت باشد. بلکه دعا از عبادت نیست؛ تا چه رسد به این که روح و اصل عبادت باشد، بلکه دعا از دعوت به معنای نداست و هر ندایی، دعا نیست. همان‌گونه که هر دعایی عبادت نیست، بلکه عبادت در اصطلاح شرع عبارت از خضوعی است که همراه با اعتقاد به الوهیت یا ربوبیت کسی باشد که برای او خضوع شده است، و این معنا هیچ‌گونه ربطی به توجه و خواستن از اولیای الهی و استغاثه و استعانت از آنان ندارد؛ زیرا با این اعتقاد به الوهیت و یا ربوبیت آنان همراه نیست. پس معنای حدیث «الدعا مُخ العباده» این است: ندا دادن و خواندن خداوند، به عنوان این که او اله و مستقل در تأثیر است، اصل عبادت می‌باشد.
حسن بن علی سقاف شافعی می‌گوید: «تمام اقسام دعا عبادت نیست، مگر آن نوعی که همراه با اعتقاد به صفات ربوبیت یا یکی از آن صفات باشد. و قول پیامبر «الدعا هو العباده» به این معنا نیست که هر دعایی عبادت است که برای خدا بوده یا برای کسی که دعا کننده‌ی معتقد به صفتی از صفات ربوبیت برای مدعوّ است.»[۱۵۱]
گفتار دوم: شفاعت
حقیقت شفاعت
حقیقت شفاعت به معنای «درخواست برداشتن کیفر و مجازات از کسی است که مستحق مجازات است» آمده است؛ ولی از جهت مجازی در مورد درخواست رسیدن منافع به شخص نیز به کار می‌رود. درباره‌ی معنای حقیقی آن که درخواست برداشتن کیفر و مجازات مجرم است، در بین دانشمندان، هیچ اختلافی نیست.[۱۵۲]
شیخ طوسی می‌گوید: «» به عقیده‌ی ما پیامبر اکرم مؤمنان را شفاعت می‌کند و خداوند نیز شفاعت ایشان را می‌پذیرد و در نتیجه‌ی این شفاعت، کیفر و عذاب را از مستحقان آن بر می‌دارد.
به نظر ما، خداوند امتیاز شفاعت را به پیامبر اکرم، بسیاری از اصحاب ایشان، ائمه معصومان و بسیاری از مؤمنان صالح، عنایت فرموده است.[۱۵۳]
ابو حفص نسفی (ت ۵۳۸ هـ.ق.) از دانشمندان اهل سنت نیز در این ‌باره می‌نویسد: «امتیاز شفاعت‌خواهی درباره‌ی کسانی که اهل گناه کبیره هستند، برای پیامبران و بندگان خوب خدا به واسطه‌ی روایات بسیار، ثابت است.»[۱۵۴]
بنا بر تحقیقی که انجام یافته، همه‌ی مسلمانان به مسأله‌ی شفاعت اعتقاد دارند. در این باره به دو دیدگاه اشاره می‌نماییم.
۱) قاضی عیاض می‌گوید: «اهل سنت، شفاعت را از نظر عقلی جایز و از نظر شرعی، واجب می‌دانند و دلیلی که بیان‌گر وجوب آن است، آیه‌ی شریفه‌ای است که می‌فرماید: «یوْمَئِذٍ لَّا تَنفَعُ الشَّفَاعَهُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِی لَهُ قَوْلًا»[۱۵۵] در آن روز، شفاعت به کسی سود نبخشد، مگر کسی که خدای رحمان به او اجازه داده و به گفتارش راضی است.»
البته آیات دیگری نیز بر وجوب شفاعت، دلالت دارند. از طرفی روایات بسیاری و در حد تواتر از پیامبر خدا نقل شده که آن حضرت در روز قیامت برای مؤمنان گنه‌کار شفاعت می‌کند و تمام علمای اهل سنت از آغاز تا به امروز، بر صحت آن‌ ها اتفاق نظر دارند.[۱۵۶]
۲) ناصر الدین ملکی در این زمینه می‌گوید:
کسی که شفاعت را انکار کند، شایسته است مشمول شفاعت نشود؛ ولی کسی که همانند اهل سنت به شفاعت اعتقاد دارد و آن را تصدیق می‌کند، به رحمت خداوند امید دارد و معتقد است که شفاعت در مورد مؤمنان گنه‌کار است… چنان‌چه پیامبر خدا فرمود: «مردم شفاعتم را برای افرادی از امتم که مرتکب گناه کبیره شده‌اند نگه داشتم.»[۱۵۷]
اقسام شفاعت
با توجه به گستره‌ی شفاعت، می‌توان آن را به چند بخش تقسیم کرد.
۱٫ شفاعت در روز قیامت
این قسم از شفاعت، ‌همان واسطه شدن پیامبران، امامان، شهدا و صالحان در روز رستاخیز بین خدا و خلق او هستند که بدین‌وسیله گناهان مؤمنان بخشیده می‌شود. همه‌ی مسلمانان این قسم از شفاعت را قبول دارند، حتی فرقه‌ی وهابی‌ها نیز آن را پذیرفته‌اند.[۱۵۸]
۲٫ طلب شفاعت در همین دنیا
در این قسم از شفاعت، ما در همین دنیا از پیامبران، امامان و اولیای الهی درخواست می‌کنیم که ما را در جهان آخرت شفاعت کنند. این قسم از شفاعت نیز مورد پذیرش همه‌ی مسلمانان است. ولی وهابی‌ها آن را شرک می‌دانند.[۱۵۹]
شفاعت در دنیا
برای درخواست شفاعت در همین دنیا از پیامبران، ائمه طاهرین و صالحان، روایات فراوانی در تأیید و جواز آن، از پیامبر اکرم رسیده است که جای هیچ تأمل و شیهه‌ای را باقی نمی‌گذارد؛ چرا که طلب شفاعت از پیامبر خدا چه پیش از حیات و تولد آن حضرت، و چه در دوران حیات و چه بعد از وفاتش اتفاق افتاده و پیامبر اکرم به آن صحه گذاشته و تأیید کرده‌اند و یا صحابه‌ی پیامبر اکرم پس از حضرت، این‌گونه طلب شفاعت را انجام داده و یا در حضورشان انجام شده و هرگز آن را رد نکرده‌اند. اینک به سه نمونه از این شفاعت اشاره می‌کنیم.[۱۶۰]
درخواست شفاعت قبل از تولد پیامبر
در تاریخ معتبر نقل شده که تبع بن حسان حمیدی، هزار سال پیش از تولد پیامبر اکرم در نامه‌ای از پیامبر تقاضای شفاعت کرد. وقتی پیامبر، نامه را دریافت نمود، او را تأیید کرد و این‌گونه فرمود: «مرحباً بتبع الأخ الصالح».
این تعبیر، حاکی از قبول، رضایت و تأیید چنین درخواست شفاعتی است. اصل این جریان را ابن اسحاق معاصر امام جعفر صادق در کتاب «المبدأ و قصص الأنبیاء» نقل می‌کند و حلبی(متوفای ۱۰۴۴هـ.ق.) در «السیره الحلبیه» آن را از ابن اسحاق نقل می‌کند.
در نامه‌ی تبع بن حسّان برای پیامبر چنین آمده است:
ای محمد! من به تو رو به پروردگار تو که تمامی اشیاء، مخلوق و تحت ید و قدرت او هستند و به تمامی دستوراتی که از طرف خداوند به (تو) ابلاغ شده،ایمان آوردم و به این مطالب اقرار می‌کنم. پس اگر روزی زنده بودم و دوران رسالت تو را درک کردم، چه بهتر و اگر دوران رسالت تو را درک نکردم، از تو می‌خواهم که مرا در روز قیامت شفاعت کنی و مرا در آن روز فراموش نکنی.
ابن اسحاق، در ادامه می‌نویسد: دانشمندی از فرزندان ابی لیلی این نامه را به هنگام مهاجرت پیامبر خدا(ص به مدینه، در بین راه به دست آن حضرت رساند. حضرت پس از قرائت نامه، سه بار فرمود: «مرحبا بتبع الأخ الصالح». حلبی می‌افزاید: فاصله‌ی زمانی نگارش این نامه که توسط تبع نوشته شده تا زمان تولد پیامبر هزار سال بوده است.[۱۶۱]
اکنون این پرسش مطرح است که اگر طالب شفاعت در دنیا شرک بود، چگونه پیامبر اکرم کار شرک‌آلود(!) تبع را تأیید می کند و از او به عنوان برادر تعبیر می‌کند؟ آیا پیامبر، شخصی را که مشرک است، برادر خطاب می‌کند؟!
درخواست شفاعت از پیامبر در دوران زندگی آن حضرت
با نگاه به روایتی که درباره‌ی دوره‌ی زندگی پیامبر خدا رسیده، روشن می‌شود که اصحاب، از آن حضرت، درخواست شفاعت می‌کردند که به یک مورد اشاره می‌کنیم.
روایت انس بن مالک

برای

کمپلکسهایی که اتم مرکزی آنها پلاتین است مانند سیسپلاتین[۵۷] و کربوپلاتین[۵۸] ترکیباتی مشهور هستند که این ترکیبات نخستینبار توسط روزنبرگ[۵۹] کشف شد که در درمان انواع سرطانها کاربرد دارند [۸]. اما به علت عوارض جانبی زیاد از جمله سمیت کلیوی و اختلالات گوارشی، استفادهی درمانی از آنها محدود شده است. لذا محققین به دنبال فلزات دیگری هستند تا بتوان با عوارض جانبی کمتر جایگزین ترکیبات پلاتینی شوند. آزمایشها نشان داده است که فلزات با عدد اکسایش ۲+ و ۳+ عملکرد بسیار جالبی در محیط بیولوژیکی بدن، بخصوص در بحث سرطان از خود نشان دادهاند. از جمله این فلزات می توان به V،Pd ،Ti ،Au ،Sn ،Ru و Ga اشاره کرد که کمپلکسهای سنتز شده از آنها در فاز اول و دوم بالینی در حال سنجش و ارزیابی میباشند. هر فلز بر اساس تعداد اتصالات، شکل هندسی، خواص سینتیکی، نحوهی اتصالات، حالت اکسیداسیون فلز و لیگاندهای اطراف، عملکرد بیولوژیکی متفاوتی روی انواع سرطانها ایجاد میکند. اولین کمپلکس غیرپلاتینی که آزمایش بالینی روی آن انجام گرفت سیس دی اتوکسید دی بنزوئیل استونیت تیتانیم[۶۰] بود که علیه تومورهای جامد به کار رفت. در این پایان نامه تلاش شده تا کمپلکسهایی از Sn،Ti و Ga با هدف داشتن خاصیت ضدسرطانی سنتز شوند [۱۸-۹].

۱-۸-۱ تیتانیم

تیتانیم با عدد اتمی ۲۲ یک فلز براق به رنگ نقرهای است که دارای خواص فیزیکی از جمله چگالی کم، انعطاف‌پذیر و مقاوم در برابر خوردگی آب و حتی تیزاب سلطانی میباشد. تیتانیم در سال ۱۷۹۱ در بریتانیا توسط ویلیام گرگور[۶۱] کشف شد. تیتانیم جزء اسیدهای سخت است. از ترکیبات تیتانیم میتوان به TiCl3 اشاره نمود که بعنوان یک کاتالیزور در تولید پلیپروپیلن ایفای نقش میکند. از این فلز تاکنون ۱۵ ایزوتوپ شناسایی شده که فراوانترین آنها ۴۶Ti،۴۸Ti و ۵۰Ti میباشند. تیتانیم از نظر خواص فیزیکی و شیمیایی شبیه به زیرکونیوم[۶۲] است چرا که الکترونهای لایهی ظرفیت یکسان دارند و هم گروه هستند.
تیتانیم حتی در دوزهای بالا، اثرات سمی کمتری دارد و بر خلاف پلاتین اثرات زیانبار حاد در داخل بدن انسان ندارد. حالت کریستالی و خالص تیتانیم در سال ۱۹۲۵ توسط آنتون ادوارد ون آرکل[۶۳] شناسایی شد. استفاده از ترکیبات آلی فلزی در تحقیقات سرطان در اواخر سال ۱۹۷۰ آغاز شد و در اوایل سال ۱۹۸۰ کاربرد بالقوه آنها در زمینهی دارو به رسمیت شناخته شد. این بررسیها تحت عنوان متالوسن وکتوریز[۶۴] معروف است که قادرند به غدد درونریز و هورمونهای استروئیدی از جمله استروژن، پروژسترون و آندوژن اتصال یابند. داروهای متالوسن با فرمول عمومی CP2MCl2 که M=Ti, Sn, Ge, Mo میباشند که برای تومورهای خاص جهت درمان سرطان توسعه یافتهاند و اولین ترکیبات از این دسته با فلز Mo شناسایی شد. اولین گزارش در مورد خواص ضدتوموری تیتانوسن[۶۵] با فرمول CP2TiCl2 در سال ۱۹۷۹ توسط کوف [۶۶]و کوف مایر [۶۷]ارائه شد [۱۹]. این ترکیب نسبت به سیس پلاتین از سمیت کمتری برخوردار است و بر روی سرطانهای روده بزرگ، ریه و PESTAN(به خاطر محدودیت سایت در درج بعضی کلمات ، این کلمه به صورت فینگیلیش درج شده ولی در فایل اصلی پایان نامه کلمه به صورت فارسی نوشته شده است) در فاز اول و دوم بالینی در سال ۱۹۹۳ مورد سنجش قرار گرفته است [۲۴-۲۰]. جهت بهبود خواص درمانی این ترکیب میتوان به جای لیگاند ترکشونده Cl از لیگاندهای آبدوست استفاده کرد. نحوهی ساز و کار ترکیبات تیتانوسن بعنوان یک عامل ضدسرطان هنوز مشخص نیست اما سادلر[۶۸] پیشنهاد کرد که این گونه قادر است به گروه فسفات DNA اتصال یابد و بتواند چرخهی سلولی را مهار کند. به همین جهت Ti4+یک گزینهی بسیار عالی برای داروهای ضدسرطان به شمار میآید [۲۵].
ازجمله کمپلکسهای معروف تیتانیم بودو تیتان[۶۹] و دیکلراید تیتان[۷۰] میباشد (شکل ۱-۲) که ساختار هشتوجهی دارند و در آزمایشهای بالینی بررسی شدهاند [۲۸-۲۶].

شکل ۱-۲: کمپلکسهای تیتانیم

مطالعات بالینی نشان میدهد که این ترکیبات برای درمان طیف گستردهای از سرطانها قابل استفاده میباشند. بعنوان مثال بودو تیتان در فاز اول بالینی روی سرطان تخمدان مورد بررسی قرار گرفت و تنها سمیت محدودکننده آن به طور جزئی روی عملکرد قلب بود. ترکیب دیگر دیکلراید تیتان بود که در فاز اول و دوم بالینی روی مبتلایان به سرطان مثانه و ریه انجام شد و نتایج امید بخشی به دنبال داشت که تنها سمیت محدودکننده آن، عوارض جانبی نفروتوکسیتی است [۲۹]. همچنین این ترکیب در فاز اول و دوم بالینی روی ۱۴ نفر مبتلا به سرطان متاستاتیک PESTAN(به خاطر محدودیت سایت در درج بعضی کلمات ، این کلمه به صورت فینگیلیش درج شده ولی در فایل اصلی پایان نامه کلمه به صورت فارسی نوشته شده است) پاسخ مثبت داد. از معایب اصلی ترکیبات تیتانوسن که سبب میشود در فاز دوم بالینی فعالیت کمتری از خود نشاندهند، بیثباتی هیدرولیتیکی تحت شرایط فیزیولوژیکی است. هیدرولیز این ترکیبات منجر به تشکیل برگشت‌ناپذیر TiO میشود که Ti4+ را به Ti2+ تبدیل میکند. این امر سبب شد تا دانشمندان به فکر ترکیب جدیدی از این فلز با ارزش باشند. به تازگی کمپلکس تیتانیم سالان[۷۱] با لیگاندهای چهار دندانه ONNO با داشتن خواص ضدسرطانی کشف شده است (شکل ۱-۳) [۳۰].

شکل ۱-۳: تیتانیم سالان

این کمپلکس در محیط آبی پایدار است و روی سرطان دهانه رحم موش توانست نظر محققین را به خود جلب کند. این ترکیب کمترین عوارض جانبی را نسبت به سایر ترکیبات تیتانیم به دنبال داشته است. کمپلکس
که (فنیل بوتان ۱ و ۳ دیاون (bzac = است نیمه عمر ۴ روز دارد و این ثبات هیدرولیتیکی شگفتآور است [۳۱]. یکی دیگر از کمپلکسهای تیتانیم استفاده از لیگاند مالتول[۷۲] میباشد. از این ترکیب استفاده‌های فراوانی شده که اصلیترین آنها، استفاده بعنوان کاتالیزور در انواع واکنشهای بیولوژیکی بدن و همچنین در زمینهی دارو پزشکی است.
این کمپلکس غیرسمی است و در pH های اسیدی سنتز میشود، چرا که در pH بالا به شکل یک گونهی تترامری عمل میکند. از دیگر کمپلکسهای تیتانیم میتوان به استفاده از لیگاندهایی با عامل β-دیکتون نامتقارن اشاره نمود، که به شدت خاصیت ضدتوموری داشته و حتی روی سرطان PESTAN(به خاطر محدودیت سایت در درج بعضی کلمات ، این کلمه به صورت فینگیلیش درج شده ولی در فایل اصلی پایان نامه کلمه به صورت فارسی نوشته شده است) در محیط in vitro مورد آزمایش قرار گرفته است. در واقع همین عدم تقارن لیگاندهای متصل به تیتانیم، شرط ضروری برای داشتن یک فعالیت ضدتوموری است چرا که این نوع لیگاندها به فلز اجازه میدهند با هر زاویهی دلخواهی به سلول توموری هدف اتصال یابند [۳۲].
مهمترین هدف تیتانوسن سرطان کلیه است، اگر چه فعالیتهای قابل توجهی روی سرطان تخمدان، پروستات، رحم، ریه، PESTAN(به خاطر محدودیت سایت در درج بعضی کلمات ، این کلمه به صورت فینگیلیش درج شده ولی در فایل اصلی پایان نامه کلمه به صورت فارسی نوشته شده است) و روده بزرگ انجام شده است [۳۳]. جهت افزایش فعالیت سیتوتوکسیک مشتقات تیتانوسن به جای گروه های آریل و متیل متصل به CP (سیکلو پنتا دیانیل) چنانچه از کمپلکس تیتانوسن y که دارای گروه‌های اتیل و استیل است (شکل۱-۴)، استفاده شود سمیت سلولی این مشتقات به دلیل بیشتر شدن خاصیت الکترون دهندگی در گونهی کاتیونی، افزایش مییابد [۳۷-۳۴].

شکل۱-۴: تیتانوسنy

این ترکیب روی ردهی سلول سرطانی PESTAN(به خاطر محدودیت سایت در درج بعضی کلمات ، این کلمه به صورت فینگیلیش درج شده ولی در فایل اصلی پایان نامه کلمه به صورت فارسی نوشته شده است) انسانی، MCF-7، نتایج رضایتبخشی را از خود نشان داده است. همچنین اگر به جای گروه ترک کننده Cl از آمینواسیدها، آنیون اگزالات و دی متیل آمیدها استفاده شود بیشترین فعالیت سمیت سلولی را نشان میدهد زیرا گروه ترک کننده سرعت هیدرولیز را تحت تاثیر قرار میدهد [۳۸]. بنابراین کمپلکسهایی که گروه ترک کننده Cl دارند در برابر هیدرولیز ثبات کافی ندارند تا بتواند گونه های بیولوژیکی فعال تشکیل دهند؛ علاوه بر این حضور گروه متوکسی آریل و متوکسی اتیل، فعالیت سیتوتوکسیک را بهبود میبخشند، که علت این قضیه یک کوئوردیناسیون درون مولکولی است که لیگاند با Ti4+ ایجاد میکند و از تجزیه و هیدرولیز شدن آن جلوگیری میکند.
یکی دیگر از کمپلکسهای تیتانیم میتوان به بیس بتا دیکتوناتو تیتانیم[۷۳] اشارهکرد که از این ترکیب در درمان سرطان روده بزرگ استفاده شده است [۳۹]. البته این ترکیب پاسخهای رضایت بخشی را علیه رده های سلولی سرطان خون، P388 و L1210از خود نشان داده است. اعتقاد بر این است که خاصیت ضدسرطانی کمپلکسهای تیتانیم (β-دیکتون) از طریق پیوند کوالانسی است که به تومورهای هدف، اتصال مییابند. کمپلکس دیگر، حاصل واکنشTi4+ با مالتول است که بعنوان کاتالیزور در انواع واکنشهای بیولوژیکی بدن به کار رفته است. در این ترکیب واکنش CP2TiCl2 با دو مالتول همارز (۳-هیدروکسی۲-متیل-۴-پیرون) درآب، در دمای اتاق و۴/۵pH= است که سبب میشود CPوCl کنده شوند و OH آب و مالتول جایگزین آنها شود، آنگاه ترکیب Ti(maltol)2 (OH)2 سنتز میشود [۴۰]. تعیین ساختارحالت جامد کمپلکس تیتانیم-مالتول بصورت تترامری تعیین شده است که شامل دو پل اکسیدی درموقیعت سیس و دو لیگاند مالتول متصل به هر تیتانیم در یک تقارن Oh می‌باشد [۴۱].

۱-۸-۲ گالیم

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت abisho.ir مراجعه نمایید.

۲۷/۴/۱۳۶۲
مبحث سوم: انواع چک
گفتار نخست: انواع چکهای تعریف شده در قانون
ماده ۳۸۲ ق.ت. در بیان انواع چک آنرا به چکهای در وجه حامل یا شخص معین یا به حواله‌کرد تقسیم کرده است.به موجب ماده ۱ قانون صدور چک انواع چک عبارتند از: ۱- چک عادی ۲- چک تأیید شده ۳- چک تضمین شده ۴- چک مسافرتی.
بند نخست: چک در وجه حامل
چک وقتی در وجه حامل است که در قسمت گیرنده‌ی وجه چک اصطلاح «حامل» نوشته شده باشد. حامل یعنی هر کسی که چک را به بانک محال‌علیه ارائه دهد می‌تواند وجه آنرا مطالبه کند. [۱۷]
بند دوم: چک در وجه شخص معین
چک وقتی در وجه شخص معین است که در قسمت گیرنده‌ی وجه،‌نام شخص معینی نوشته شده باشد. مقصود شخصی که چک را در وجه شخص معین صادر می‌کند این است که شخص تعیین شده (دارنده چک) آنرا با ظهرنویسی به دیگری واگذار نکند، بلکه خودش برای وصول آن اقدام کند. ممکن است صادرکننده چک آنرا در وجه خود صادر کند. [۱۸]
بند سوم: چک به حواله کرد
وقتی در قسمت گیرنده وجه چک اصطلاح «به حواله کرد آقای…» قید می‌شود چک به حواله کرد بوده و شخصی که در متن چک تعیین شده می‌تواند شخصاً وجه آنرا وصول کند و یا چک را از طریق ظهرنویسی به دیگری حواله (انتقال) دهد.[۱۹]
بند چهارم: چک عادی
مطابق بند ۱ ماده ۱ ق.ص.چ. اصلاحی ۱۳۷۲،‌چک عادی عبارت از چکی است که اشخاص عهده بانکها به حساب جاری خود صادر می‌کنند و دارنده آن تضمینی جز اعتبار صادرکننده آن ندارد. بنا به تعریف،‌چک عادی که در حکم اسناد لازم‌الاجرا است منحصراً از طرف صاحبان حساب جاری در وجه حامل یا شخص معین صادر می‌شود. صاحبان حساب متعهد و ملتزم به پرداخت وجه آن می‌باشند. [۲۰]
بند پنجم: چک تأئید شده
بند ۲ ماده یک الحاقی مصوب ۱۳۷۲ مقرر می‌دارد: «چک تأیید شده،‌ چکی است که اشخاص عهده بانکها به حساب جاری خود صادر و توسط بانک محال‌علیه پرداخت وجه آن تأیید می‌شود.»تأیید چک ممکن است بر روی هر چکی نوشته شود و بانکی که صادرکننده چک در آنجا حساب دارد موظف است موجود بودن محل چک را روی چک تأیید کند.بعد از تأدیه موجودی چک،‌بانک مبلغ چک را در حساب صادرکننده چک مسدود می‌کند و تا زمانیکه چک قابل ارائه و وصول به بانک است، موظف است مبلغ آنرا مسدود نگاه دارد. زیرا بعد از تأیید چک بانک مسئول پرداخت آن است و مثل براتی است که براتگیری در روی آن قبولی نوشته باشد و به این طریق صادرکننده پولی در اختیار خواهد داشت که هر کس قبول خواهد کرد. چک تأیید شده مانند چکهای عادی ممکن است در وجه حامل باشد یا در وجه شخص معین.[۲۱]
بند ششم: چک تضمین شده
بند ۳ ماده یک الحاقی مصوب ۱۳۷۲: مقرر می‌دارد: «چک تضمین شده، چکی است که توسط بانک به عهده همان بانک به درخواست مشتری صادر و پرداخت وجه آن توسط بانک تضمین می‌شود.»
از مفاد قانون مزبور چنین مستفاد می‌‌شود که چک تضمین شده همان چک تأیید شده باشد، یعنی چک باید از طرف صاحب حساب صادر شود و بانک پرداخت وجه آنرا تضمین کند. چک تضمین شده ممکن است مانند چکهای عادی در وجه حامل یا در وجه مشخص معین صادر شود. [۲۲]
در حال حاضر کلیه‌ی بانکهای کشور- یا شعب آنها در خارج از کشور- مجاز به صدور چک تضمین شده می‌باشند، چک تضمین شده بین مردم مشهور به چک رمزدار می‌باشد. [۲۳]
بند هفتم: چک مسافرتی
چک مسافرتی نیز به موجب بند ۴ ماده ۱ قانون صدور چک اصلاحی ۱۳۷۲،‌عبارت از چکی است که توسط بانک صادر و وجه آن در هر یک از شعب آن بانک یا توسط نمایندگان و کارگزاران آن پرداخت می‌گردد. در این نوع چک بانک صادرکننده چک متعهد پرداخت وجه آن است ولی دارنده چک باید امضاء خود را در حضور بانک پرداخت‌‌کننده در ذیل چک قید نماید تا بانک بتواند این امضاء را با امضای اول که در موقع دریافت چک بر روی سند نوشته شده است تطبیق دهد تا وجه آن قابل وصول باشد. [۲۴]
گفتار دوم: سایر چکها
بند نخست: چک بسته
چک بسته چکی است که در روی آن دو خط موازی کشیده شده باشد. وجود این دو خط موازی حکایت از بسته بودن چک دارد و به این معناست که وجه آن فقط به یک بانک یا یک مرکز چکهای پستی و یا یکی از مشتریان بانک محال‌علیه پرداخت خواهد شد.
این نوع چک فوائدی دارد؛ از جمله این که صادرکننده از خطر دزدیده شدن و یا گم شدن چک مصون است؛‌ زیرا سارق و یا کسی که چک را پیدا کرده است نمی‌تواند با مراجعه به بانک آنرا وصول کند و هیچ بانکی نیز حاضر نمی‌شود این چک را قبول کرده،‌ آنرا برای یابنده دریافت کند. به علاوه،‌ وصول چک به این صورت نیست که به پول نقد تبدیل شود و در اختیار دارنده قرار بگیرد، بلکه وجه این چکها فقط به حساب دارنده ریخته می‌شود. برای آزاد کردن چک بسته صادرکننده می‌تواند بر روی خطوط موازی خط کشیده و در پشت چک، قلم ‌خوردگی را از جانب خود گواهی نماید.[۲۵]
بند دوم: چک عمومی امنیبوس
اگر دارنده حساب بخواهد چکی صادر نموده و وجه آنرا از بانک دریافت دارد ولی دسته چک خود را همراه نداشته باشد،‌می‌تواند از بانک تقاضا کند یک برگ چک عمومی (آزاد یا امنیبوس) در اختیار او بگذارد. هنگام مراجعه مشتری برای دریافت چک عمومی،‌ باید متصدی مربوطه شماره حساب وی را در پایین چک یادداشت و مشخصاتی از قبیل مبلغ و شماره سریال چک و نام استفاده‌کننده (صاحب حساب) را در دفتر و ترسوش چک ثبت نماید. مشتری باید دفتر و ظهر ترسوش چک را به عنوان رسید امضاء نماید.
این چک مانند چک عادی به جریان گذاشته می‌شود، ولی به هیچ عنوان ظهرنویسی و یا انتقال نمی‌پذیرد و متصدیان حساب جاری نیز باید شماره چک را با ذکر کلمه (امنیبوس) در دفتر وکالت حساب جاری مشتری قید نمایند که با شماره سری دسته چکهای دارنده حساب اشتباه نشده و از آن متمایز باشد.[۲۶]
بند سوم: چک پستی
این نوع چک در بعضی از کشورها توسط پستخانه‌ها صادر و در اختیار مشتریان قرار داده می‌شود تا شخصاً بتوانند در یکی از شعب پستخانه‌های کشور برای دریافت و پرداخت از آن استفاده نمایند. [۲۷]
بند چهارم: چکهای صندوقی
این نوع چک که معمولاً بانک‌ها در پرداخت تعهدات خویش از آن استفاده می‌کنند چکی است که بانک‌ها بر روی خود کشیده و به وسیله‌ی صندوق‌دار یا یکی از مقامات مسئول بانک مزبور امضاء می‌شود. [۲۸]
بند پنجم: حواله‌های بانکی
معمولاً بانکها مقداری از پول خود را به صورت اعتبار نزد بانک دیگری نگهداری می‌نمایند. حال بانک در موارد نیاز چکی تنظیم و بر روی بانک دیگر که نزد آن اعتبار دارد صادر می کند. [۲۹]
بند ششم: چک وعده‌دار
چکی است که پرداخت وجه آن مقید به زمان باشد. یعنی تاریخ مندرج در آن مؤخر بر تاریخ واقعی تنظیم آن باشد. [۳۰]
فصل سوم: مقایسه چک با سایر اسناد
مبحث نخست: مقایسه چک با اسناد رسمی
نظر به اینکه چک فاقد خصوصیات و مشخصات اسناد مندرج در ماده ۱۲۸۷ ق.م. می‌باشد لذا سند رسمی نبوده ولی مقنن به منظور ایجاد اطمینان و افزایش استحکام آن در معاملات، تضمین‌ها و تأمین‌های اجرایی و شدیدی بر آن پیش‌بینی نموده و چک را در حکم اسناد لازم‌الاجرا دانسته است. ماده ۲ قانون صدور چک بیان می‌دارد: «چکهای صادره عهده بانکهایی که طبق قوانین ایران در داخل کشور دائر شده یا می‌شوند هم‌چنین شعب آنها در خارج از کشور در حکم اسناد لازم‌لاجرا است و دارنده چک در صورت مراجعه به بانک و عدم دریافت چک و یا قسمتی از وجه آن به علت نبودن محل و یا به علت دیگری که منتهی به برگشت چک و عدم پرداخت گردد می‌تواند طبق قوانین و آیین نامه‌های مربوط به اجرای اسناد رسمی وجه چک و یا باقی‌مانده‌ی آن را نیز از صادرکننده وصول نماید…». لذا چون چک سند رسمی نیست بلکه در حکم آن می‌باشد، می‌توان در مقابل ابراز آن علاوه بر ادعای جعل، دعوای انکار و تردید نیز نموده در صورتی که مطابق مادّه ۱۲۹۲ ق.م. نسبت به اسناد رسمی نمی‌توان چنین ادعایی کرد و فقط می‌توان در برابر ابراز آنها ادعای جعل کرد و بار اثبات دعوای جعل به عهده‌ی مدعی جعل است در حالیکه در انکار و تردید ابرازکننده مکلف به اثبات صحت و اصالت اسناد ابرازی خود می‌باشد.[۳۱]
مبحث دوم: فرق چک با اسناد عادی
همانطور که بیان شد چک سند رسمی نبوده بلکه سندی است عادی ولی طبق ماده ۳۱۸ ق.ت. چنانچه بین تجار و یا در معاملات تجاری صادر شده باشد سند تجاری بوده و دارای مزایا و امتیازاتی است که سند عادی فاقد آن می‌باشد. در ذیل تفاوت بین اسناد عادی تجاری با اسناد عادی غیرتجاری بیان می‌شود.
گفتار نخست: تفاوت سند عادی تجاری با عادی غیرتجاری
بند نخست: از حیث شکل
اسناد تجاری جزء اسناد شکلی می‌باشند و بر تنظیم آنها تشریفات و شرایط خاصی مقرر شده است که فقدان هر یک از این شرایط ممکن است سند را از سندیت، تجاری بودن، و یا امتیازات مترتب بر آن بیندازد. چنان که در ماده ۲۲۶ ناظر به ۲۲۳ ق.ت. آمده است: «در صورتی که برات متضمن یکی از شرایط اساسی مقرر در فقرات ۲ تا ۸ ماده ۲۳۳ ق.ت. نباشد مشمول مقررات راجع به بروات تجاری نخواهد بود». مواد ۳۰۹ و ۳۱۱ و ۳۱۴ ق.ت. در خصوص سفته و چک. ولی در مورد اسناد عادی غیرتجاری تشریفات و شرایط خاصی، از حیث موضوع و مکان و مندرجات و غیره وجود ندارد. [۳۲]
بند دوم: از حیث تاریخ
تاریخ تحریر، تاریخ تنظیم، تاریخ صدور، تاریخ سررسید، تاریخ ارائه، تاریخ تأدیه، تاریخ واخواست، تاریخ مراجعه به بانک محال‌علیه، تاریخ اخذ گواهینامه عدم پرداخت و تاریخ طرح دعوا اعم از حقوقی یا کیفری در اسناد تجاری دارای آثار و فوائد خاصی است و عدم رعایت مواعد مذکور ممکن است موجب اسقاط کلی یا جزئی حقوق دارنده سند مزبور شود. حال آنکه در اسناد عادی غیرتجاری چنین حکمی متصور نیست. [۳۳]

پایان نامه رشته حقوق

بند سوم: از حیث مکان
مکان تأدیه، مکان واخواست، مکان طرح دعوای حقوقی و کیفری دارای اهمیت و آثار و فواید خاص می‌باشد. در بند ۶ ماده ۲۲۳ق.ت. قید مکان تأدیه از شرایط اساسی ذکر شده است و عدم قید آن بنا بر حکم ماده ۲۲۶ ق.ت. آنرا از شمول اسناد تجاری خارج می‌کند. حال آنکه اسناد عادی غیرتجاری دارای آن اهمیت نیست. [۳۴]
بند چهارم: از حیث حجیت
وجود سند تجاری به معنی خاص در ید دارنده ظهور در اشتغال ذمه صادرکننده دارد و اثبات خلاف آن به عهده‌ی مدعی‌علیه است. حال آنکه در اسناد عادی غیرتجاری بار اثبات به عهده‌ی مدعی است. [۳۵]
بند پنجم: از حیث موضوع
موضوع اسناد عادی غیرتجاری دارای گستردگی است و حسب مورد ممکن است مبین انجام کاری یا ترک فعل یا مؤید تحقق عقدی از عقود و … بوده باشد. اما موضوع اسناد عادی تجاری،وسیله پرداخت به روز و فوری بودن است. [۳۶]
بند ششم: از حیث قوه‌ی اجرایی
برخی از انواع اسناد تجاری (چک) از حیث قوه‌ی اجرایی در حکم اسناد رسمی قرار گرفته و دارنده آن می‌تواند مستقیماً به دایره اجرای ثبت اسناد و املاک مراجعه تقاضای صدور اجرائیه نماید. حال آنکه هیچ یک از اسناد عادی غیرتجاری دارای چنین وضعیتی نیستند. [۳۷]
بند هفتم: از حیث نحوه و چگونگی وصول
برای وصول اسناد تجاری در درجه‌ی اول پیش‌بینی تشریفات خاصی از حیث مواعد و همچنین واخواست شده است و مضافاً دارنده چنین اسنادی از حیث دادگاه صالح می‌‌‌‌توانند به دادگاه محل اقامت خوانده و همچنین محل انعقاد و تنظیم سند و محل اجرا مراجعه ‌کنند. به علاوه در خصوص چک می‌توان هم از طریق حقوقی و هم از طریق کیفری و ثبتی اقدام به عمل آورد. ولی در مورد اسناد عادی غیرتجاری چنین نیست. [۳۸]
بند هشتم: از حیث قابلیت گردش
اسناد تجاری قابلیت گردش به صورت حامل و دست‌ به دست را دارد. در اسناد در وجه حامل متصرف دارنده قانونی فرض می‌شود و پرداخت دین به دارنده کفایت می‌کند. حال آنکه در اسناد مدنی دین باید به داین یا قائم‌مقام قانونی او پرداخت شود. [۳۹]
بند نهم: از حیث مرور زمان
قانونگذار برای واخواست، مطالبه، طرح دعوی مربوط به اسناد تجاری مواعدی را مقرر داشته است و از آن جمله است ماده ۲۸۶، ۲۸۷، ۲۸۸، ۲۸۹، ۲۹۰، ۳۱۵، ۳۱۷، ۳۱۸، ۳۱۹ ق.ت و ماده ۱۱ ق.ص.چ. در رابطه با عدم تسری نظریه شماره فقهای شورای نگهبان (مبنی بر غیرشرعی بودن مرور زمان) در رابطه با قانون تجارت تردیدی نیست. زیرا اولاً در نظریه مزبور آمده است.«مواد ۷۳۱ ق.آ.د.م به بعد در مورد مرور زمان مخالف با موازین شرع است» چنین استفاده می‌شود که نظریه‌ی مزبور صرفاً در حدود عبارات مندرج در ق.آ.د.م قابل استناد است. ثانیاً در نظریه شماره نیز بیان داشته «… شامل دعاوی اشخاص حقیقی و یا حقوقی که در قوانین و مقررات کشورشان مرور زمان پذیرفته شده است نمی‌شود».نتیجتاً ملاحظه می‌شود که مبحث مرور زمان در خصوص اسناد تجاری با اسناد عادی غیرتجاری وجوه تمایز است. [۴۰]
۷۲۵۲
۲۷/۱۱/۶۱
۳۵۰۶
۲۷/۱۱/۶۱
گفتار دوم: مقایسه چک و برات
بند نخست: جهات افتراق چک و برات
۱- در موقع صدور چک صادرکننده باید در نزد محال علیه معادل آن وجه نقد یا اعتبار قابل استفاده داشته و حال آنکه در برات چنین شرایطی دیده نمی‌شود بلکه برات‌دهنده می‌تواند بعداً محل آن را نزد محال‌علیه تأمین نماید.
۲- برات ممکن است بوعده از رویت و بوعده از تاریخ پرداخت شود ولی در مورد چک چنین حقی به صادرکننده داده نشده و چک بوعده نمی‌تواند دارای اوصاف مقرّر در قانون باشد و به موجب بند هـ مادّه ۱۳ ق.ص.چ. در صورتی که ثابت شود چک بدون تاریخ صادر شده و یا تاریخ واقعی صدور چک مقدم بر تاریخ مندرج در متن چک باشد آن چک از نظر قانون قابل تعقیب کیفری نمی‌باشد.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

فراوانی

درصد استاد

11

9/15 دانشیار

26

7/37 استادیار

31

9/44 مربی

1

4/1 جمع

69

100

در شکل زیر توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب رتبه علمی نشان داده شده است.
(نشان دهنده ادعا) و (نشان دهنده نقیض ادعا) تبدیل می‌شود.
: بین وجود روحیه گروهی و ایجاد رفتارشهروندی سازمانی رابطه معناداری وجود ندارد.
: بین وجود روحیه گروهی و ایجاد رفتارشهروندی سازمانی رابطه معناداری وجود دارد.
نقیض ادعا 0=
ادعا
برای بررسی این فرضیه از سؤالات 1 تا 4 پرسشنامه برای بعد روحیه گری و سوالات 1 تا 16 برای رفتار شهروندی سازمانی استفاده گردیده است و این فرضیه با بهره گرفتن از آزمون همبستگی پیرسون مورد آزمون قرار گرفته است. نتایج حاصل از این بررسی در جدول 4-5 نشان داده شده است.
جدول 4-3: نتایج حاصل از آزمون همبستگی پیرسون برای فرضیه‌ی اول

>

متغیر رفتارشهروندی سازمانی
فرضیه‌ی فرعی اول روحیه گری همبستگی 446/0
سطح معناداری 000/0
حجم نمونه 97
جدول بالا نشان می‌دهد که همبستگی بین وجود روحیه گروهی و ایجاد رفتارشهروندی سازمانی برابر با 446/0می‌باشد و با توجه به سطح معناداری برآورد شده که برابر 000/0 می‌باشد و در سطح اطمینان 95/0درصد می‌توان ادعا کرد که فرض صفر رد و نقیض آن تأیید می‌گردد، یعنی فرض پذیرفته می‌شود. درنتیجه بین وجود روحیه گروهی و ایجاد رفتار شهروندی سازمانی رابطه معناداری وجود دارد. یعنی بعد روحیه در ایجاد و ارتقاء رفتار شهروندی سازمانی اهمیت بسزایی دارد و با بالا رفتن روحیه کارکنان و اعضای هیئت علمی، رفتار شهروندی سازمانی نیز ارتقاء می‌یابد. بعنوان مثال افزایش روحیه گروهی میتواند همراه با افزایش صمیمت و علاقمندی کارکنان شود و بهبود دریک مولفه، موجب بهبود سه مولفه شود.
4-3-2 آزمون فرضیه فرعی دوم
فرضیه دوم به بررسی رابطه بین وجود پرهیز از مزاحمت توسط مدیران و ایجاد رفتارشهروندی سازمانی می‌پردازد که به منظور آزمون، این فرضیه به صورت فرضیه‌های آماری، (نشان دهنده ادعا) و (نشان دهنده نقیض ادعا) تبدیل می‌شود.