درذیل به چند تای آنها اشاره می گردد :
۱: نظام اقتصادی عبارت از مجموعه اعضاء ونهادهای )بنگاه ها وخانوارها( مرتبط و منظمی است که در سه حوزه تولید، توزیع و مصرف براساس مبانی فلسفی ومکتبی والگوی رفتاری خاص فعالیت می کنند و در این سه حوزه مشغول ارزشیابی وانتخاب می باشد. ۲
عکس مرتبط با اقتصاد
۲: نظام اقتصادی، مجموعه هماهنگ نهادهای اجتماعی است که براساس مبانی فلسفی ومکتبی،تحت مقررات و ضوابط خاص باهم دیگرروابط مالی وحقوقی برقرارمی کنند.۳
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
بر این اساس، نظام اقتصادی نیز یکی اززیرشاخه های نظامهای اجتماعی است.
۳: نظام اقتصادی مجموعه ای ازنهاد هایی است که به منظور تخصیص منابع تولید, تبادل کالاها وخدمات, توزیع درآمد ها وثروت عمومی به وسیله جامعه برپا می شوند۱.
:۱لاژوژی، ژوزف؛ نظامهای اقتصادی، ترجمه شجاعالدین ضیائیان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۵ ، چاپ دوازدهم، ص ۱
واژه نظام به مفهوم خاص آن، سابقه طولانی ندارد. این واژه در سالهای۱۵۵۱-۱۵۵۶با مطرح شدن تئوری عمومی نظامها به وسیله برتالانفی ۱۹۰۱-۱۹۷۱، زیست شناس آلمانی، مفهوم خاص خود را یافت و بعدها با کاربرداین تئوری در رشته های مختلف علوم، واژه هایی مانند نظام اقتصادی، نظام ارتباطات و نظام اطلاعات متداول شد ۱.
موضوع نظام اقتصادی:
موضوع نظام های اقتصادی ثروت)کالا وخدمات( ازحیث عینیت وتعلق آن به اشخاص حقیقی وحقوقی است نه ازحیث مالیت وارزش کالا وخدمات.
ویژگی های عمومی نظام اقتصادی
۱:قابلیت اجرای داشتن نظام؛ باید همه اصول نظام اقتصادی و قواعد آن بهصورت کامل قابل اجرا باشد؛ تا نتایجی که نظام در دستیابی به آنها تمایل دارد، محقق شود. اجرای کامل هر نظام، مستلزم سازگاری همهی عرصه های فعالیت در جامعه با مطالبات نظام است.
۲: نظام اقتصادی باید، نظامی پویا باشد؛ یعنی در آن، قانون ثابتی که همه جزئیات را شامل شود، وجود نداشته باشد؛ بلکه نظام باید فقط خطوط کلی واصول اساسی را تعیین کرده، جزئیات دیگر را به جامعه واگذار کند؛ تا مطابق وضعیت، متغیرهای آن به مرور زمان تعیین شود.
۳:نظام اقتصادی دارای ارزشها بوده و هدف دار شمرده شود؛ بهعبارت دیگر،نظام اقتصادی، مجموعهی معینی از ارزشها را برگزیده و به آن پایبندباشد.)شامل اقتصاد دستوری است(۲
۱:مدنى، داوود؛ مقدمهاى بر تئورىهاى سازمان و مدیریت، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، ۱۳۷۳،چاپ چهارم، ص ۲۲۱
۲:منذر، قحف؛ دین و اقتصاد )نظام اقتصادی اسلام و علم تحلیل اقتصادی اسلام(، ترجمه سیدحسین میرمعزی، فصلنامه اقتصاد اسلامی، ۱۳۳۴ ، شماره ۱۳، ص ۱۷۱-۱۷۳
اجزا وعناصر نظام اقتصادی:
۱٫واحدهای اقتصادی)خانوار+بنگاه تولیدی+دولت+بخش خارجی(
۲٫منابع وامکانات: طبیعی ،ثروت واموال وفرصتهای اقتصادی و…
۳٫الگوهای رفتاری)خرد+کلان(
۴٫رژیم اقتصادی: مجموعه مقررات وقوانین که مناسبات افرادرا با اموال وطبیعت، وسایرافراد وجامعه مشخص می کنند.
بنیان های اقتصاد:
نظام های اقتصادی زیرمجموعه بنیانهای اقتصادی است وبنیان های اقتصادی عبارت است از: شرایط جمعیتی+ فرهنگی+نوع حکومت+اخلاق+شرایط جغرافیایی وفیزیکی .
تفاوت های علم اقتصاد ونظام اقتصادی:
الف( موضوع علم اقتصاد ثروت ازبعد مالیت وارزش داشتن آن است.موضوع نظام اقتصادی ثروت ازبعد عینیت وتعلق اموال به اشخاص می باشد.
ب( اهداف اهداف علم اقتصاد: ماکزیمم سازی سود ومطلوبیت است.اهداف نظام اقتصادی :حد اکثر سازی سود ومطلوبیت +عدالت اقتصادی+ رشد وتوسعه اقتصادی ورفاه عمومی واستقلال ج( تعریف، اقتصاد به تخصیص بهینه منابع کمیاب، ودستیابی به راه های که موجب افزایش تولید درراستای تامین نیازهای واقعی می گردد تعریف می شود.امانظام اقتصاد به مجموعه عناصرمنظمی که بین آنها ارتباط وجود دارد وهدف خاصی را دنبال می کند تعریف می شود.۱
۱:میرمعزّى، سیدحسین؛ اسلام و نظام اقتصادى، فصلنامه اقتصاد اسلامی، سال اول، پاییز ۱۳۳۱ ، شماره ۳، ص ۵۲
بطورکلی می توان بیان کرد که علم اقتصاد اصولا به منظورماکزیمم سازی تولید وافزایش اموال ودارایی ها وحد اکثرسازی مطلوبیت طراحی گردیده است. بحث ازاسباب و عوامل ازدیاد تولیدات زراعتی، صنعتی، تجارتی و امثال آن، و بحث از قانون عرضه و تقاضا و قانون تحدید دستمزد ها و .. ازوظایف اصلی علم اقتصاد است.
اما نظام های اقتصادی ازمبادی ومسائلی همانند بحث از حقوق و وظایفی که بین کارگر و کار فرما، مالک زمین و کشتمند، اجاره دهنده و اجاره گیرنده،فروشنده و خریدارو قرض دهنده و قرض گیرنده، دارا و نا دار، دولت و افراد و .. بحث می گردد. هدف ازاین گونه بحث ها تامین عدالت،آزادی اقتصادی و تشخیص حقوق و وظایف مالی مردمان است.۱
روش های بررسی نظامهای اقتصادی
برای بررسی نظامهای اقتصادی معمولا ازسه روش استفاده می شود که عبارت انداز :
۱:روش بررسی تاریخی؛ در این روش، عوامل پیدایش، تغییرو تحوّل یک نظام اقتصادی به لحاظ تاریخی ودرمقاطع مختلف مورد بررسی قرارمی گیرد. و همچنین عواملی که موجب انهدام نظام اقتصادی است، نیز مورد بررسی وتوجه قرار میگیرند. مانند:نظام اقتصاد سوسیالیستی که مهم ترین عوامل که
باعث سقوط وفروپاشی آن گردید عدم شفافیت تعیین قیمت کالا وخدمات و..دیگری نادیده گرفتن انگیزه ها وگرایش طبیعی انسان ها است که همه مجبوربودند دراردوگاه های کار اجباری
کار کنند ولی به اندازه نیازشان مصرف کنند و این مساله باعث کند شدن موتور محرک کار گردید،
۱:حسین نمازی، نظام های اقتصادی، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ اول، تهران ۱۳۷۴، ص ۲۴٫
زیرا انگیزه هاوگرایش های منفعت طلبی وسود جوی ، موتور محرک فعالیتهای اقتصادیانسان می باشد، که درنظام سوسیالیستی سرکوب می گردد.
۲:روش بررسی تحلیلی؛ در این روش، مبانی فکری و اصول تئوریک نظام وهمچنین نظریه های پذیرفتهشده اقتصادی که در شکلگیری آن نظام، مؤثر بوده،به لحاظ منطقی، مورد بررسی قرار میگیرد و از این طریق، میزان انسجام، صحت و سقم اصول و نظریات نظام اقتصادی را بهدست میآوریم.همینطورمی توان این اصول را ازطریق تجربی نیز مورد آزمون قرارداد که تا معلوم گردد تاچه اندازه با امورواقعی وعینی مطابقت وعینیت دارند.مثلا:درنظام سرمایه داری، تعادل خود کار واصل عدم مداخله دولت ازاصول مهم نظام اقتصاد سرمایه داری لیبرال می باشد می توان بررسی کرد که تاچه اندازه سازگاری منطقی با واقعیات دارد.
۳: روش بررسی عملکردی؛ در این روش، عملکرد یک نظام اقتصادی، از یک طرف در ارتباط با هدفهای همان نظام و از طرف دیگر با عملکرد سایرنظامهای اقتصادی مورد بررسی قرار میگیرد. آنچه در این بررسی مهم است،در نظر گرفتن شرایط و بنیان های اقتصادی مثل شرایط جغرافیایی، جمعیّتی، اخلاقی و … است؛ که در عملکرد مثبت ومنفی یک نظام اقتصادی، تأثیر چشمگیری دارد.برای بررسی نظام اقتصادی ازهرسه روش می توان استفاده کرد .اما میزان کاربرد هریک ازاین روشها متناسب با نظام اقتصادی مورد نظرمتفاوت است. مثلا نظام های اقتصادی که ازنظرزمانی کمتر درصحنه عمل حضورداشته است ازلحاظ عملکرد کمترمورد توجه قرارمی گیرد)مثل نظام مختلط، نظام اقتصاد اسلامی(همینطور نظامی که ازنظرتاریخی وجود وانقراض شان محدود به عوامل خاص می باشد نیزکمترمورد توجه قرارمی گیرد)مثل نظام سوسیالیستی(.بنابراین مناسب ترین روش برای بررسی نظام ها روش تحلیلی است که به صورت قضیه حقیقیه قضایا ومسائل را مورد بررسی قرارمی دهد.
۱:حسین نمازی، نظام های اقتصادی، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ اول، تهران ۱۳۷۴، ص ۲۶
چهار دسته اصلی از عناصری که یک سیستم اقتصادی را تشکیل می دهند:
منابع، شرکت کنندگان، فرایندها و نهادها
الف – منابع
زمین، منابع طبیعی، آب و هوا، خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و زیستی اشیا، ابزارهای تولید، ساختمان ها، کارخانه ها، وسایل حمل و نقل و ارتباطات، کتاب ها، ذخایر پولی، سرمایه انسانی، مهارت هاواطلاعات انباشته شده، تکنولوژی و به طور کلی، مجموع دارایی هاوثروت های طبیعی و غیرطبیعی یک ملت را می توان درلیست منابع قرار داد . اقلام منابع با گذشت زمان تغییر نموده، با پیشرفت کشفیات و اختراعات، افزایش می یابد .
ب- شرکت کنندگان
شرکت کنندگان مردم هستند که به صورت افراد یا گروه ها ملاحظه می شوند . معمولا برای تحلیل، مردم را به صورت گروه هایی که اهداف مشترکی دارند در نظر می گیرند . در ادبیات اقتصادی، شرکت کنندگان یک سیستم اقتصادی را به سه زیر مجموعه تقسیم می کنند: بنگاه ها (که عمدتا داده را به ستاده تبدیل می کنند)، خانوارها (که از سویی مصرف کننده نهایی ستاده ها و از سوی دیگر عرضه کننده کار و سرمایه می باشند) و دولت (که پاسدار منافع افراد و مصالح اجتماعی و تولیدکننده کالاهای عمومی است )
نکته قابل توجه آن که این تقسیم، تقسیم اشخاص نیست بلکه تقسیم شخصیت هاست . در واقع همه تولید کنندگان مصرف کننده نیز هستند و غالب مصرف کنندگان (به غیر از سالخوردگان و معلولین و امثال آن ها) تولید کننده نیز می باشند . هم چنین کارمندان دولت را مردم تشکیل می دهند که همگی مصرف کننده اند البته این تقسیم به اغراض تحلیلی صورت می گیرد و در صورت لزوم می توان آن را تغییر یا گسترش داد .
ج – فرایندها
فرایندها عملکرد نظام اقتصادی را توضیح می دهند . عناصر فرایند ترتیبی منطقی را تشکیل می دهند که در آن اطلاعات زمینه ساز تصمیمات می باشند و اجرای تصمیمات نتایج را می آفریند.
د – نهادها
نهادها الگوهای خاص روابطی هستند که شرکت کنندگان را به یکدیگر گره می زنند . چنین شکل ها و الگوها عناصر فرایند در عمل می باشند.«نهادها» در این معنا انتزاعات تحلیلی هستند که نباید آن ها را با ساختمان ها (از قبیل ادارات، کارخانه ها) یا مراکز مبادله سهام و کالاها که در آن ها بعضی از این الگوهای تثبیت شده رفتاری رخ می دهد، اشتباه گرفت; برای مثال «بازار» یک نهاد اقتصادی به معنای الگوی تثبیت شده خرید و فروش است . مالکیت خصوصی یک نهاد است که استفاده از اشیای خاص را نهادینه می کند و حق استفاده از آن را فقط برای افراد خاصی قرار می دهد . هم چنین قرض، هدیه و مالیات نهادهای اقتصادی هستند . این الگوها از طریق قواعد قانونی، مجازات های اجتماعی، نظام های اعتقادی و فرهنگی، در جوامع تثبیت می شوند.آن چه در این تحلیل بیان شد درباره نظام های موجود در خارج کاربرد بیش تری دارد به خصوص فرایندها که عملکرد نظام موجود را توضیح می دهند . برای آن که بتوانیم از این مطالب برای تحلیل نظامی نظری که توسط مکتبی بشری یا الهی ارائه می شود، استفاده کنیم، به تعدیل هایی نیاز است . بر این اساس ما بین دو مفهوم از نظام تفکیک می کنیم: یکی نظام اقتصادی به مفهوم نظامی که در خارج موجود است و عمل می کند و نتایجی را در یک محدوده زمانی و مکانی خاص می آفریند . دوم طرح نظری نظام اقتصادی که می تواند دستاورد یک مکتب فکری بشری یا یک دین باشد . آن چه موضوع بحث ما در این نوشتار است طرح نظری نظام اقتصادی است که دارای سه عنصر است: منابع، شرکت کنندگان (با همان تفسیری که گذشت) و نهادهادر این جا نهادها الگوهایی هستند که روابط بین شرکت کنندگان و منابع و نیز روابط بین شرکت کنندگان را با یکدیگر بیان می کنند . این الگوها قابلیت آن را دارند که به روش پیش گفته در جامعه تثبیت شوند .
تصویر درباره بازار سهام (بورس اوراق بهادار)
بدین ترتیب در یک نظام اقتصادی دو نوع نهاد قابل تشخیص است:
۱- نهادهایی که بیان گر نوع ارتباط بین شرکت کنندگان و منابع اند، مانند الگوی مصرف، سرمایه گذاری، پس انداز و…
۲-نهادهایی که بیان گر نوع ارتباط شرکت کنندگان در نظام اند، مانند الگوی خرید و فروش، الگوی اجاره، قرض، صدقه، هدیه، مالیات، هزینه های دولت .
در این بیان از نظام اقتصادی به فرایندها اشاره ای نکردیم، زیرا فرایندها مربوط به مرحله تحقق خارجی طرح نظری نظام اقتصادی اند; یعنی پس از آن که نظام اقتصادی به لحاظ نظری طراحی شد یا به وسیله یک مکتب فکری ارائه گردید، مرحله پیاده کردن آن در شرایط زمانی و مکانی خاص فرا می رسد و در این مرحله است که فرایندهای جمع آوری اطلاعات، تصمیم گیری و اجرا و بررسی نتایج به کار می آیند . بر این اساس می توان نظام اقتصادی را چنین تعریف نمود: «نظام اقتصادی عبارت است از مجموعه ای از الگوهای رفتاری که بر اساس مبانی اعتقادی و ارزشی مشخص، در راستای اهداف معینی به صورت هماهنگ سامان یافته و شرکت کنندگان در نظام را به یکدیگر و به منابع پیوند می دهد.۱

۱: سبحانی. حسن ، نظام اقتصادی اسلام، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، بهار ۱۳۷۳، ص ۸۵-۹۹
فصل دوم:
انواع نظامهای اقتصادی
نظامهای اقتصادی درطول تاریخ به تدریج شکل گرفته اند و ازنظامهای اقتصادی نیازی ومبادله ای به منظور تامین نیازهای معیشتی )که به منظوررفع نیازها شکل گرفته اند(شروع وبه نظامهای فعلی مانند نظامهای سرمایه داری،سوسیالیستی ومختلط تکامل یافته اند دریک تقسیم بندی کلی می توان نظامهای اقتصادی رابه صورت نظامهای اقتصادی جوامع اولیه وجامعه امروزی تدوین وطراحی نمود.۱
الف( نظامهای اقتصادی درجوامع اولیه
درجوامع اولیه نظامهای اقتصادی غالبا براساس تامین نیازهاشکل گرفته اند،وفعالیتهای تولیدی ومبادله ای صرفا درراستای رفع نیاز بوده است که هرکس به اندازه نیازش تولید ومصرف می کردند، وبه اندازه نیازشان مازادهای تولیدی شان را مبادله می نمودند.بنابراین اقتصاد که درجوامع اولیه وجود داشته فقط یک اقتصادمعیشتی بوده است،کالاها وخدمات فقط ارزش مصرفی داشته اندومبادله کالاها وخدمات نیزبراساس ارزش مصرفی آن بوده است نه ارزش مبادله ای که برااساس عرضه وتقاضا شکل می گیرد .
انواع نظامهای اقتصادی که درجوامع اولیه شکل گرفته اند:
۱:نظام اقتصاد شبانی خانگی (بیابانی-صحرایی)
نظام اقتصاد شبانی درجوامع اولیه ازنظرتاریخی تاهنگام پیدایش مسیحیت ادامه داشته است. ویک نظام اقتصادی معیشتی بوده است.
۱:سبحانی حسن ، نظام اقتصادی اسلام، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، بهار ۱۳۷۳، ص ۸۵-۱۰۸٫
ویژگیهای نظام اقتصادی شبانی:
الف( واحد های اقتصادی،
مهم ترین واحد اقتصادی در این نوع نظام خانواده است. خانوارها حالت خود تولیدی داشته اند که خود تولید می کرده اند وخود مصرف می کرده اند. مرادازخانواده تمام کسانی است که دارای جد مشترک بودند وجد بزرگ آن نقش رئیس خانواده را داشته وتمام درآمد هارا او براساس نیاز افراد خانواده توزیع می کردند.
ب( نوع فعالیتهای اقتصادی) منابع وامکانات(
نوع فعالیتهای اقتصادی درنظام شبانی کشاورزی و دامداری، دراین نظام فعالیتهای کشاورزی ودامداری رونق داشته است اما صنعت)درحد ساخت وسائل تولید( وتجارت بسیارمحدود واندک بوده است ومبادله فقط به منظوررفع نیاز صورت می گرفته است نه کسب منفعت وسود آوری.
ج)الگویی رفتاری
الگوی رفتاری نظام اقتصاد شبانی, بیشتر براساس الگوی خردی است نه کلان زیرا جوامع کوچک با نیازهای محدود و امکانات محدود مواجه اند, که خانواده ها مهم ترین واحد تحلیلی اقتصادی است.

اگرچه برخی معتقدند کشتن دختران از ترس فقر بوده است، امّا این تعبیر زمانی می تواند قابل قبول باشد که عمل فجیع «زنده به گور نمودن دختران» در مورد نوزادان ذکور هم صدق نماید، ولی در بررسی متون دست اول باقیمانده از نزدیکترین دوره مربوط به عصر جاهلیت، حتی به یک مورد نیز از کشتن پسران را نمی­یابیم. بنابراین این عمل فجیع دلیل دیگری دارد که به بررسی آن می پردازیم. تاریخ، زنده به گور کردن دختران را بدعتی می­داند که قبیله تمیم آن را بنیان نهاد. مورخین داستان رئیس قبیله تمیم را در کتب تاریخی، اینگونه نقل می­ کنند:

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

۱-۱۴- ۱ قیس بن عاصم، پایه گذار زنده به گور نمودن دختران

قبیله تمیم هر سال به پادشاه حیره که «نعمان» بود، مالیات می­دادند. یک سال قبیله تمیم از دادن مالیات به وی سرباز می­زند و «نعمان» نیز دستور لشکرکشی به سوی قبیله تمیم را صادر می­ کند. در نتیجه اموال افراد قبیله مصادره گشته و زنان و دختران آنها، به اسارت برده می­شوند. مردان قبیله از «نعمان» تقاضا می­نمایند که همسران و دختران آنها را بازگرداند؛ «نعمان» با خواسته افراد قبیله تمیم موافقت می­ کند، امّا به این شرط که انتخاب بین رفتن به قبیله پدری و ماندن در نزد وی، به دست خود زنان باشد. برخی از زنان و دختران بنا به دلایلی( آبستن شدن در دوران اسارت) به قبیله خویش باز نمی­گردند. [۷۷]
یکی از کسانی که اسارت را ترجیح می­دهد، دختر رئیس قبیله تمیم، «قیس بن عاصم» است. «قیس» از این بابت بسیار ناراحت می­ شود و احساس می­ کند که به ننگی بزرگ دچار گشته است،«قیس» با خود عهد می­ کند که اگر از آن زمان به بعد صاحب فرزند دختری گردید، او را زنده به­گور نماید و از این رو دختران خویش را زنده به گور می­نمود. دیگر افراد قبیله نیز به پیروی از رئیس قبیله «قیس بن عاصم» به چنین عملی اقدام می­نمایند. از آن زمان بود که زنده به گورکردن دختران در بین اعراب رواج یافت و دیگر قبایل عرب نیز،به این عمل وحشتناک و کورکورانه اقدام نمودند. البته باید توجه داشت که یکی از عوامل زنده به گور کردن دختران و خوار وحقیر دانستن آنها، چنانچه از داستان مذکور فهمیده می­ شود، ناشی از ترس اعراب نسبت به ننگ احتمالی بود که ممکن بود توسط دخترانشان به وجود آید.[۷۸]
اعراب جاهلی می­ترسیدند که مبادا شرافتشان به خاطر اسارت دخترانشان در جنگهای قبیله­ای لطمه ببیند. از این رو به عقیده اعراب، تولّد دختر به منزله یک مصیبت هولناک بود. دختران را زنده به گور می­کردند و این جنایت را مایه افتخار خویش می­دانستند و تمام تلاششان بر این بود که آنرا با بهانه های مختلف به نوعی توجیه کنند و کشتن دختران را کار نیک و نجیبانه ای جلوه دهند. قرآن به یکی از دلیل تراشیهای اعراب جاهلی بر اعمالشان اشاره نموده است، و آنرا ترس از فقیر شدن توسط اعراب دانسته است.
برخی از مورخان، داستان دخترکشی «قیس بنس عاصم» را در رواج سنت زنده به گور نمودن دختران، در دوران جاهلیت مؤثّر می­دانند و حتی به اشتباه او را پایه گذار این رسم دانسته ­اند؛ درحالیکه بنا به گفته یکی از مورخان معاصر، این رسم به قبل از زمان قیس مربوط می­گردد و چه بسا مربوط به قبل از میلاد باشد. البته این نکته را نیز نباید از نظر دور نگه­ داشت که تمامی اعمال رئیس قبیله مورد تقلید کورکورانه افراد قبیله بوده است.[۷۹]
همچنین نباید این موضوع را فراموش نمود که شروع کننده این عمل غیر انسانی هر کسی که باشد، چه درعصر جاهلی باشد و چه در عصر قبل از میلاد، از تقبیح عمل زشت «وأد» کاسته نمی­گردد؛ و همچنین علت امر وقیح «وأد» به ذات زنان از حیث زن بودنشان مربوط نمی­گردد، بلکه معلول یکسری عوامل خارجی و بیرون از ذات زنان است، که می توان به برخی از این عوامل اشاره نمود:

۱-۱۴-۲ انحطاط اخلاقی در دوره جاهلیت

گاهی در دوران جاهلیت بنا به دلایلی بسیار واهی و پیش پا افتاده، جنگهایی بسیار بزرگ و طولانی رخ می­داد که تمامی افراد قبیله به دلیل تعصب بیجا و نادرست نسبت به یکی از اعضاء قبیله، ناچاراً مجبور به شرکت در آن جنگ بودند. قانون جاهلیت به قبیله غالب این اجازه را می داد که به غارت تمامی اموال و دارائی های قبیله مغلوب بپردازد و همچنین این اجازه را داشتند که تمامی زنان و کودکان را به اسارت و بردگی ببرد.
اعراب اعمال دختر کشی خود را چنین توجیه می کردند، « نلحَقهُنَّ ِِبِِِِِِبَِناتِ الله؛ ملائکه دختران خداوند هستند و ما با کشتن دختران خود، آنان را به دختران خداوند ملحق می­سازیم..»[۸۰]
خداوند در این باره چنین می­فرمایند:
«و یَجعلونَ لله البَنات سُبحانه و لَهُم ما یَشتَهون» [۸۱]
« آنان دختران را_ با آنکه خداوند منزه از فرزند است_ فرزندان خداوند می دانند و حال آنکه برای خودشان پسران را آرزو می کنند.»
اعراب جاهلی با این توجیه نادرست و ساختگی خویش مرتکب جنایت هولناک، «وأد» می شدند، و با این عقیده باطل خویش که دختران، فرزندان خداوند هستند به نوعی کشتن دختران را توجیه می­کردند.
حتی اگر عوامل دیگر را در نظر مهم جلوه ندهیم؛ نادانی و سوء تربیت صحیح در میان مردم شبه جزیره سبب این جنایات می­شد، که دختران خود را با کوچکترین گناهی و در بیشتر موارد بدون گناه به قتل می­رساندند. علی­الخصوص اگر از دختری عمل منافی عفت سر می­زد، بلافاصله او را از نعمت حیات محروم می­نمودند. اکثر افراد شبه جزیره برای جلوگیری از رخ دادن اعمال منافی عفت در میان زنان قبیله خود، به زنده به گور نمودن دختران می­پرداختند و هر کسی را که به زنده به گوری دختر خود اقدام می­نمود، فردی با غیرت و متعصب می­نامیدند. اعراب به زنانشان افتخار می­کردند و بر کرامت زنان خویش حریص بودند. دلیل پیروزی اعراب بر فارسیان در جنگ «ذی­قار»، حرص اعراب برای دفاع از کرامات زنان خویش بود. همچنین «جنگ فجار» در «عکاظ» نیز به همین دلیل اتفاق افتاد.[۸۲] بنا به گفته اکثر مورخان و مفسران، مهمترین دلیل زنده به گوری دختران و ننگ دانستن وجود آنان در خانواده و قبیله، ارتکاب اعمال منافی عفت، توسط برخی از دختران بود، که گاهی زنان و دختران اعراب به آن روی می­آوردند.[۸۳]
البته این نکته را هم نباید به فراموشی سپرد که عمل منافی عفت درمرحله­ ای از زمان در میان برخی از قبایل جاهلی پذیرفته شده بود و زنان و دختران آزادانه با مردان دلخواه خود روابط عاشقانه­ای برقرار می کردند. بدون اینکه کشته یا تنبیه شوند. به این رسم کسب یا اکتساب می­گفتند. علاوه بر این زنانی هم بودند که به روسپیگری می­پرداختند، آنان بر سر در منزلشان پرچمی که علامت و مشخصه این اعمال بود می­آویختند.[۸۴]

۱-۱۴-۳ نبودن هم کفو برای دختران

برخی از اعراب جاهلی به دلیل تعصبات نژادی و قومی، علّت دختر کشی علت خود را نبودن هم کفو و هم رتبه ای برای دخترانشان می­دانستند. «مهلهل بن ربیغه» که از طبقه اشراف بود، به علت نبودن هم کفو برای دخترش، به همسر خویش، دستور کشتن دختر تازه بدنیا آمده­اش را صادر نمود؛ همسر وی نیز برای نجات جان دخترش او را به دست خدّامش سپرد، تا آنرا بزرگ نماید. برخی دیگر از کسانیکه هم عقیده «مهلهل» بودند، مرتکب جنایت دختر کشی نمی­شدند ولی به دختران خویش اجازه ازدواج را تا آخر عمر نمی­دادند و آنان را مجرد نگه می­داشتند. «ذو الاصبع عدوانی» از جمله این اشخاص بود، وی که دارای ۴ دختر بود، به هیچ یک اجازه ازدواج نداد.[۸۵]

۱-۱۴-۴ عوامل اقتصادی ( ترس از فقر)
عکس مرتبط با اقتصاد

شبه جزیره عربستان از لحاظ جغرافیایی در منطقه خشک و کم بارانی قرار گرفته بود. بجز در «طائف» و چند شهر دیگر شبه جزیره که تعدادشان انگشت شمار بود، کمبود آب و نبودن هوای مناسب، سبب کاهش دامداری گشته بود. علاوه بر این، اعراب پرداختن به کشاورزی را سبب کسر شأن خود دانسته و آنرا کاری حقیرانه و در شأن زنان می­دیدند. این دیدگاه های اشتباه سبب کمبود مواد­ خوراکی در میانشان گشته بود. در دوران اسلامی هم که با ایرانیان کشاورز آشنا شدند، معتقد بودند که کشاورزی در شأن یک مرد عجم است نه مردی عرب، لذا یک مرد عرب بایستی شمشیر بزند و بجنگد. چنین اعتقادات خرافی، سبب گسترش فقر در میان اعراب جاهلی در شبه جزیره گشته بود.[۸۶]
علاوه بر کمبود لوازم مناسب جهت کشاورزی، کمبود سرمایه جهت تجارت درمیان تمامی خانواده های ساکن در شبه جزیره، از عوامل مؤثردیگر بر این رکود اقتصادی گشته بود. همچنین به دلیل وجود دزدان و راهزنان در مسیر قافله­های تجاری، تجارت در میان تمامی قبایل عرب رواج نداشت.[۸۷] لذا اکثر قبایل عرب، علی الخصوص صحرانشینان بالإجبار از تجارت رویگردان بودند. برخی از قبایل هم که دارای سرمایه جهت تجارت بودند، به دو دلیل قادر به تجارت نبودند:
الف) افراد کافی جهت انجام سفرهای طولانی نداشتند. زیرا ممکن بود در غیاب افراد جوان و نیرومند قبیله، قبایل دیگر به غارت منازلشان بپردازند.
ب) اگر افراد کافی جهت تجارت و نگهبانی از قبیله داشتند، افراد مطلع و کاردان جهت انجام معاملات سودآور در اختیار نداشتند.
درماجرای تجارت «خدیجه» (س) قید شده است که وی به دلیل اینکه قادر به انجام تجارت نبود از برخی از تاجران در ازای پرداخت حقوق در خواست همکاری می نمود. برای اینچنین از سرمایه گذاران، نبودن فرد امین و مناسب، در محیط شبه جزیره که همگی کافر و بت پرست بودند، و کمتر کسی از دزدی و شیّادی دوری می جست مشکل عدیده ای بود، لذا باز هم در زندگی حضرت خدیجه (س) می­خوانیم که ایشان چندین فرد را برای تجارت اموالشان در نظر گرفتند ولی از آنها راضی نبودند، تا اینکه از امانت داری و نحوه تجارت و کسب سود توسط حضرت محمد (ص) راضی گشته و یکی از دلایل ازدواج ایشان با پیامبر(ص) امین بودن پیامبر(ص) بود. [۸۸]
عدم آشنایی با فنون کشاورزی، نداشتن مزارع مناسب، نبودن آب و هوای معتدل و مناسب جهت کشاورزی، از دلایل دیگر کمبود مواد خوراکی در شبه جزیره بود. همچنین جمعیت زیاد هر خانواده نیز مشکل را دو چندان می نمود، زیرا در شرایطی که غذای کافی برای اعضای خانواده وجود نداشت افزایش جمعیت به دلیل ناآگاهی با فنون کنترل جمعیت، سبب فزونی جمعیت اعراب جاهلی می­گشت.
در شبه جزیره نگهداری و پرورش شتران رواج داشت که آن هم نیازمند به مراقبت و نگهداری زیادی نبود. علاوه بر این نگهداری از شتران برعهده مردان بود. مردانی که در سایه چادر می­نشستند و از دور مراقب گله­ها بودند. زنان عرب هرچند که در آن شرایط بی آبی و کمبود امکانات رفاهی به انجام کارهای منزل می پرداختند، دارای کاری درآمدزا و اقتصادی نبودند. زنان قشری مصرف کننده از دسترنج پدران و برادران و همسر خویش بودند. از این رو به بانوان عرب به دید موجوداتی مصرفی می­نگریستند، که کاری بجز مصرف دسترنج مردان نداشتند. لذا وجود یک زن (مادر خانواده) در هر خانه­ای کافی بود و جایی برای زنان دیگر(دختران) وجود نداشت. به خصوص اگر قرار بود این دختران جهت ازدواج با افرادی از قبیله ای دیگر پرورش یابند و به دنیا آورنده دشمنان قبیله پدری خود باشند.لذا اعراب به دلیل ترس از کمبود مواد غذایی برای همه اعضای خانواده، به کشتن دختران خویش که در مقایسه با مردان دارای قدرت بدنی کمتری بودند، روی آوردند[۸۹].
بنابراین اقتصاد نامطلوب دوره جاهلیت تأثیر نسبتاً زیادی بر وضع تحقیرآمیز زنان در عصر جاهلی داشت. برخى از دانشوران معتقدند که تاریخ ماهیّت مادى دارد و اساس همه حرکتها، جنبشها، و تجلّیات تاریخى هر جامعه، سازمان اقتصادى آن است؛ یعنى روابط تولیدى و شیوه و ابزار تولید است که به همه نمودهاى معنوى، اجتماعى، اعم از اخلاق، علم، فلسفه، مذهب، قانون و فرهنگ شکل مى دهد و با دگرگون شدن، آنها را نیز دگرگون مى سازد.[۹۰]
قبایل کوچ نشینى که از راه شکار زندگى مى­کردند، به زنان با دیده تحقیر مى­نگریستند، زیرا زنان، در شکار و پرورش دام، نقش مؤثّرى نداشتند، اما وقتى که این مردم به کشاورزى پرداختند ارزش زن در ترازوى ارزیابى بالا رفت و رفته رفته مردان از زاویه ملاطفت آمیز و به دور از خشونت به آنان نگریستند. بزرگترین علّت این تغییر ریشه­اى، یک دلیل اقتصادى محض بود؛ زیرا از آنجا که زن در زمینه هاى متعددّى چون درختکارى، بذرپـاشى و میوه چینى، به عنصر مفیدى تبدیل شد، پایگاه اجتماعیش ‍استوار گشت و موجود قابل احترامى شناخته شد[۹۱].
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
یکى از علل اصلى آن را، در وضع نابسامان اقتصادى آن روز مى یابیم. چون زنان در آن محیط تنها مصرف کننده بودند و در تولید و توسعه اقتصادى نقشى نداشتند. به همین جهت همواره تحقیر مى شدند، ولى پـسران چـون نیروى مولّد حساب مى آمدند، جایـگـاه خوبى داشتند.[۹۲]
زنده به گور نمودن دختران از ترس ننگی بود که ممکن بود به وجود بیاید.[۹۳] خداوند در قرآن به زنده به گور نمودن دختران در عصر جاهلی، اشاره نموده است و اعراب را از این امر برحذر داشته، واین عمل زشت و غیر انسانی را خطایی بزرگ دانسته است.« و لا تَقتُلوا أََولاَدَکُم خَشیَهَ إملَاقِ نَحنُ نَحنُ نَرزُقُهُم وَ إیّاکُم إنَّ قَتلَهُم کانَ خطأ ً کَبیراً.»[۹۴] «و فرزندان خود را از ترس فقر مکشید، ما آنان را و خود شما را روزى مى دهیم ، و کشتن آنان خطائى بزرگ است » احتمالاً به دلیل پست و حقیر بودن دلایل دیگر در نزد خداوند و یا اینکه اشاره به آنها در شأن باریتعالی نبوده، خداوند فقط به دلیلی مؤدبانه و در شأن خویش اشاره نموده است. هرچند که سایر عوامل نیز در به وجود آمدن آن بی تأثیر نبودند.

۱-۱۴-۵ نهاد اجتماعی اعراب

یکی دیگر ازعوامل مؤثر برجنایت کشتن دختران توسط اعراب را، می توان نحوه ساخت و نهاد اجتماعی اعراب دانست. فقدان یک حکومت مرکزی و وجود زندگی قبیله­ای، باعث ایجاد جنگهای متعددی گشته بود. که افزایش شمار جنگهای قبیله ای سبب کاهش امنیت جانی، امنیت مالی و ناموسی گشته بود. بنابراین مردان برای حفاظت بهتر از خانواده خود، سعی در تقلیل افراد خانواده داشتند. برای این منظور نیز قشری بهتر از زنان وجود نداشت. زیرا زنان از لحاظ قدرت جنگیدن، شمشیرزدن و اسب دوانی در حد بسیار پائین­تری از مردان بودند به همین دلیل در جنگها به اسارت گرفته می شدند و سبب سرافکندگی قبایل متعصب اعراب جاهلی را فراهم می نمودند، لذا اعراب جاهلی به کشتن دختران خود مبادرت می نمودند.

۱-۱۴-۶ ضعف جسمانی زنان

یکی دیگر از عوامل مؤثر در کشتن دختران، ضعف جسمانی زنان در مقایسه با مردان بود. دختران اعراب جاهلی، به خودی خود و در مقایسه با سایر زنان، ضعیف نبودند، ولی در مقایسه با مردان که نیروی دفاعی و تهاجمی قبایل به شمار می رفتند، دارای نیروی بدنی کمتری بودند. اعراب نیز که دائماً در حال نزاع و شکار بودند، به افرادی با نیروی جسمانی زیاد نیاز داشتند. زنان درنظرآنان افرادی مترادف با ضعیف، ترسو و حقیر بودند، لذا اعراب وجود چنین افراد ضعیفی را مایه حقارت خویش دانسته و بهتر می دیدند که چنین فردی در زیر خربارها خاک مدفون گردد، تا زنده باشد و سبب سرافکندگیشان گردد. لازم به یادآوری است که خداوند در قرآن علت اعمال زشت اعراب جاهلی را ترس از فقر می داند. از این آیات می توان چنین نتیجه گیری نمود که اعراب به دلایل مادیگرایی و مال پرستی، دختران خود را می­کشتند و اعمال خود را با دلایل دیگر سرپوش می­نهادند. به خصوص که گاهی این عمل را به گونه­ ای بسیار فجیع و دور از انسانیت انجام می­دادند.
از «عمر بن خطاب» نقل شده است که وی می گفت: درباره جاهلیت ۲ امر وجود دارد که از یکی از آنها گریه­ و از یکی دیگر خنده­ام می­گیرد. امری که از آن گریه­ام می­گیرد این است که در زمان جاهلیت یکی از دخترانم را زنده به گور نمودم و زمانیکه زنده بود خاک به روی او ریختم و هرگاه که آن قضیه را به یاد می آورم گریه­ام می­گیرد، و امر دیگری که مرا می­خنداند این است که برای خودم بت و الهه­ای از خرما ساخته بودم و شب هنگام برسرم قرار می دادم تا مرا محافظت نماید و زمانیکه نیازم به آن بت برطرف شد، آنرا خوردم. هرگاه آنرا به یاد می آورم خنده ام می گیرد.[۹۵]
گاهی کشتن دختران در میان اعراب جاهلی، نوعی سرگرمی و تفنّن محسوب می­گشت. گاهی که به دلیل عدم حضور پدر، دختری در بدو تولّدش کشته نشده بود، در بدو ورود دختر به سنّ ۶ سالگی، پدر وی از مادرش، آراستن دختر را تقاضا می­نمود و سپس او را به صحرا برده و دور از چشم افراد قبیله در گودالی دفن می­کرد.[۹۶] به طور مثال برخی از قبایل، دختران خویش را به طرز وحشیانه­ای سر می­بریدند.[۹۷] برخی دیگر دختر بچه­های خویش را از بالای سطحی بلند و حتی از قلّه کوه، به پائین پرت می­کردند. در برخی از قبایل هرگاه لحظه تولّد نوزاد فرا می­رسید، پدر نوزاد گودالی حفر می نمود تا اگر نوزاد تازه بدنیا آمده دختر باشد، بلافاصله و بدون شستشوی نوزاد وی را در زیر خاک مدفون نماید. چه بسا گاهی اتفاق می افتاد که زنی دو الی سه مرتبه متوالی که دختر به دنیا می­آورد، خودش را هم همراه نوزادش زنده به گور می­کردند.[۹۸]
تولّد یک دختر در نظر یک عرب جاهلی تولّد و زایش بی­آبرویی و عامل فقر بود. در بالای مکّه تپه ای قرار داشت که مردان جاهلی در آن مکان، عمل زنده به گور نمودن دخترانشان را انجام می دادند.[۹۹]

۱-۱۵ معاشرت زنان با مردان در دوره جاهلیت

در عصر جاهلیت، زنان در اکثر قبائل به راحتی با مردان به گفتگو می نشستند، حتی اگر زنی متأهل نیز بود، برای مجالست و مصافحه با مردان مانعی برایش وجود نداشت. این معاشرت نامحدود با مردان، گاهی باعث ایجاد روابط عاشقانه در میانشان می­شد. گاهی این روابط در انظار عمومی و مقابل چشم بزرگان قبیله صورت می گرفت. مردان به راحتی با سایر زنانی که کاهن و یا طبیب بودند به گفتگو می­پرداختند و طبق نظر اینگونه از زنان عمل می­نمودند. در متون تاریخی مشورت «عبد المطلب» با زنی کاهن مشهور است.[۱۰۰]

۱-۱۶ جایگاه سیاسی زنان در جاهلیت

در کتب تاریخی مربوط به عصر جاهلیت که در دوران نزدیک به نزول وحی، نگاشته شده ­اند، هرگز اخباری که دلالت بر سیادت و فرمانروایی زنان بر مردان کند، وجود ندارد. این موضوع حاکی از جایگاه بسیار پائین بانوان در دوره جاهلیت است. البته در بین اعرابی که در صحراهای نزدیک به منطقه شام می­زیستند، اخباری مبنی بر وجود ملکه ها به چشم می خورد. به طور مثال وجود ملکه «الزباء یا سباء» که مربوط به دوران بعد از میلاد است. [۱۰۱]
از افسانه­ های برگرفته از دوران جاهلیت چنین متوجّه می­شویم که بانوان نیز می­توانستند در بالاترین مقامات قضایی مشغول به کار شوند، امّا نام هیچ زنی دارای اقتدارمطلقه یا « kayga» باشد برده نشده است. با این حال پس از« Rida» که پادشاهی و سلطنتی ملوکانه مستقر کرده بود، یک خواهر به همراه چهار برادرش پادشاهی مشترکی داشتند که این دختر همانند برادرانش پرآوازه و مقتدر بود.[۱۰۲]
برخی از زنانی که کاهن بودند در جامعه جاهلیت موقعیت ممتازی داشتند. یک زن در عصر جاهلی، لقب «maktawiva» را توانست احراز نماید، که « maktawiva» لقبی برای مقامات اجرایی، بود و به کسیکه مستقیماً از پادشاه دستور می­گرفت اعطاء می شد. در متون خطی نام زنی به نام «آمارادا؛ amarada» به چشم می­خورد که همراه چهار برادرش، پادشاهی مشترکی داشتند.[۱۰۳]
در میان بی­مقداری زنان عصرجاهلی، گاهی به نام زنانی برمی­خوریم که با بهره گرفتن از فن کهانت، مقام نسبتاً مهمی در نزد قبائل احراز کرده بودند و یا اینکه برخی از زنان وجود داشتند که به قضاوت در مواقع درگیری و نزاع می پرداختند.[۱۰۴] آنچه بیان شد درمورد افکار عامه درباره زنان بود باید توجه داشت که در عصرجاهلی برخی از زنان هم وجود داشتند که به داشتن عقل و حکمت مشهور بودند؛ این زنان مرجع و محل مراجعه مردان جهت اخذ تصمیم­های مهم بودند، که برخی از مردان از آن عاجز بودند. برخی از این زنان به مقام ولایت و حکومت می­رسیدند قبایل بادیه نشین شام در روزگار آشوریان تحت حکومت ملکه هابودند که «ملکه شمس» و «ملکه زبیبه» از جمله آنهاست وهرگز در میان قبایل عرب جاهلی در قبل و بعد ازمیلاد ملکه زن وجود نداشت.[۱۰۵] بنابراین، زنان نزدیک به عصر جاهلی دارای مقام و منصبی در جامعه نبودند ولی در دوران نزدیک و بعد از میلاد در منطقه شام دارای مقامات سیاسی و جایگاه والایی بودند.

۱-۱۶-۱شهادت زنان در عصر جاهلی

در عصر جاهلی، حضور زنان در دادگاه های قبیله ای به ندرت مجاز بود. و این در صورتی بود که هیچگونه شاهد مذکری وجود نداشته باشد. همچنین در مورد اثبات گناه یک زن، گفته­ها و شهادت یک زن به تنهایی کافی و مورد پذیرش بود.[۱۰۶]

۱-۱۷ مشورت دردوره جاهلیت

خانواده که کوچکترین نهاد اجتماعی محسوب می­گردد و بر پایه روابط عاطفی و اخلاقی پایه ریزی شده است، همچون سایر نهادهای اجتماعی نیازمند مدیر و مدبّری است که سرپرستی امور خانواده را عهده­­­دار گردد. همانطور که ذکر شد در دروه جاهلیت ریاست خانواده بر عهده مردان بود؛ این مردان بودند که بدون در نظر گرفتن نظر زنان در کلیه امور مربوط به منزل تصمیم می­گرفتند و هرگز نظر زنان را جویان نمی­شدند. زیرا زنان را فاقد عقل و شعور لازم جهت تصمیم گیری می­دانستند. [۱۰۷]

۱-۱۸ زن جاهلی در مراسم حج

اعراب جاهلی قوانین مدوّن عبادی نداشتند ولی از برخی ازقوانین باقیمانده از دوران ابراهیم(ع) که بسیار تغییر یافته بود می توان درمیانشان مشاهده نمود.[۱۰۸] یکی از اعمالی که اعراب جاهلی با وجود بت پرست بودن انجام می­دادند، اعمال و مناسک حج بود که از دوران حضرت ابراهیم(ع) در شبه جزیره باقی مانده بود. زنان نیز در این مراسم شرکت می نمودند. با این تفاوت که زنان برخی از قبایل چون «حلّه» به صورت کاملاً برهنه در حرم حضور می­یافتند و چون در هنگام روشنی هوا برخی از مردان مزاحمشان می­گشتند، لذا در هنگام شب، و با بهره گرفتن از تاریکی هوا، به انجام مناسک می پرداختند.[۱۰۹] برهنه طواف نمودن زنان در عصر جاهلی، مربوط به تصمیم قریش، مبنی بر استفاده از جامه پاک بود که چون برخی از زنان دارای جامه پاک نبودند، لذا به صورت برهنه به طواف می­پرداختند. در دوران جاهلیت که بت­پرستی رواج داشت، زنان به عنوان قربانی نزد بتها، قربانی می­گشتند، امّا در مورد مردان چنین رفتاری صورت نمی­گرفت.[۱۱۰]همانطور که ذکر گردید قانون مردسالاری در تمامی شؤون زندگانی اعراب جاهلی قابل مشاهده است

۱-۱۹ تجارت زنان در عصر جاهلیت

تقریباً تمامی افراد در مکّه به تجارت می­پرداختند. زنان نیز به نوبه خویش از کسب سود داد و ستد و تجارت، بی بهره نبودند. در عصر پیش از ظهور اسلام، در مکّه تقریباً کسی وجود نداشت که به کار تجارت نپردازد و در کاروانهای تجاری سهمی نداشته باشد؛ حتی زنان نیز به تجارت می­پرداختنند. از جمله این زنان تاجر، می­توان به تجارت «مادرابوجهل» به عطریات، تجارت «همسر ابوسفیان» با کلبیهاى شام و «خدیجه بنت خویلد» اشاره نمود.[۱۱۱]

۱-۲۰نفقه در دوره جاهلیت

با توجه به مطالب بدست آمده از کتب حدیث(صحیح مسلم)، در دوره جاهلیت نفقه­ای به زنان تعلق نمی­گرفت، و به تبع آن در طلاق بائن نیز، هیچگونه حق مسکن و یا نفقه­ای به زن اعطاء نمی­شد.[۱۱۲] بنابراین نفقه یکی از حقوق مالی بود که با آمدن دین اسلام بر زنان تعلق گرفت.

۱-۲۱مهریه

مهریه در نزد اعراب جاهلی، فریضه­ای لازم جهت صحّت عقد زوجیت به شمار می­رفت و همچنین نشانه­ای بر شرف و آزاد بودن زن بود. اگر زنی به عنوان اسیر وارد منزلی می­شد مهریه­ای به وی تعلق نمی­گرفت، زیرا اسارت باعث باطل شدن مهریه می­شد.[۱۱۳]
طبق عرف جاهلی، مهریه به عروس تعلّق می­گرفت، امّا گاهی ولیّ دختر مهریه را به قصد تهیه وسیله­ای برای منزل دخترش برمی­داشت. گاهی هم ولیّ دختر، مهریه را برای خویش برمی­داشت و معتقد بود که این حقّ وی است که به او بازگشته است؛ لذابر اساس این دیدگاه به کسانیکه صاحب فرزند دختر می­شدند می­گفتند: « هَنیئا لَکَ النافِجَه: هَنیئا لَکَ هذِهِ البِنتِ الَّتی تَآخُذَ مَهرَها إبلاً فَتَضَمّها إلی ِِابِلکِ فَتنفجَ مالِکِ أی تَزیده.»[۱۱۴]
یعنی مبارک باد بر تو این دختر که مهریه وی را برای خویش خواهی برداشت و به وسیله آن به تعداد شترانت اضافه خواهی نمود.

۱-۲۲ ارث

در نوشته­های خطی باقیمانده از عصر جاهلی آمده است که «در عربستان جنوبی برخی از زنان دارای استقلال بودند، این در مواقعی بود که بعد از فوت مردی ورثه­اش کم سن و سال باشند. لذا همسرش اموال وی را صاحب می­گشت.» [۱۱۵]در اوایل دوره جاهلیت هیچگونه ارثیه­ای به دختران تعلق نمی­گرفت، تا اینکه فردی به نام «ذو المجاسد عامر بن جشم بن غنم بن حبیب بن کعب بن یشکر»، اموالش را در دوره جاهلیت بین فرزندانش تقسیم کرد. وی به فرزندان دختر خویش نیز سهمی به مقدار مساوی با پسران خویش داد. بعد از آن اسلام این عمل وی یعنی اختصاص ارث به دختران را تأیید کرد.[۱۱۶]
همانطور که ذکر گردید؛ برخی از زنان در عصر جاهلی به تجارت و داد و ستد می­پرداختند، که تجارت بانوان در عصر جاهلی را می­توان، حاکی از داشتن حقّ ارث برای زنان دانست، و این موضوع خود نشان دهنده بهره­مندی از حقوق مالی و شهروندی برخی از زنان در میان اعراب جاهلی است. البته اخباری که بر عدم ارث بردن زنان دلالت می­ کند را به کلی نمی­توان نقض نمود، زیرا به احتمال قوی اکثر اعراب قائل به چنین حقی برای بانوان نبوده ­اند و فقط تعداد کمی از قبایل عرب، معتقد به حق ارث زنان و دخترانشان بودند.

۱-۲۳ زنان ثروتمند

در میان برخی از اعراب بادیه، زنان از آزادی زیادی برخوردار بودند، و بر امر دارایی و ثروت قبایل خود نفوذ بسیاری داشتند.[۱۱۷] در محیط بدوی، زنانی که از نظر مالی نسبت به زنان دیگر قبیله وضع بهتری داشتند، در نزد شوهرانشان نیز دارای منزلت و احترام بیشتری بودند و همسران زنان ثروتمند کمتر به آزار و اذیت آنان ­پرداخته و حتی در نزد افراد قبیله نیز شرف و منزلت نسبتاً خوبی داشتند. همین داشتن احترام نه چندان زیاد نزد همسر، باعث فخر فروشی زنان ثروتمند بر زنان فقیر می شد.[۱۱۸]

نتیجه­ گیری

جامعه پیش از اسلام که در قرآن به نام آنرا «عصرجاهلیت» خوانده شده است، دارای ساختی مبتنی بر مردسالاری و زن ستیزی بود. مردان بسته به توانایی مالی خویش، با زنان بی شماری ازدواج کرده و با همسرانش، همچون خدمتکاران رفتار می­نمود؛ و از آنان تقاضای به دنیا آوردن پسران قوی و قدرتمند بیشماری را داشت. مردان عصر جاهلی گاهی جهت رسیدن به هدف خویش حاضر می­شدند همسرشان را در اختیار مردی شاعر و یا نجیبی قرار دهند و فقط هرگاه، مطمئن می­گشتند همسرشان از آن مرد، آبستن شده همسرشان را به منزل خویش می­آوردند، بدون اینکه برای چنین عملی، کسی وی را ملامت نماید و یا از عمل خویش احساس شرمساری نماید.
در عصر جاهلی زنان دارای هیچ یک از امتیازات انسانی، اجتماعی، مالی، حقوقی و.. که مردان داشتند نبودند. زیرا طبق قانون جاهلیت تمامی این حقوقها ازآن فردی بود که از نظر جسمانی قوی بوده، همچنین قادر به اسب دوانی و مبارزه باشد و جزء قدرتهای دفاعی قبیله محسوب گردد. به دلیل همین در عصر جاهلی «قانون سانا» رواج داشت، قانونی که طبق آن یک زن بایستی در تمامی ادوار زندگانیش تحت حمایت مردی از نزدیکان خویش باشد. در عصر جاهلی زنان چنان حقیر و پست بودند که بردن نام آنان در انظار عمومی عملی زشت به حساب می­آمد، لذا از زنان با کنایاتی چون؛ کفش، خانه، بز، گوسفند، گل خوشبوو …. نام برده می­شد. طبق عرف عصر جاهلی، مرد قوی حق داشت زن مورد علاقه­اش را ( چه مجرد و چه متأهل) برباید و خانواده زن ربوده شده مجبور بودند در قبال دخترشان به گرفتن مهریه بسنده نمایند. اگر خانواده دختر دارای نفوذ و قدرت بودند از مرد رباینده یک و گاهی دو دختر، به علاوه مهریه فراوان طلب می­نمودند که رباینده ملزم به پرداختن مطالبات آنان بود. دختری که به جای دختر ربوده شده، برده می­شد بایستی از لحاظ جسمانی قوی و زیبا باشد و همچنین تا به دنیا آوردن یک پسر و به سن بلوغ رساندنش درآن خانواده زندگی می­نمود. زنی که با چنین ازدواجی به منزل همسر می­رفت، نه تنها با وی مانند همسر واقعی رفتار نمی­شد، بلکه مجبور به تحمّل تمامی توهینها بود. چنین ازدواج توهین­آمیزی جهت اتمام جنگ و خونریزی در هنگام قتل افراد قبایل دیگر نیز رواج داشت.
وجود اقتصاد نامطلوب در عصر جاهلی و از آن مهمتر و مؤثرتر، اعمال چنین رفتارهای دور
از انسانیت در خصوص بانوان، باعث ایجاد سنت زشت­تری به نام «زنده به گور نمودن دختران» یا زنده به گور نمودن دختران گشت. در دوره­ای از عصر جاهلی، به دلیل به قتل رسیدن دختران بی­گناه در بدو تولّد و کاسته شدن از تعداد بانوان، مردان جاهلی به «نکاح رهط یا زناشوئی دسته جمعی» روی آوردند.

. همان، ص267 و 275. ↑
. امام خمینی، صحیفه امام، ج4، ص22. ↑
47. یعقوبی، احمد، تاریخ الیعقوبی، مؤسسه نشر فرهنگ اهل بیت، افست از چاپ بیروت، ج2، ص328. ↑
. مسعودی، ج3، ص123. ↑
. عاملی، ج11، ص36. ↑
. ر.ک. رضوی اردکانی، سید ابوفاضل، شخصیت و قیام زید بن علی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1375ش، فصل ششم: فلسفه قیام. ↑
. ر.ک. همان، فصل نهم: پس از شهادت. ↑
. برای اطلاع بیشتر از زندگانی زید بن علی ر.ک. مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف، مکتبة المرتضویة، 1352ه. ↑
53. امام خمینی، کشف اسرار، ص228. ↑
. امام خمینی، المكاسب المحرمة، ج‏2، ص246. ↑
. درباره شیعیانی که در حکومت وارد شده ­اند می­توان به این منبع رجوع کرد: صادقی کاشانی، مصطفی، دولتمردان شیعه در دستگاه خلافت عباسی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1390ش. ↑
. امین، سید محسن، اعیان الشیعة، ترجمه کمال موسوی، تهران، اسلامیه، 1386ش، ج5، ص264. ↑
. صادقی کاشانی، ص95، به نقل از نوری حسین، دار السلام، ج3، 372. ↑
. ابن طاوس، سید رضی الدین، فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم، قم، نشر رضی، 1363ش، ص132. ↑
. امین، سید محسن، ج1، ص191. ↑
. امام خمینی، المکاسب المحرمة، ج2، ص204. ↑
. عاملی، ج12، ص143، حدیث 16. ↑
62. محدث نوری، ج13، ص131، حدیث3. ↑
. نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1418ه، ص330ـ332؛ طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، تصحیح حسن مصطفوی، مشهد، دانشگاه مشهد، 1348ش، ص564. ↑
. صادقی کاشانی، ص83. ↑
. امام خمینی، کشف اسرار، ص228. این روایت در رجال نجاشی، ص332 از امام رضا (علیه السلام) نقل شده است و در رجال کشی نیامده است. ↑
. نجاشی، ص213. ↑
. عاملی، ج12، ص142، حدیث13. ↑
. در این قسمت استفاده شده از: حسینیان مقدم و داداش زاده و …، تاریخ تشیع، ج2، زیر نظر سید احمد رضا خضری، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388ش، چاپ پنجم. ↑
. صادقی کاشانی، ص118. ↑
. در زمینه­ این اختلاف ر.ک. حسینیان مقدم و…، ص63 ـ71. ↑
. در زمینه­ حضور علمای شیعه در دربار بنی عباس ر.ک. صادقی کاشانی، فصل سوم، ص87. ↑
. جعفریان، نقش خاندان کرکی در تأسیس و تداوم دولت صفوی، ص256. ↑
. همان، ص278. ↑
. مدرس تبریزی، میرزا محمدعلی، ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالكنیة او اللّقب، تهران، كتابفروشی خیام، 1374ش، ج 5ـ6، ص245. ↑
. جعفریان، نقش خاندان کرکی در تأسیس و تداوم دولت صفوی، ص200و 205. ↑
. مدرس تبریزی، ج 5ـ6، ص249. ↑
. همان. ↑
. امام خمینی، صحیفه امام، ج8، ص241. ↑
. جعفر المهاجر، الهجرة العاملیة الی ایران فی العصر الصفوی، بیروت، دارالروضه، 1410ه، ص153. ↑
. نفیسی، سعید، احوال و اشعار فارسی شیخ بهایی، تهران، اقبال، 1389ش، ص10 ـ 9. ↑
. جعفر المهاجر، ص153. ↑
برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.
. نفیسی، سعید، ص17. ↑
. سلطان محمدی، ابوالفضل، «زندگی سیاسی شیخ بهایی»، سایت حوزه، فروردین 1388ش. ↑
. جعفر المهاجر، ص153; کلیات شیخ بهایی، مقدمه­ی کتاب. ↑
. نفیسی، سعید، ص171. ↑
. شیخ بهایی، محمد حسین، اربعین شیخ بهایی، ترجمه عبد الرحیم عقیقی بخشایشی، تهران، فکر، 1387ق، ص44. ↑
. جعفر المهاجر، ص 154. ↑
. جعفر المهاجر، ص 154. ↑
. براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران از عهد صفویه تا زمان حاضر، مروارید، 1367ش، ص 194ـ 195 و ص18. ↑
. دوانی، مفاخر اسلام، ج 8، ص 256. ↑
. براون، ص354ـ353. ↑
. مهدوی، مصلح الدین، زندگینامه علامه مجلسی، تهران، فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378ش، ص 282. ↑
. نفیسی، سعید، ص82ـ81. ↑
. سلطان محمدی، اندیشه سیاسی علامه مجلسی، ص89 . ↑
. شریعتی، علی، تشیع علوی و تشیع صفوی، چاپ 2، تهران، حسینیه ارشاد، 1350ش، ص25. ↑
. سلطان محمدی، اندیشه سیاسی علامه مجلسی، ص 54ـ56 . ↑
. ن.ک. لکنهوی (کشمیری)، محمد مهدی، شهاب الدین مرعشی، نجوم السماء، قم، بصیرتی، بی­تا، ص111. ↑
. سلطان محمدی، اندیشه سیاسی علامه مجلسی، ص45 . ↑
. امام خمینی، صحیفه امام، ج8، ص437. ↑
. قزوینی، ص78. ↑
. امام خمینی، صحیفه امام، ج3، ص240. ↑
. همان. ↑
. امام خمینی، صحیفه امام،ج3، ص242. ↑
. ر.ک. تیموری، ابراهیم، تحریم تنباکو اولین مقاومت منفی در ایران، کتاب‌های جیبی، 1361ش، ص 24. ↑
. نیکی، ر.کدی، تحریم تنباکو در ایران، ترجمه­ شاهرخ قائم مقامی، امیرکبیر، تهران، 1356ش، ص6. ↑
. جان فوران، مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، 1378ش، ص 254. ↑
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
. شیخ آقا بزرگ تهرانی، میرزای شیرازی، ترجمه اداره پژوهش و نگارش، تهران، 1362ش، ص 243؛ تیموری، ص36. ↑
. آدمیت، فریدون، شورش بر امتیازنامه رژی، پیام، تهران، 1360ش، ص19. ↑
. آدمیت، ص20. ↑
. زنجانی، ص 36. ↑
. شیخ آقا بزرگ تهرانی، ص244. ↑
. تیموری، ص 79؛ مدنی، سیدمحمود، میرزای شیرازی احیاگر قدرت فتوا، سازمان تبلیغات اسلامی، قم، 1371ش، ص 106. ↑
. مدنی، سیدمحمود، میرزای شیرازی احیاگر قدرت فتوا، ص 105. ↑
. تیموری، ص89. ↑

ساختارهای چوبی محدود کننده رشد

استراتیفیکاسیون سرما یا گرما

۱-۱۹- اهمیت خواب بذر
از دیدگاه اکولوژیکی، خواب یک مکانیسم برای زنده ماندن است که برای تکثیر و پراکندگی بذرها برای ایجاد جمعیت‌های گیاهان بااهمیت می‌باشد. به خاطر اینکه شرایط مشخص برای شکستن خواب مورد نیاز است. بدین وسیله از شرایط نامناسب محیطی مانند: خشکی که اگر تمام بذرها در یک زمان جوانه بزنند می‌توانند باعث حذف و نابودی آنها شود جلوگیری می کند. این می‌تواند دلیلی برای این مطلب باشد که چرا حذف و نابودی علف هرز در مزرعه مشکل است. در مورد علف‌های هرز “عوامل نامناسب” می‌تواند کاربرد علف‌کش‌ها یا انجام شخم در خاک باشد (مجتهدی و لسانی، ۱۳۷۴). خواب بذر نظیر خواب زمستانه جوانه‌های درختان خزان‌دار از نظر بقا ارزش دارد، زیرا اگر بذرها به محض رسیدن در پاییز جوانه بزند، گیاه جوان با خطر سرما مواجه خواهد بود. در حقیقت خواب بذر جوانه‌زنی آن را تا زمانی که امکان زنده ماندن زیاد نباشد به تأخیر می‌اندازد (بحرانی و هابیلی، ۱۳۷۰). علیرغم تمام مزایای خواب برای جمعیت‌های طبیعی گیاهان این یک ضعف ناخواسته برای بسیاری از گیاهان است چرا که باعث می‌شود جوانه‌زنی سریع و یکنواخت با مشکل مواجه گردد. در بیشتر گونه‌های گیاهی که از لحاظ اقتصادی اهمیت دارند خواب بذر به وسیله اصلاح آنها حذف گردیده است. در بذرهای تجاری خواب نه تنها یک مشکل در استقرار گیاه است بلکه مسئله و مشکلی در تعیین و ارزیابی کیفیت بذر است و بذرهایی که دارای خوابند می‌توانند برای مدت زمان های طولانی‌تر در خاک یا در طول انبارداری زنده باقی بمانند.
عکس مرتبط با اقتصاد
۱-۲۰- بررسی انواع خواب
۱-۲۰-۱- خواب فیزیولوژیکی: این شایع‌ترین نوع خواب در گیاهان نهاندانه است همچنین مهمترین نوع خوابی است که برای مطالعه خواب در گیاهان آرابیدپسیس، تنباکو، آفتابگردان، گوجه‌فرنگی، یولاف وحشی و بسیاری دیگر از گونه‌های غلات مورد مطالعه قرار گرفته است. بیشتر بذرهای با خواب فیزیولوژیکی به آب قابل نفوذ هستند، اما استثناهایی نیز وجود دارد. خواب فیزیولوژیکی گاهی به وسیله مکانیسم بازدارندگی فیزیولوژیکی جنین که از خروج ریشچه جلوگیری می‌کند ایجاد می‌شود. با این وجود، ساختمان‌هایی که جنین را می‌پوشانند، شامل آندرسپرم، پوشش‌های بذر و دیواره‌های میوه‌های ناشکوفا نیز ممکن است نقش جلوگیری از جوانه‌زنی را بازی کنند (نیکولاوا، ۱۹۹۷).
۱-۲۰-۲- خواب مورفولوژیکی: این نوع از خواب بذر دلالت به بذرهایی می‌کند که دارای جنین توسعه نیافته و متمایز شده می‌باشند. در این جنین‌ها لپه یا لپه‌ها و محور ریشچه- هیپوکوتیل متمایز شده و از لحاظ اندازه کوچک است. این نوع جنین‌ها دارای خواب فیزیولوژیکی نمی‌باشند و تنها نیازمند زمان اضافی برای رشد و جوانه‌زنی هستند. عموماً تحت شرایط مطلوب جنین‌ها در این نوع بذرها در طول یک دوره زمانی چند روزه تا چند ماهه رشد کرده و بذر در فاصله یک دوره ۳۰ روزه جوانه می‌زند. شقایق نعمانی، شوکران بزرگ، زبان گنجشک، گلپر رسمی، آلاله، گل صدتومانی دارای خواب مورفولوژیکی هستند (باسکین، ۱۹۹۰).
۱-۲۰-۳- خواب فیزیکی: مهمترین دلیل برای عدم جوانه‌زنی نفوذناپذیری پوشش بذر (یا میوه) به آب است. این کلاس از خواب بذر به وسیله یک یا چند لایه از سلول‌های نردبانی غیرقابل نفوذ به آب در پوشش بذر ایجاد می‌شود که مانع جوانه‌زنی می‌گردد. در این حالت بذر نمی‌تواند جذب آب خود را کامل نماید. بذرها با داشتن خواب فیزیکی عموماً بذرهای سخت نامیده می‌شوند و این کلاس خواب عموماً در خانواده‌های فاباسه، مالواسه، کنوپودیاسه و لی‌لی یاسه یافت می‌شود (لیشد، ۱۹۹۲).
۱-۲۰-۴- خواب شیمیایی: بذرهای دارای خواب شیمیایی به علت حضور بازدارنده‌ها در پریکارپ جوانه نمی‌زنند. همچنین خواب شیمیایی به وسیله برداشتن پریکارپ یا خراش دادن میوه‌ها شکسته می‌شود. این تعریف برای خواب شیمیایی گسترش پیدا کرده و شامل موادی است که یا در بذر تولید می‌شوند یا به بذر منتقل شده در آنجا مانع رشد جنین می‌شوند (نیکولاوا، ۱۹۷۷).
۱-۲۰-۵- خواب مکانیکی: خواب مکانیکی به علت حضور دیواره چوبی و سخت در میوه ایجاد می‌گردد. هر چند که ساختمان آندوکارپ اغلب چوبی می‌شود ولی گاهی اوقات مزوکارپ نیز چوبی می‌گردد. مانند پسته، خرزهره، سنجد، زیتون تلخ، گل رز و غیره یافت می‌شود. جوانه‌زنی تا زمانی که میوه‌ها تیمار شکست خواب را دریافت نکرده باشند اتفاق نمی‌افتد. به همین دلیل در این گیاهان دوره‌های طولانی استراتیفیکاسیون سرما برای از دست دادن خواب لازم می‌باشد (آدکینس، ۲۰۰۷).
۱-۲۱- اهمیت خواب در کشاورزی کاربردی
اهمیت خواب در کشاورزی به دو صورت بایستی مد نظر قرار گیرد: نخست این که خواب عموماً از ویژگی‌های ناخواسته در گیاهان است و دوم، خواب فاکتور اصلی تنظیم کننده ظهور علف هرز در گیاهان زراعی است.
۱-۲۱-۱- خواب در گیاهان زراعی و ارتباط آن با قوه ناحیه
در بسیاری از گونه‌های زراعی در طول زمان و طی اهلی شدن اجداد وحشی آنها از بین رفته است. با این وجود در بسیاری از گونه‌ها اگر جوانه‌زنی و رشد گیاهچه در مزرعه با شرایط تنش مزرعه روبه‌رو شود، ممکن است خواب دوباره القا شود. این نکته متحمل‌ترین نتیجه این حقیقت است که خواب دارای دو جزء ژنتیکی و محیطی است.
۱-۲۱-۲- خواب یا مرگ بذر؟
اگر یک بذر نتواند تحت هر شرایطی جوانه بزند، به خواب عمیقی فرورفته است و یا مرده است. بیشتر آزمایشات تعیین کننده جوانه‌زنی ممکن است نتواند تفاوت این دو بذر را با هم مشخص نمایند. به عنوان مثال، آزمایش تترازولیوم براساس فعالیت گروهی از آنزیم‌ها است که اجزاء تترازولیوم را به شکل فرمازان قرمز غیرقابل حل درمی‌آورند. ممکن است این گونه فرض شود که فعالیت این آنزیم‌ها در بذرهای دارای خواب عمیق کند است. اما هنگام استفاده از آزمایش هدایت (رسانایی)، که به صورت گسترده‌ای برای بررسی اندازه خرابی یا از بین رفتگی بذر مورد استفاده قرار می‌گیرد، در بذرهای مرده مقادیر بالاتری را نشان می‌دهد. هنگام از بین رفتن بذر، غشاها خسارت می‌بینند و منجر به از دست دادن اجزای سلولی و در نهایت مرگ آن می‌شوند (وانان گامودی، ۲۰۰۶).
۱-۲۲- فاکتورهایی که باعث ایجاد خواب در بذر می‌شوند
ایجاد خواب به وسیله ژنتیک و محیط کنترل می‌شود. عموماً کنترل ژنتیکی ممکن است با ژنوتیپ‌های جنین یا گیاه مادری ارتباط داشته باشد (بسکین، ۲۰۰۴) خواب بذر عموماً یک صفت کمّی ژنتیکی است که در برگیرنده بسیاری ژن است که متناوباً به وسیله محیط در طول توسعه بذر تحت تاثیر قرار می‌گیرد و تغییرات فنوتیپی متوالی را نشان می‌دهد. تعدادی از فاکتورهای محیطی که بر خواب بذر تاثیرگذار هستند شامل: دما، رطوبت، قابلیت دسترسی به آب، کیفیت نور، فتوپریود، ارتفاع و عناصر غذایی می‌باشند. به عنوان مثال، دمای بالا، خشکی و روزهای کوتاه در طول توسعه بذر معمولاً با قابلیت جوانه‌زنی بالاتر یا شدت خواب کمتر بذر مرتبط هستند (کوپلند، دونالد، ۲۰۰۱).
۱-۲۳- پوشش ایجاد کننده خواب بذر
در بسیاری از گونه‌های گیاهی خواب بذر به وسیله ساختمان‌های احاطه کننده جنین (پوشش بذر) تحمیل می‌شود این ساختمان‌ها ممکن است شامل گلوم‌ها، لما و پالئا درگراس‌ها، پریکارپ، تستا، پریسپرم و آندوسپرم باشند در این گونه موارد جنین از ساختمان‌های در برگیرنده آن جدا می‌شود و قادر به جوانه‌زنی می‌باشد.
جدول ۱-۶٫ مهمترین مکانیسم‌های شناخته شده خواب بذر[۴]

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

عامل نحوه تاثیرگذاری
الف- خواب ناشی از پوشش‌های جنین (فرابر میوه تستا، پریسپرم و آندوسپرم) – محدودیت در انجام تبادلات گازی
– محدودیت جذب آب
– محدودیت مکانیکی در برابر رشد جنین
– عوامل بازدارنده محلول در آب در پوشش‌های جنین
– خواب ناشی از عدم انتقال مواد اندوخته‌ای برون جنینی
ب- خواب جنین – نارس بودن و عدم تمایز جنین
– توقف سنتز پروتئین و اسیدهای نوکلئیک
– عدم انتقال مواد اندوخته‌ای جنین
– کمبود مواد تنظیم کننده رشد
– حضور مواد بازدارنده

اعمال تیمارهای شیمیایی و فیزیکی مشخص بر پوشش بذر به جنین این اجازه را می‌دهد تا جوانه بزند. (هاشمی دزفولی و آقا علیخانی، ۱۳۷۸) عدم نفوذپذیری پوشش بذر به آب می‌تواند به عنوان یک عامل ایجاد کننده خواب و باعث تاخیر در جوانه‌زنی در بیشتر بذرهای سخت مانند لگومها، گرامینه‌ها، لی‌لی یاسه، مالواسه باشد. در بذرهای گلوم، تستا مانع اصلی برای ورود آب است. تعدادی از بذرها دارای پوشش‌های موسیلاژی هستند و موسیلاژها در این گونه بذرها ممکن است مسئول نفوذناپذیری برای تبادل گازها باشند. در یولاف وحشی خواب به طور طبیعی به وسیله پوست (لما و پالئا) تحمیل می‌شود. پوشش بذر همچنین به عنوان فیلتر نوری عمل می‌کند و بذرهایی با پوشش ضخیم و تیره نسبت به بذرهایی با پوشش نازک کمتر به نور پاسخ می‌دهند. جوانه‌زنی شامل رشد جنین و بنابراین افزایش در اندازه آن می‌باشد. در صورتی که پوسته بذر سخت باشد مانند یک پوشش محکم عمل کند این افزایش صورت نمی‌گیرد. در گیاهانی مثل گردو، آلو، سماق صاف، بارهنگ آبی و خردل یافت می‌شود. این خواب بایستی در اثر صدمه مکانیکی پوسته بذر شکسته شود (هاشمی دزفولی و آقا علیخانی، ۱۳۷۸).
۱-۲۴- نقش هورمون‌ها و تنظیم‌ کننده‌های رشد در خواب بذر
۱-۲۴-۱- بازدارنده‌های جوانه‌زنی: مکانیسم اصلی خواب در بذر (به جز بذر سخت) با جلوگیری از شکل‌گیری مراحل اساسی فرایند جوانه‌زنی به وسیله بازدارنده‌های شیمیایی خاص یا گروهی از بازدارنده‌ها اعمال می‌شود. از بازدارنده‌های خاص می‌توان به کومارین و مشتقات آن گزانتین اشاره کرد. مهمترین عامل بازدارنده که جدا شده و مورد شناسایی قرار گرفته است اسید آبسیزیک (آبسیزین ۱۱ یا دورمین) است، این بازدارنده برای اولین بار از پنبه به وسیله آریکوفت در سال ۱۹۶۳ شناسایی و جدا شد. البته تعداد دیگری مواد شیمیایی وجود دارند که بازدارنده جوانه‌زنی هستند ولی به طور طبیعی در بذر تولید نمی‌شوند که از بین آنها می‌توان به Nacl، مانیتول، توفوردی و دیگر علف‌کش‌ها اشاره کرد (دنیس، ۱۹۹۷).
جدول ۱-۷٫ تحریک کننده‌های جوانه‌زنی[۵]

ب- در جرائمی که مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس است و جرائمی که نوع و میزان تعزیر آنها در قوانین موضوعه تعیین نشده است، از نه میلیون تا هجده میلیون ریال،
پ-در جرائمی که مجازات قانونی آنها بیش از شش ماه تا یک سال است، از هجده میلیون تا سی وشش میلیون ریال،
ت- در جرائم غیرعمدی كه مجازات قانونی آنها بیش از یک سال است، از سی و شش میلیون تا هفتاد و دو میلیون ریال جزای نقدی تعیین می شود.
در آمریکا به‏طور کلی جریمه‏های مقرر شده به وسیله دادگاه مبالغ معینی هستند که به وسیله قانون برای جرایم خاصی در نظر گرفته شده‏اند. میزان‏ جریمه قبل از این‏که به استطاعت یا تمکن مالی بزهکار توجه نماید به نوع جرم بستگی دارد. (شمس زاده علوی، 1388، 36) در این کشور جزای نقدی اغلب برای جرائم جزئی در نظر گرفته شده است. جزای نقدی تقریبا در انحصار جرایم و تخلف های رانندگی می باشد و در بسیاری از دادگاه ها به دلیل تخطی از قانون تحمیل می شود. جزای نقدی در آمریکا شامل هزینه های دادگاه، حق الزحمه ها، خسارات و پرداخت خسارت قربانی و نیز هزینه های مختلف نظارت و دیده بانی می شود. (Tonry, 1999, 14)
تا کنون، جزای نقدی چه هنگامی که به عنوان کیفری مستقل در کنار حبس قرار داشته و قاضی را مخیر به انتخاب یکی از این دو می نموده و چه به عنوان جایگزین حبس در نظر گرفته شده، اگرچه در مواردی موجب تجری مجرمان و کم اهمیت شدن جرم شده است، با این وجود توانسته است نقش بسیار موثری در کاهش محکومیت به کیفر حبس هم در ایران و هم در آمریکا داشته باشد، به طوری که وجود این کیفر ضرورتی غیر قابل انکار است.

پایان نامه

بخش پنجم: جزای نقدی روزانه
با توجه به ایراداتی از جمله خدشه بر اصل برابری بزهکاران، که به کیفر جزای نقدی وارد بود، امروزه تدبیر جدیدی تحت عنوان جریمه های روزانه در کنار جریمه مقطوع ابداع شده است. (نجفی ابرند آبادی، 1391، 575)
کشور فنلاند نخستین کشوری است که در سال 1921 نظام جریمه روزانه را معرفی کرد. دلیل اصلی معرفی چنین کیفری را می توان کاهش سریع ارزش پول آن کشور دانست چرا که در مقایسه با جزای نقدی ثابت به سادگی قابلیت سازگاری باتغییرات ناشی از تورم یا رکود اقتصادی را دارا بود.
عکس مرتبط با اقتصاد
(محدث، 1388، 46)
این کیفر را به این دلیل جزای نقدی روزانه نامیده اند که؛ میزان آن با درآمد روزانه مجرم ارتباط و پیوستگی دارد. بنابراین پرداخت روزانه مبلغی پول به دولت به عنوان مجازات است که با شدت جرم ارتکابی و میزان درآمد روزانه مجرم ارتباط دارد. (حاجی تبار فیروز جایی،1386، 149)
این گزینه کیفری که شیوه اجرای آن عادلانه می باشد، اثر تربیتی و اصلاحی پایدارتری را به همراه دارد؛ زیرا محکوم علیه هر روز سنگینی و محدودیت ناشی از مجازات را احساس می کند و پرداخت ماهانه در هر مرتبه برای محکوم، خود یک هشدار تازه است. همچنین مانع از روانه شدن افراد عاجز از پرداخت جزای نقدی به زندان می شود.
میزان جزای نقدی بر اساس دو معیار یا در دو مرحله تعیین می شود. مرحله نخست؛ قاضی بر حسب نوع و اهمیت جرم، شمار روزهای پرداخت جریمه را در یک محدوده قانونی (حداقل و حداکثر) معین می کند. در مرحله دوم؛ قاضی به تناسب درآمد مجرم، مبلغ جریمـه روزانه را تعیین می کند. یعـنی از مجمـوع درآمـد او مقـداری را برای فراهـم کردن مخـارج مجرم و خانواده اش کنار می گذارد و بقیه را به عنوان جریمه از آن کسر می کند سپس این میزان را در شمار روزهایی که از قبل تعیین کرده ضرب می کند و به این شـکل مجموع جریمه ای را که مجرم باید بپردازد تعیین می کند. (حاجی تبار فیروز جایی،1386، 152-151)
ماده 85 قانون جدید مجازات ایران، میزان جزای نقدی را یک هشتم تا یک چهارم درآمد روزانه محکوم تعیین کرده و به تناسب جرم ارتکابی، حداکثر تعداد روزهایی که می توان مجرم را به آن محکوم کرد هزار و چهارصد و چهل روز قرار داده است. البته به موجب تبصره این ماده نحوه پرداخت این جزای نقدی به صورت روزانه نمی باشد بلکه در پایان هر ماه ظرف مدت 10 روز با نظارت اجرای احکام وصول می گردد. به موجب این ماده:
الف-در جرائمی که مجازات قانونی آنها حداکثر سه ماه حبس است، تایکصد و هشتاد روز،
ب- در جرائمی که مجازات قانونی آنها نود و یک روز تا شش ماه حبس است و جرائمی که نوع و میزان تعزیر آنها در قوانین موضوعه تعیین نشده است، یکصد و هشتاد تا سیصد و شصت روز،
پ-در جرائمی که مجازات قانونی آنها بیش از شش ماه تا یک سال است، سیصد و شصت تا هفتصد و بیست روز،
ت- در جرائم غیرعمدی كه مجازات قانونی آنها بیش از یک سال است، هفتصد و بیست تا هزار و چهارصد و چهل روز، می توان مجرم به جزای نقدی روزانه محکوم کرد.
در آمریکا نیز در سیستم پرداخت جزای نقدی روزانه دادگاه بر اساس شدت جرم ارتکابی توسط بزهکار و نیز میزان درآمد روزانه او، تعیین می‏کند که میزان‏ جریمه چقدر باشد. جالب این‏که تصمیم ابتدایی دادگاه در خصوص میزان جریمه‏ پرداختی توسط بزهکار به صورت روزانه قابلیت تجدیدنظر ) Zedlewski, 2010, 1-2)با توجه‏ به اوضاع مالی بزهـکار را داراسـت.
از نقاط قوت جریمه روزانه این است که به وسیله آن می توان عدالت را به گونه ای مساوی در حق مجرمین اجرا کرد و جریمه برای مجرم ثروتمند و فقیر متناسب با خودشان تعیین می شود. این کیفر متنبه کننده است و از زندان های با هزینه زیاد به خوبی جلوگیری خواهد کرد. اما این روش نقاط ضعفی را نیز خواهد داشت. از جمله این که نیاز است که سازمانی با سیستم جمع آوری سالم وجـود داشـ

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.
ته باشـد. دیگر اینکه غالبا مجرمان باید اجبار شوند تا این جریمه را بپردازند و از همه مهم تر اینکه اجرای چنین روشی ممکن است یک سری مخارج کوتاه مدت غیر قابل پیش بینی داشته باشد که هزینه آن نیز ممکن است زیاد شود. (Zedlewski, 2010, 8)
اما یکی از محدودیت هایی که برای اجرای این روش در آمریکا بیان شده است این است که برای تعیین میزان جریمه اطلاعت محدودی از درآمد مجرم در دسترس است. مرکز IRS که این اطلاعات را در دست دارد، مجاز نیست که آن ها در اختیار دادگاه ها قرار دهد. قوانین فدرال و ایالتی مجاز نیستند که مراکز مالی اطلاعات مشتریان را در اختیار کسی بگذارند. به همین دلیل بسیاری از اوقات میزان این جریمه بر اساس آنچه که خود مجـرم گفته اسـت تعیین می شـود. با این حال دادگاه ها می توانند قضیه را بیشتر بررسی نمایند و به عنوان مثال چنانچه کسی ادعای کمی حقـوق دارد، در حالیکه متوجه شـوند که او زندگی مرفه و مجللی دارد یا لباس های خـوب برتن می کند، می توانند با دقت بیشتری موضوع را بررسی نمایند. (Zedlewski, 2010, 9)
با توجه به همه مطالبی که گفته شد به نظر می رسد مزایای جزای نقدی روزانه نیز بسیار بیشتر از معایب آن اسـت و اعمال آن به طور قطـع می تواند اثرات مطلوب و موثری در کاهش جمعیت زندان ها و جلوگیری از اثرات بد زندان داشته باشد.
بخش ششم: محرومیت از حقوق اجتماعی
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
محرومیت از حقوق اجتماعی در معنای عام آن عبارت است از مجازاتهای محدود کننده آزادی، سالب حقوق شغلی و خدمات عمومی (حاجی تبار فیروز جایی،1386، 122)
محرومیت از حقوق اجتماعی در ایران، تا کنون بیشتر به عنوان مجازات تبعی و تکمیلی و گاهی نیز به عنوان مجازات اصلی مورد استفاده قرار می گرفت، اما به موجب ماده 63 قانون مجازات جدید، یکی از جایگزین های حبس است و به نظر نمی رسد که به عنوان جایگزین، معنای عام آن مدنظر قانونگذار باشد چرا که ماده 26 که حقوق اجتماعی موضوع قانون را برمی شمارد، بیشتر از همه ناظر بر اشتغال، انتخاب و عضویت است ومواردی چون منع اقامت درمحـل معین یا اقامت اجباری و… را که مشمول معنای عام حقوق اجتماعی می شوند، در بر نمی گیرد. بر اساس ماده 26 قانون مجازات حقوق اجتماعی عبارت است از:
«الف- داوطلب شدن در انتخابات ریاست جمهوری، مجلس خبرگان رهبری، مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا
ب- عضویت در شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام یا هیأت دولت و تصدی معاونت رئیس جمهور
پ- تصدی ریاست قوه قضائیه، دادستانی کل کشور، ریاست دیوان عالی کشور و ریاست دیوان عدالت اداری
ت- انتخاب شدن یا عضویت در انجمن‌ها، شوراها، احزاب و جمعیت‌ها به‌موجب قانون یا با رأی مردم
ث- عضویت در هیأت های منصفه و امناء و شوراهای حل اختلاف
ج- اشتغال به‌عنوان مدیر مسؤول یا سردبیر رسانه‌های گروهی
چ- استخدام و یا اشتغال در كلیه دستگاه های حكومتی اعم از قوای سه گانه و سازمان‌ها و شركتهای وابسته به آنها، صدا وسیمای جمهوری اسلامی ایران، نیروهای مسلح و سایر نهادهای تحت نظر رهبری، شهرداری‌ها و مؤسسات مأمور به خدمات عمومی و دستگاه های مسـتلزم تصـریح یا ذکر نام برای شمول قانون بر آن ها
ح- اشتغال به عنوان وكیل دادگستری و تصدی دفاتر ثبت اسناد رسمی و ازدواج و طلاق و دفتریاری
خ- انتخاب شدن به سمت قیم، امین، متولی، ناظر یا متصدی موقوفات عام
د- انتخاب شدن به سمت داوری یا كارشناسی در مراجع رسمی
ذ- استفاده از نشانهای دولتی و عناوین افتخاری
ر- تأسیس، اداره یا عضویت در هیأت مدیره شركت های دولتی، تعاونی و خصوصی یا ثبت نام تجارتی یا مؤسسه آموزشی، پژوهشی، فرهنگی و علمی»
سلب و محرومیت از حقوق اجتماعی به دو شکل قابل تصور است محرومیت محدود و محرومیت مطلق. محرومیت محدود یعنی سلب و محروم کردن شخص از اجرا و استیفای برخی از حقوق اجتماعی نه کلیه حقوق که هم می تواند به صورت دایمی باشد و هم موقت و برای مدتی معین. اما محرومیت مطلق عبارت است از سلب و محروم کردن شخص از کلیه حقوق اجتماعی. این نوع محرومیت نیز ممکن است به صورت موقت از کلیه حقوق باشد یا دایم. محرومیت مطلق به صورت دایم به منزله شبه مرگ مدنی می باشد و نباید آن را به عنوان ضمانت اجرا در نظر گرفت. (حاجی تبار فیروزجایی، 1386، 125-124)
سلب حقوق اجتماعی به عنوان ضمانت اجرای برخی از اعمال مجرمانه خواه در نتیجه اعمال این حقوق یا فعالیت های دیگر حادث شده باشد، به کار گرفته می شود تا ضمن تنبیه مجرم از جهت بازدارندگی فردی و عمـومی، مجـرم را از فعالیت ها و محیط هایی که اعمال مجـرمانه را تسـهیل می کند، دور سازد. این کیفر نسبت به کسانی که از فعالیت های اقتصادی و سیاسی و فرهنگی گسترده ای برخوردارند و موقعیت های بالای اجتماعـی و شغلی دارند می تواند به اندازه کافی ارعاب انگیز و بازدارنده باشـد اما نسـبت به افـرادی که از چنین موقعیت هایی برخـوردار نیستند نمی تواند آنگونه که باید موثر واقع شود. (تیرگر فاخری، 1383، 51 و 56)
عدم تعیین مدت محرومیت از حقوق اجتماعی در حقوق ایران و وانهادن آن به اختیار دادگاه ها بیشتر آن را به صورت یک اقدام تامینی در می آورد که بدون در نظر داشتن اصل قانونی بودن مجازات با توجه به حالت خطرناک و خصوصیات مجرم و متناسب با جرم، دادگاه مدت آن را تعیین می کند. در مقام جایگزینی مجازات سالب آزادی با توجه به تعیین حداقل و حداکثر آن در قانون، اصولا دادگاه ها باید با ارزیابی دقیق، تناسب لازم را بین مدت مجازات حبس و جایگزین آن با رعایت حال متهم
برقرار نمایند. به نظر می رسد بهتر است حداقل و حداکثری برای این مدت تعیین شود و امکان لغو مشروط محرومیت از حقوق اجتماعی در دوره ای خاص پیش بینی شود تا در صورتی که در مدت تعیین شده یا در دوره مشروط، بهبودی در رفتار و کردار محکوم علیه مشاهده شود از ادامه آن صرف نظر نموده و ادامه آن با نظر دادگاه در صورت تخلف از حکم دادگاه یا رفتار سوء در مدت صورت پذیرد. در این صورت می توان به ارزش اصلاحی و پیشگیرانه آن که یکی از هدف های سیاست جایگزینی می باشد امیدوار بود. (تیرگر فاخری، 1383، 55 و 57)
«محرومیت از اشتغال به کسب یا شغل یا حرفه از جنبه ارعاب و بازدارندگی ضمانت اجرای مفیدی محسوب می شود که نه تنها از پرداختن به برخی مشاغل که زمینه اعمال مجرمانه را فراهـم می کند ممانعت می نماید، بلکه به لحاظ تنگنایی که در معیشـت محکوم علیه و خانواده اش ایجاد می کند به اندازه کافی رنج و مشقت را به محکوم تحمیل نموده و می تواند مانع تکرار جرم گردد.» یکی دیگر از مـزیت های این کیفـر این اسـت که؛ «کسـی که از خدمات دولتی محـروم می شـود می تواند در بخش های خدماتی، صنعتی، بازرگانی خصـوصـی، واحد های صـنفی و همچـنین نظـام های حرفه ای به اشتغال بپردازد.» (تیرگر فاخری، 1383، 57 و 59)
متاسفانه در رابطه با اینکه آیا چنین ضمانت اجرایی به عنوان جایگزین در حقوق آمریکا هست یا خیر، منبعی یافت نشد.
بخش هفتم: حبس خانگی و نظارت الکترونیکی
در فصل دوم به گونه ای مختصر در رابطه با نظارت الکترونیکی توضیح داده و گفته شد که نظارت الکترونیکی در ایران در زمره کیفرهای جایگزین پیش بینی نشده و در قانون مجازات اسلامی پس از آزادی مشروط از این شیوه نیز نام برده شده است لذا باید در حقوق ایران آن را به عنوان یکی از تدابیر جایگزین در نظر گرفت که مستقل از آزادی مشروط، تعلیق و… قابلیت اجرا دارد. اما در آمریکا این شیوه همراه با حبس خانگی اجرا می شود، لذا ناگزیر باید در کنار معرفی کیفر حبس خانگی به نظارت الکترونیکی نیز اشاره ای داشته باشیم.
حبس خانگی که بازداشت یا حبس در منزل نیز نامیده می شود، از سوی برخی کشورها در اواخر سده بیستم به ویژه ایالات متحده پیشنهاد و اجرا شده است. به موجب این کیفر محـکوم علیه ملزم می گردد که در غیر ساعات کاری، در منزل ماندگار بوده و از آن فضا خارج نشود یا حق رفت و آمد در طول شب برای مدتی معین از وی سلب گردد. (ساعد، 1390)
لازم به ذکر است که قرآن کریم نیز از حبس در منزل به عنوان یک کیفر یاد می کند. آیه 15 سوره نساء در مورد زنانی که مرتکب اعمال خلاف عفت می شوند می فرماید: «آنها را در خانه نگه دارید تا مرگ آنها را در یابد» و البته این حکم اولیه برای کیفر این زنان بوده است. ولی ایرادی ندارد که در کشورهای اسلامی از جمله ایران با ملاحظه قوانین و دستورات شرع از این کیفر برای مجازات جرایم دیگر استفاده نمایند.
«برای نظارت بر اشخاص تحت شمول این مجازات و اجرای کیفر تحمیلی شیوه های چندی پیش بینی شده است تا از رهگذر آنها بتوان محکوم علیه را تحت نظارت داشت. به عنوان نمونه، از ابزارهایی نظیر علامت دهنده پیاپی، وسیله تماس برنامه ریزی شده که شامل تکنولوژی تایید صدا، مچ بند که به گونه ای برنامه ریزی می شود که کد مخصوصی را به تلفن تماس منتقل می سازد، بازو بند که به جعبه های متصل به تلفن وصل می شود و نیز علامت رادیویی و دستگاه صدا دهنده استفاده می گردد.» (ساعد، 1390)
نظارت الکترونیکی می‏تواند به دو صورت فعال یا غیرفعال‏ به کار گرفته شود. زمانی نظارت فعال
تلقی می‏گردد که مؤسسه‏ نظارت‏کننده مراحل مختلف مؤثری را برای نظارت بزهکار به کار گیرد. فرستنده به قسمتی از بدن بزهکار وصل می‏گردد که پیام‏هایی‏ الکترونیکی به وسیله تلفن محل سکونت بزهکار برای مؤسسه ناظر در طول ساعاتی که بزهکار تحت محدودیت‏هایی در منزل می‏باشد می‏فرستد. زمانی که مؤسسه ناظر به بزهکار محکوم تلفن می‏زند، فرستنده بایستی در محلی که تجهیزات مانیتور قرار گرفته حضور داشته باشد تا این‏که حضور بزهکار در محل را تأیید نماید. در نظارت غیرفعال بزهکار به فرستنده‏ای مجهز می‏گردد که پیام‏های‏ مستمری به مرکز ناظر می‏فرستد و تعداد این پیام‏ها در دستگاه‏ گیرنده ثبت می‏گردد. اگر میزان متوسط پیام‏ها کمتر از حد معمول‏ باشد که این اتفاق زمانی رخ می‏دهد که بزهکار در محل استقرار تجهیزات که همان محل سکونت وی می‏باشد حضور نداشته باشد، دستگاه مستقر در آژانس نظارتی فعال می‏گردد. به‏کارگیری گسترده نظارت الکترونیکی به عنوان مجازات و استفاده‏ از مجازاتی مثل حبس در منزل، اثرات خود را در خصوص بزهکاران‏ به عادت به‏خوبی نشان می‏دهد. (شمس زاده علوی، 1388، 35)
«در آمریکا برخی از ایالت ها از جمله فلوریدا، اوکلاهما، کنتالی و کالیفرنیا برنامه های حبس خانگی را به عنوان یک ضمانت اجرای بینابین پذیرفته و آن را گسترش داده اند. برنامه های حبــس خانگی در نیمه ی دهه ی 1980 به سرعت گسترش یافت. نخستین برنامه ها محدود بوده و شامل 30 تا 50 مجرم می شد. به مرور زمان برنامه ها رشد کرده و پربارتر شدند. بزرگترین برنامه در ایالت فلوریدا اجرا شده است که در آن بیش از 13 هزار مجرم در سال 1993 در حبس خانگی بودند و برنامه های همراه با نظارت الکترونیکی که در سال 1982 در هیچ یک ایالت ها وجود نداشت در سال 1986 در هفت ایالت و دراکتبر 1990 در پنجاه ایالت ایجاد شد. در نخستین برنامه ای که در ایالت فلوریدا اجـرا شـد زندانیان به شـرط شـرکت
در برنامـه حبس در مـنزل پیش از موعـد آزاد می شدند. در این ایالت که در حال حاضر بزرگ ترین و متنوع ترین برنامه های حبــس در منزل اجرا می شود این برنامه ها به عنوان آخرین شانس بـرای مجرم عمل می کند که در غیر این صورت مجرم روانه ی زندان می شود. نظارت الکترونیکی در این برنامه در آمریکا به بخش خصوصی واگذار شده است. برای دوری از خطر بیش تر کلانتری شهر یک برنامه ی بسیار محافظه کارانه مشتمل بر تنها 3 در صد متوسط جمعیت زندان محلی ترتیب داد.
این برنامه شامل انتخاب افراد طبق ضوابط زیر بود :
1- تنها زندانیان نمونه واجد شرایط استفاده از حبس در منزل اند.
2- زندانیان باید قراردادی امضا کنند که آنان را ملزم به رعایت قواعد محدود کننده می کند از جمله محدودیت رفت و آمد شبانه و آزمایش مواد مخدر.
3- بهره وران حبس خانگی باید به مأموران اجازه دهند که برای نظارت و بررسی تجهیزات وارد خانه آنان شوند.
4- بهره وران مسئوول پرداخت هزینه های نظارت به وسیله ی بخش خصوصی اند. (کاویار، 1384)
پیترسیلیل یکی از کسانی است که در این زمینه تحقیق کرده، در گزارشی که تسلیم مؤسسه ملی عدالت در ایالت متحده آمریکا کرده است، مزیت های حبس خانگی را انعـطاف پذیر بودن آن و این که می توان آن را با ضمانت اجراهای دیگر ترکیب کرده یا به تنهایی استفاده کرد، می داند. همچنین قابلیت استفاده آن برای مجرمان خاص مانند بیماران روحی و جسمی و اشخاص معلول و زنان باردار، بسیار مناسب است. آسانی اجرا و سرعت پاسخ دهی از مزیت های دیگر حبس خانگی محسوب می شود، زیرا مجرمان را می توان در صورت ضرورت به راحتی و با سرعت از برنامه خارج کرد. (کاویار، 1384)
با این وجود در آمریکا به عنوان کشوری که سال هاست این کیفر در نظام کیفری خود وارد کرده است، داده های قطعی مبنی بر این که حبس خانگی یک بازدارنده ی مؤثر در ارتکاب جرم است وجود ندارد. همچنین دلیل کافی مبنی بر این که این نهاد میزان تکرار جرم را کاهش داده است در دست نیست. در ارزیابی برنامه فلوریدا این نتیجه به دست آمده است که حکم نزدیک به 10 درصد این افراد به دلیل تخلفات فنی طی 18 ماه پس از شروع برنامه لغو شده است. در ارزیابی دیگری این نتیجه به دست آمد که میزان تکرار جرم در این برنامه نسبت به یک نمونه بررسی شده از بهره وران مؤسسه های اصلاحی تربیتی مشابه و یکسان است. همچنین به این کیفر به مانند سایر کیفرها انتقاداتی وارد است از جمله اینکه اثر بازدارندگی کمی دارد که البته این انتقاد ممکن است در بسیاری از کیفرها مطرح شود. با این همه به نظر می رسد که امتیاز های حبس خانگی بیش از معایب آن باشد. کاهش هزینه ها و کمک به جلوگیری از شلوغی بیش از اندازه نظام اصلاحی تربیتی در آمریکا و برخی کشورهای دیگر آزمایش و توسل بیشتر به این مجازات جایگزین را اجتناب ناپذیر کرده است. (کاویار، 1384) به نظر می رسد با وضع مقررات دقیق تر بتوان این کیفر را به گونه ای موثر که هم از بازدارندگی کافی برخوردار باشد و هم با حضور مجرم در اجتماع و کانون خانواده به گونه ای مناسب این کیفر را در جهت اصلاح و تربیت مجرم اجرا کرد.
«نتایج خوش بینانه ای را می توان در ارزیابی ضمانت اجرای حبس خانگی همراه با نظارت الکترونیکی اجرا شده در ایالت اورگن درباره ی مجرمان مواد مخدر که در تعلیق مراقبتی معمولی شکسـت خورده بودند پیدا کـرد. نتیجه این ارزیابی این است که سوء مصرف مواد مخدر در میان بهره وران حبس خانگی همراه با نظارت الکترونیکی از 95 در صد در شروع حبس در منزل به 32 درصد در پایان دوره رسیده است (کاویار، 1384)
همانطور که گفته شد، حبس خانگی همیشه با نظارت الکترونیکی همراه نیست. برای نمونه در اوت 1990 در ایالت فلوریدا 10549 نفر در حبس خانگی بودند که از این شمار فقط 873 نفر تحت نظارت الکترونیکی قرار داشتند.( (Torny,1999,12
در لایحه مجازات های اجتماعی جایگزین زندان، حبس در منزل پیش بینی شده بود. تبصره ماده 14 بیان می کرد: «دادگاه می تواند با توجه به ملاحظات شغلی و وضعیت محل سکونت، فرد را از پانزده روز تا حداکثر شش ماه در روزها یا ساعت های مشخص به حبس در منزل محکوم کند.مدت حبس مزبور در هر صورت نباید از دو شبانه روز یا چهل و هشت ساعت در هفته تجاوز کند.» در این لایحه حبس خانگی در مبحث دوره مراقبت پیش بینی شده بود و در واقع یکی از تدابیری بود که برای دوره مراقبت در نظر گرفته شده بود. اما این مورد در قانون مجازات اسلامی حذف گردید.
در پایان باید گفت که قوه قضاییه نقش و اهمیت موثری در اجرای موثر این جایگزین ها دارد. در واقع قضات هستند که درباره محکومیت افراد به جایگزین ها تصمیم می گیرند، لذا باید از اعتماد و ایمان کافی نسبت به جایگزین ها برخوردار باشند. هم چنین توجه به مشارکت عمومی و احترام به افکار عمومی نقش مهمی در اجرای موفقیت آمیز جایگزین ها دارد. زندان برای مردم به خوبی قابل درک است اما ممکن است داشتن یک ذهنیت شفاف و درست از جایگزین های حبس برای آنها دشوار باشد. به همین دلیل لازم است که مشکلات زندان برای مردم بازگو شود و بیان شود که بسیاری از زندانیان می توانند افراد مفیدی برای جامعه خود باشند.( استرن،1381، ص66 و 65 ) لذا باید از هم اکنون نسبت به فرهنگ سازی در این زمینه و آموزش به قضات، مسوولین، دانشجویان، مردم و در کل جامعه اقدام شود تا زمینه برای اجرای موفق این کیفرها فراهم گرددچرا که این کیفر ها که از آنهـا با عـنوان مجازات های اجتماعـی نیز یاد می شـود نیازم
ند مشـارکت همه افـراد جامعه می باشد.
نتیجه گیری
حبس هنگامی به عنوان یک کیفر شناخته شد که جوامع به دنبال جایگزینی برای مجازات های سخت و خشن از جمله اعدام و کیفرهای خشن بدنی بودند. این کیفر به مانند سایر مجازات ها در دوره های مختلف تاریخی اهداف متنوعی را دنبال کرده است. به عنوان مثال مکاتب کلاسیک بیشتر از هرچیز به جنبه عبرت انگیزی و سزادهی حبس توجه داشتند. اما در مکتب تحققی توسل به کیفر حبس و استفاده از زندان به عنوان یک اقدام تامینی و تربیتی صورت می گرفت. اما آنچه که موجب شد تا تمایل به استفاده از این کیفر در جوامع بیشتر شود، اندیشه اصلاح و بازاجتماعی کردن مجرم از طریق اعمال این مجازات بود.
دیری نپایید که درستی مطلق این تفکر که حبس می تواند اهداف سزادهی، عبرت انگیزی و بازاجتماعی کردن مجازات را تامین کند، مورد تردید قرار گرفت. اگرچه در طی سال های مختلف اقداماتی در جهت اصلاح اوضاع و شرایط زندان ها و بهبود روش های اجرای حبس، نحوه مدیریت آن و نیز رسیدگی به وضع محکومین و… صورت گرفت، اما باز هم این کیفر آن گونه که باید نتوانست در رسیدن به این اهداف و پیشگیری از جرم موفق باشد. در قرن 20، تحت تاثیر اندیشه مکتب دفاع اجتماعی، جریان فکری جدیدی با هدف ایجاد اصلاحات کیفری ایجاد شد و کیفر حبس به شدت مورد انتقاد قرار گرفت.
مشکلات و معضلات بهداشتی و شیوع انواع بیماریهای عفونی نظیر ایدز، تاثیرهای روانی بر زندانی چون از بین بردن هویت، اختلال در شخصیت بزهکار، هزینه های سنگین ساخت، نگهداری و تعمیر زندانها، درمان و بهداشت مجرمین، زندانبانان و خود محیط زندان، کمبود مراقب و مددکار، فرهنگ پذیری از زندان، روی آوردن محکومین به جرایم مربوط به مواد مخدر، اعتیاد، اذیت و آزار جنسی و…، همه مواردی است که موجب شد این کیفر مورد انتقاد واقع شود.
آمریکا از جمله کشورهایی است که با توجه به معایب و مشکلاتی که بیان شد، در جایگزین کردن تدابیر و کیفرهایی به جای حبس پیشگام بوده است. در ایران نیز اگرچه از سال ها پیش سعی شده است که در کنار مجازات حبس راه هایی برای جلوگیری و یا کاهش محکومیت به این کیفر وجود داشته باشد، اما سیاست جنایی این کشور در سال های اخیر توجه بیشتر و جدی تری به این موضوع داشته و رویکرد حبس زدایی را به ویژه با توسل به جایگزین های حبس در پیش گرفته است.
جایگزین های حبس، اقداماتی است که در جهت حبس زدایی و کاهش محکومیت بزهکاران به کیفر حبس در هنگام صدور حکم و یا کاهش مدت اجرای آن یعنی پس از صدور دادنامه و در حین اجرای کیفر، با توجه به شرایط بزهکار از جمله شخصیت، وضعیت فردی، سابقه مجرم یا… و نیز با توجه به نوع جرم ارتکابی، تعیین و اجرا می شود. این تعریف علاوه بر مجازات های جایگزین حبس، شامل نظام آزادی مشروط تعلیق مجازات و… نیز خواهد شد. اما جایگزین های حبس در معنای خاص آن همان کیفرهای های جایگزین حبس است که شامل اقداماتی می شود که در دادنامه کیفری در زمان صدور حکم، به عنوان کیفری مستقل مورد حکم قرار می گیرد.