عامل دوم قدرت می تواند یک کارکرد پایگاه و اعتبار اجتماعی برای فرد داشته باشد، اگر شما فردی را در طبقه بالا ببینید یا باور کنید که آن فرد در بعضی از جنبه های اجتماعی از شما برتر می باشد، بنابراین شما احتمالا به خواسته ها و فرامین آن فرد احترام می گذارید. وبر این را بعنوان قدرت اجتماعی مطرح می کند. بنابر نظر وبر سه عامل دارایی، قدرت و منزلت اجتماعی به علت توزیع نابرابر، اساس قشربندی اجتماعی در جوامع مدرن محسوب می شوند که برخورداری متفاوت افراد از این سه قدرت اجتماعی باعث کاهش و یا افزایش نشاط در بین آن ها می شود. از نظر ماکس وبر قدرت سیاسی، پایگاه اجتماعی و طبقه سه بعد اصلی قشربندی اجتماعی می باشند.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
۲-۳-۱۲- دیدگاه الگوی دینداری گلاک و استارک[۱۸]
چارلز گلاک طی دهه ۵۰-۶۰ میلادی در تلاش برای فهم و تبیین دین در امریکا بود. وی بحث ابعاد التزام دینی را در این کشور زنده کرد و با همکاری رادنی استارک در سال ۱۹۵۶ به شرح و بسط الگوی جدیدی از دینداران پرداخت. هدف اصلی آن ها، عموماً درک شیوه های گوناگونی بود که مردم با توسل به آن، خود را مذهبی تلقی می کردند. گلاک و استارک بر این عقیده بودند که به رغم آنکه ادیان جهانی در جزییات بسیار متفاوتند، اما دارای حوزه های کلی هستند که دینداری در آن حوزه ها و یا آن ابعاد جلوه گر می شود(احمدی،۲۷:۱۳۸۸).
آن ها برای دینداری چهار بعد اصلی عمل، باور، تجربه، دانش یا معرفت را تحت عنوان ابعاد عمومی الزام دینی مطرح کرده اند. این ابعاد چهار گانه، در سطح مقیاس های اولیه به پنج شاخص یا مقیاس تقسیم شده اند که افزایش آن، ناشی از تفکیک بعد عمل به دو بخش شاخص مناسکی و عبادی است. در مقیاس ثانویه، شاخص ها در نهایت به هشت عدد افزایش یافته است که شاخص های ناظر بر روابط اجتماعی دینداران هم به آن اضافه شده است (گنجی،۱۱۵:۱۳۸۳).
شرحی از الگوی دینداری مورد نظر آن ها آورده می شود؛ بعد باور: آن چیزی است که انتظار می رود پیروان یک دین بدان اعتقاد داشته باشند. گلاک و استارک این باورها را در هر دین به سه نوع تقسیم کرده اند: باورهای پایه ای مسلم، که ناظر بر شهادت به وجود خدا و معرفی ذات و صفات اوست.
باورهای غایتگرا، که هدف و خواست خدا از خلقت انسان و نقش او در راه نیل به این هدف است. باورهای زمینه ساز که روش های تامین اهداف و خواست خداوند و اصول اخلاقی را که بشر برای تحقق آن اهداف باید به آن ها توجه کند، دربرمی گیرد. گلاک و استارک بعد باور یا عقیدتی را بعد ایدئولوژیکی نیز نامیده اند.
بعد مناسکی(عمل): نظام اعتقادی در هر دینی وجود دارد، اما این اعتقادات به صورت مناسک نمود عینی می یابند. تمام ادیان بنابر اقتضای نوع الهیات خود، نحوه خاصی از عمل و زیست را بر مومن الزام می کنند که همان عمل دینی است. این عمل خواه ناخواه، در پرتو نظام فقهی و اخلاقی سامان می پذیرد. بعد عمل یا مناسک، اعمال دینی مشخصی نظیر عبادت های فردی، نماز، روزه، صدقه، ذکات و … را در برمی گیرد. گلاک و استارک در تشریح بعد مناسکی بر این نکته تاکید کرده اند که در عملیاتی کردن این بعد، علاوه بر مشارکت در فعالیت های مناسکی، تفاوت های مربوط به ماهیت یک عمل و معنای آن عمل نزد فاعلان آن نیز بررسی می شود. بعد تجربی: تجربه دینی با احساسات، تجربیات و درون فرد دیندار مرتبط است. احساسات و عواطف دینی وجه عالی تری از دینداری است که کاملا قلبی و درونی بوده و برخلاف مناسک و مراسم آیینی نمود بیرونی ندارد. دین دارانی که این بعد را کسب می کنند”مخلص”نامیده می شوند(آرون،۴۰۵:۱۳۸۶).
گلاک و استارک تجربه دینی را چندین نوع می دانند: تاییدی: حس مودت و تایید به وجود خدا؛ ترغیبی: گزینش آگاهانه خدا و اشتیاق به او؛ شیدایی: حس صمیمیت و شور و وجد نسبت به خدا؛ وحیانی: مورد اعتماد خدا واقع شدن و کارگزار و فرستاده خدا بودن(مهدی زاده،۲۵:۱۳۸۵).
بعد دانشی: بعد معرفتی، عقلانی یا دانش با بعد عقیدتی بسیار نزدیک است تفاوت این دو بعد مربوط به آگاهی و شناخت در اعتقادات در بعد دانش است. معرفت دینی، آگاهی به متون دینی است که می تواند الگویی برای باور، عمل و تجربه دینی باشد. از نظر گلاک و استارک، بعد معرفتی در ارتباط با مطالبی است که مردم از طریق عالمان دینی درباره مذهب می آموزند.
بعد پیامدی: این بعد، به دلیل بیشترین انتقادات، در میان ابعاد الگوی دینداری گلاک و استارک پس از مدتی حذف شد، از جمله اینکه، بعد پیامدی فی نفسه پیامد دینداری است نه بعدی از آن. بعد پیامدی دینداری، که با این انتقاد از الگوی دینداری کنار گذاشته شد، به اعمالی گفته می شود که از عقاید، احساسات و اعمال مذهبی ریشه می گیرد و از ثمرات و نتایج ایمان در زندگی و کنش های بشر است. از نظر این دو محقق، بعد پیامدی جدا از سایر ابعاد قابل بررسی نیست. رفتارهای دینی می توانند در معنای پیامدی سنجه ای از دینداری باشند که منجر به استواری ایمان مذهبی می شود. آنجا که منجر شود تا از باور، اعمال، تجربه و دانش دینی پیروی شود (مهدی زاده،۴۳:۱۳۸۵). الگوی دینداری گلاک و استارک، از نخستین الگوهایی است که بسیاری از الگوهای دینداری بعدی، ابعاد خود را از آن وام گرفته اند.
۲-۳- ۱۳- دیدگاه جان مارشال ریو[۱۹]
ریو معتقد است شادی از نظر کارکردی اهمیتی دوگانه دارد: از یک طرف، شادی احساس مثبتی است که از حس ارضاء و پیروزی حاصل می شود. زمانی که به صورت درونی احساس مثبت می کنیم شادی، زندگی را خوشایند می کند.
بنابراین خوشایندی شادی؛ تجربه های زندگی غیر قابل اجتناب، ناکامی، ناامیدی و در مجموع عواطف منفی را بی اثر می سازد. از طرفی شادی اشتیاق انسان ها را برای پرداختن به فعالیت های اجتماعی آسان می کند. بنابراین شادی ابراز شده، برچسب اجتماعی است که روابط را به یکدیگر می چسباند(عامری زاده، ۱۳۸۴: ۱۳).
۲-۳-۱۴- دیدگاه مقبولیت اجتماعی آلدرو اسمیت[۲۰]
مقبولیت اجتماعی بیانگر ارزش، احترام و منزلتی است که برای یک فرد از سوی خانواده و جامعه در نظر گرفته می شود(آلدرواسمیت، ۱۹۸۹: ۵۶). الیزابت هارک، معتقد است شادکامی مثلثی است با سه عامل محبوبیت، مقبولیت و موفقیت. یعنی انسان شاد انسانی است که اولا روحش پر از دوستی با دیگران باشد. مطمئن باشد که دیگران دوستش دارند و او نیز به دیگران علاقه‏مند است. از طرف دیگر، انسان برای شاد بودنش باید مقبولیت نیز داشته باشد. بعد دیگر هم موفقیت در کار است(فسیت، ۱۹۹۵: ۳۷۴).
۲-۴- چارچوب نظری تحقیق
با توجه به مطالعات تجربی انجام شده در خصوص موضوع نشاط اجتماعی چارچوب پژوهش حاضر براساس نظریات سلیگمن، تامسون، دورکیم، گلاک و استارک، مارکس و وبر بنا شده است.
از نظر سلیگمن نشاط عبارت است از چگونگی داوری فرد درباره نحوه گذران زندگی، این نوع داوری متاثر از ادراکات شخصی فرد و تجربه احساسات و عواطف مثبت است که بر سبک تبیین، قضاوت و تصمیم گیری او اثر می گذارد. عواملی که نشاط را بوجود می آورند شامل احساس رضایت مندی از زندگی و فقدان عواطف منفی همچون افسردگی و لذت بردن از وقایع می باشد و یکی از علل تاثیر گذار در برقراری اصول بهداشت روانی و خوشبختی است و بر فضای شناختی و رشد آن اثر می گذارد. نشاط یکی از ابعاد اصلی تجربه بوده و معمولا در پی ایجاد پاسخ های مطلوب است که کارکرد مناسبی به جای می گذارند(سلیگمن،۸۰:۲۰۰۲). در این تحقیق از دیدگاه سیلیگمن برای شاخص سازی نشاط اجتماعی شهروندان استفاده گردیده است.
نتیجه تصویری برای موضوع افسردگی
تامسون بر نقش محیط و بخصوص نقش خانواده در ایجاد نشاط تاکید می کند. او می گوید ابراز احساسات در تجربه هیجانات مبثت تاثیر می گذارد. کیفیت روابط عاطفی خانواده در دوران کودکی و دوره های پس از آن در بروز قابلیت های مربوط به هیجانات مثبت و نشاط بسیار موثر است(تامپسون،۱۹۹۹، به نقل از آرجیل، ۲۰۰۱). در تحقیق حاضر از این دیدگاه برای شاخص سازی وضعیت خانوادگی استفاده گردیده است.
رضایت از زندگی، تابع نوع، شدت و چگونگی همبستگی اجتماعی است. به نظر دورکیم در جریان انتقال از همبستگی مکانیکی به ارگانیکی، ارزش های جمعی تضعیف می شوند. تعهد افراد به جامعه کاهش می یابد و هر فردی می کوشد تا تمایلات شخصی خود را دنبال کند. در حقیقت دورکیم با این بیان، مفهوم اصلی مورد نظر خود یعنی آنومی را پیش می کشد(عبدی و دیگری، ۱۶۶:۱۳۷۸). همچنین دورکیم در واقع یک دید کارکردگرایانه به دین دارد. آنجا که می‌گوید دین نقش مهمی در ایجاد همبستگی و انسجام اجتماعی دارد. دورکیم در جایی عنوان می‌کند که شرکت کنندگان در مناسک جمعی حس می‌کنند که با انجام دین اعمال از وقوع یک امر ناخوشاید جلوگیری می‌کنند و شرایط رسیدن به یک وضع مطلوب را فراهم می‌کنند، اما نتیجه‌ای که از انجام این مناسک حاصل می‌شود، چیزی غیر از تصورات و تفاسیر افراد است.
دورکیم مشکل جامعه جدید را خصلت اخلاقی می داند. به نظر او اولویت دادن به منافع گروهی هر چه باشد همیشه خصلتی اخلاقی دارد(دورکیم،۱۹:۱۳۶۹). در واقع دورکیم اخلاق را برخاسته از گروه و جمع دانسته و از طریق روابط متقابل، صمیمیت و احساس مشترک، تعهد و نشاط بین مردم ایجاد می شود. او دین را عامل همبستگی اجتماعی می داند. دراین تحقیق از نظریات دورکیم برای شاخص سازی همبستگی اجتماعی استفاده گرده است.
بنابر دیدگاه مارکس از خودبیگانگی به وضعیتی گفته می شود که مردم در آن اختیار خود را درباره دنیای اجتماعی که خود به دست آورده اند از دست می دهند و در نتیجه آن، خود را در یک محیط اجتماعی خصمانه، بیگانه می یابند(ستوده،۱۳۸۰: ۵۲). از دید مارکس زمانی جامعه انسانی رو به سلامت و شادی پیش می رود که انسان یا طبقات ضعیف و کارگر جامعه به آگاهی طبقاتی برسند و طبقه سرمایه دار از بین برود؛ افراد کار مورد علاقه خود را انجام بدهند و مردم خود را در محیط اجتماعی تنها و بیگانه احساس نکنند. مردم زمانی احساس بیگانگی نمی کنند که تسلط بر زندگی خود داشته باشند و در برخورد با مشکلاتی که هر روز در حال افزایش هستند احساس ناتوانی نکنند، در فعالیت های سیاسی شرکت کنند و معتقد به رعایت قانون باشند. و آینده جامعه برایشان روشن و امیدبخش باشد.
و به طور کلی مردمی که احساس مفید بودن در جامعه خود داشته باشند و ارزش های فرهنگی جامعه خویش را قبول کنند می توان گفت که از حس بیگانگی اجتماعی به دور هستند. در این تحقیق علاوه بر نظریات دورکیم برای شاخص سازی متغیر همبستگی اجتماعی و عدالت اجتماعی از دیدگاه کارل مارکس نیز استفاده شده است.
آثارگلاک و استارک توجه پژوهشگران را به سوی تعریف چند بعدی از دین جلب کرد. گلاک و استارک در کتاب ماهیت اجتماعات دینی اذعان کرده اند که با وجود تفاوت در میان ادیان مختلف، وجوه مشترکی را در میان آن ها می توان یافت. این وجوه یا عرصه ها در حقیقت ابعاد دینداری را تشکیل می دهند و عبارتند از :ابعاد اعتقادی ، مناسکی، پیامدی ، عاطفی و فکری می باشد(کتابی و دیگران، ۱۳۸۳:۱۷۷). در این پژوهش برای شاخص سازی میزان دینداری از دیدگاه الگوی دینداری گلاک و استارک استفاده شده است.
وبر در رساله اش طبقه، پایگاه اجتماعی و حزب طبقه اجتماعی را چنین تعریف می کند: تعدادی اشخاصی که فرصت های زندگی مشابهی دارند و این فرصت های زندگی به نظر او عبارتند از امکانات اختصاصی که یک شخص از لحاظ برخورداری از ثروت، از وضعیت بیرونی زندگی و از تجربه شخصی اش دارد(رنجبر و همکاران، ۱۳۸۶).
عامل دوم قدرت می تواند یک کارکرد پایگاه و اعتبار اجتماعی برای فرد داشته باشد، اگر شما فردی را در طبقه بالا ببینید یا باور کنید که آن فرد در بعضی از جنبه های اجتماعی از شما برتر می باشد، بنابراین شما احتمالاً به خواسته ها و فرامین آن فرد احترام می گذارید. وبر این را بعنوان قدرت اجتماعی مطرح می کند. بنابر نظر وبر سه عامل دارایی، قدرت و منزلت اجتماعی به علت توزیع نابرابر، اساس قشربندی اجتماعی در جوامع مدرن محسوب می شوند که برخورداری متفاوت افراد از این سه قدرت اجتماعی باعث کاهش و یا افزایش نشاط در بین آن ها می شود. از نظر ماکس وبر قدرت سیاسی، پایگاه اجتماعی و طبقه سه بعد اصلی قشربندی اجتماعی می باشند. در این پژوهش از دیدگاه ماکس وبر برای شاخص سازی میزان پایگاه اجتماعی و اقتصادی شهروندان بوشهری استفاده شده است.
عکس مرتبط با اقتصاد
۲-۵- مدل نظری تحقیق
فقر
دخل و خرج زندگی
بیکاری
همبستگی اجتماعی
عدالت اجتماعی
پایگاه اجتماعی و اقتصادی
دولت
وضعیت خانوادگی
هدفمندی
امکانات تفریحی و ارتباطی
امید به آینده
دینداری

نشاط اجتماعی

۲- ۶- فرضیه های تحقیق
۱- بین عوامل زمینه ای سن، جنس، تاهل، تحصیلات و نشاط اجتماعی در بین شهروندان شهر بوشهر رابطه معنی دار وجود دارد.
۲- بین عوامل اجتماعی و فرهنگی(عدالت اجتماعی، همبستگی اجتماعی، میزان استفاده از امکانات تفریحی و ارتباطی، وضعیت خانوادگی، پایگاه اجتماعی- اقتصادی، میزان دینداری) و نشاط اجتماعی در بین شهروندان شهر بوشهر رابطه معنی دار وجود دارد.
چارچوب روش تحقیق
۳-۱- روش تحقیق
در این فصل به ارائه روش تحقیق، ابزار تحقیق، جامعه آماری و نمونه تحقیق، روایی و پایایی ابزار تحقیق، نحوه تجزیه و تحلیل اطلاعات و تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرها پرداخته می شود. برای انجام هر تحقیق یا پژوهش به یکی از روش های تحقیقی نیاز است تا بتوان به داده های مورد نظر دست یافت و از طریق داده های بدست آمده به نتایج تحقیق رسید. با توجه به موضوع پژوهش تحت عنوان تحلیل جامعه شناختی وضعیت نشاط اجتماعی در بین شهروندان بوشهر نیاز به روش پیمایش ضروری و اجتناب ناپذیر می باشد. پیمایش، روشی در تحقیق اجتماعی است که فراتر از یک تکنیک خاص در گردآوری اطلاعات است، هر چند عمدتا در آن از پرسشنامه استفاده می شود اما فنون دیگری از قبیل مصاحبه ساختمند، مشاهده، تحلیل محتوا و … هم بکار می رود. روش پیمایشی از روش های کمی در علوم اجتماعی به شمار می رود که در مقابل روش های کیفی قرار می گیرد. در روش پیمایشی میزان تعمیم پذیری نتایج تحقیق، کنترل محقق روی رویدادهای اجتماعی و نقش پژوهشگر در گردآوری اطلاعات بیش از روش های کیفی است.
از آنجا که پرسشنامه ساده ترین راه تهیه این ماتریس داده های ساختمند است، رایج ترین تکنیک مورد استفاده در تحقیق پیمایش است(نجفی اصل، ۱۳۸۳: ۱۵). علاوه بر استفاده از روش پیمایش استفاده از روش های اسنادی و کتابخانه ای نیز قبل از استفاده از روش پیمایش مورد نیاز است. در این نوع مطالعه، هدف تحقیق پیدا کردن روابط علی بین متغیرها و علل موثر بر نشاط اجتماعی شهروندان بوشهر است. بر اساس نوع متغیر مورد بررسی، تحقیق حاضر نیز جزو مطالعات کمی به حساب می آید زیرا به دنبال عوامل موثر بر نشاط شهروندان بوشهر هستیم.
۳-۲- ابزار تحقیق
با توجه به اینکه در تحقیق پیمایش واحد تحلیل، فرد است داده های مورد نیاز از طریق افراد به وسیله پرسشنامه جمع آوری گردید. پرسشنامه به عنوان مهمترین ابزار گردآوری اطلاعات در پژوهش حاضر، دارای سوالاتی است که عوامل موثر بر وضعیت نشاط اجتماعی در بین شهروندان شهر بوشهر را مورد بررسی قرار می دهد.
به منظور اطمینان از روایی پرسشنامه طراحی شده، قبل از تکمیل براساس نظرات چند تن از اساتید صاحب نظر دانشگاه اصلاح گردید و برای حصول اعتبار نیز با انجام تکمیل آن در نمونه ای مقدماتی به حجم ۳۰ نفر با انجام آزمون آلفای کرونباخ به اصلاح نهایی گویه ها اقدام گردید. متغیر وابسته تحقیق، سنجش نشاط اجتماعی و متغیرهای مستقل بر چند مورد می باشند که گزینش این متغیرها و انتخاب گویه های مربوطه برای سنجش آن ها براساس مبانی نظری، بررسی منابع موجود و مطالعات انجام شده و پرسشنامه شادی آکسفورد، صورت گرفته است.

۳-۳- جامعه آماری و نمونه تحقیق
جامعه آماری عبارت است ازگروهی از افراد یا اشیاء «آزمودنی» که در خاصیت ها یا ویژگی مورد پژوهش مشترک می باشند و با هدف و موضوع پژوهش ارتباط دارند. پژوهشگر ابتدا باید جامعه آماری را به درستی انتخاب نماید و سپس جامعه آماری را تعریف و قلمرو آنرا تعین کند.(ساعی ارسی،۴۱:۱۳۸۹). جامعه آماری این پژوهش افراد ساکن در شهر بوشهر است که براساس سرشماری نفوس و مسکن ۱۳۸۵ تعداد آن ها ۱۶۹۹۶۶ نفر می باشد. جامعه آماری مورد پژوهش حاضر، کلیه شهروندان سنین ۶۵-۱۵ سال شهرستان بوشهر در سال ۱۳۹۳ است.
۳-۴- حجم نمونه
نمونه، عضوی از جامعه آماری است ،که ویژگی های غالب اعضاء جامعه آماری را دارا است و در واقع معرف جامعه و یا مجموعه آزمودنی ها می باشد. و نتایج حاصل ازمطالعه آن قابل تعمیم به کل جامعه است. در این پژوهش نیز به منظورتعین تعداد مناسب افراد نمونه، که معرف جامعه آماری باشد، از فرمول کوکران استفاده شده است.

N= تعداد کل جامعه آماری
t2=t استودنت (۱٫۹۶)۲ زیرا که سطح معنی داری آزمون برابر با ۵/۰ است
d2 =(%۵)۲ = ۰٫۰۰۲۵ = تقریب در برآورد پارمتر مورد مطالعه
P = 0.5 = احتمال وجود صفت
q = 0.5 = احتمال عدم وجود صفت
مقدار p.q مساوی با ۵/۰ در واقع زمانی است که خواسته باشیم حداکثر حجم نمونه را بدست آوریم. نکته قابل ذکر اینکه در جهت سهولت کار تحقیق دانشگاهی و کاهش هزینه های آن در نهایت تعداد پاسخگویان به ۳۰۰ نفر تقلیل یافته است.
۳-۵- روش نمونه گیری
هنگامی که دستیابی کامل به اعضای یک جمعیت مشکل باشد از نمونه گیری استفاده می شود. روش نمونه گیری به معنی انتخاب نمونه آماری مورد مطا لعه، از میان جامعه آماری است. باید توجه داشت که نمونه ها طوری انتخاب شوند که همه ویژگی های جامعه را داشته باشند(همان:۴۳). روش نمونه گیری انتخابی در این پژوهش، روش نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای می باشد. در مرحله اول به استناد طرح تفصیلی شهر بوشهر مصوب سال ۱۳۸۹ و مورد تایید سازمان مسکن شهرسازی استان بوشهر و شهرداری بوشهر، شهر بوشهر به دو بخش شمالی با ۶ ناحیه و ۲۸ محله و بخش جنوبی با ۴ ناحیه و ۱۵ محله تقسیم گردیده که با توجه به اینکه بخش شمالی دارای کاربری بیشتر مسکونی بوده و بیشتر جمعیت ساکن در شهر بوشهر در این بخش ساکن می باشند از بین دو بخش ذکر شده بخش شمالی انتخاب گردید و از میان ۶ ناحیه، سه ناحیه به طور تصادفی انتخاب گردید و از درون این نواحی سه گانه که هر کدام به چندین محله تقسیم می شدند، ۷ محله به ظاهر متفاوت از لحاظ اجتماعی –اقتصادی به شرح ذیل انتخاب شدند:

همسالان

معاشرت با همسالانی که مواد مصرف نمی کنند

طرد شدن از طرف همسالان در مقاطع تحصیلی پایین تر

زندگی نامه و ابعاد آن:
ما می­توانیم زندگی نامه بسیاری از افراد را بازگو کنیم ؛درباره پدری سؤاستفاده­گر و مستبد که پسری ضد اجتماعی بارآورد و سر انجام پسرش معتاد شد. فرزندانی که بیش از اندازه محدود هستند و در نتیجه از اجتماع می­ترسند و از تنهایی خود فقط با نوشیدن الکل رهایی می­یابند.و نمونه­های بسیاری که نشان می­دهد گرایش به اعتیاد ترکیبی از عوامل مختلفی مثل اختلال­های خلقی، ناراحتی­های روانی ناشی از ناتوانی­ های جسمی وخود درمانی­هایی برای رهایی از رنج­های زندگی است.(هیرادفر،۱۳۸۹) با توجه به تحقیقات اشاره شده منظور ما از زندگی نامه تجارب و خاطراتی است که افراد در دوران رشدی خود داشته اند،و شامل ابعادی مثل:فقدان­ها،علایق افراد،آرزوهای افراد،آسیب­ها وغفلت­های گذشته،دوستان و تاثیر پذیری از آنها و زندگی تحصیلی و دوران مدرسه و همچنین بیماری­ها و آسیب­های جسمی و روانی موثر در ایجاد نوع زندگی هر فردی موثر است.که هر کدام از این ابعاد توضیح داده خواهد شد.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
فقدان ها:
فقدان­هاشامل هرنوع کمبودی است که افراد نیازبه آن را احساس می­ کندمثل فقدان­های اجتماعی و اقتصادی(فقر)،طلاق است. فقدان در خانواده یعنی از دست دادن یکی از اعضای خانواده، بخصوص مرگ یکی از عزیزان، این امر چه به صورت واقعی و چه به صورت احتمالی اثر عمیقی بر خانواده دارد. در بحث خانواده، فقدان، نه تنها شامل این موارد است؛ بلکه فراتر از آن به از دست رفتن اشیای خانواده نیز گفته می­ شود. روشن است در دوران خردسالی، به علت ویژگی­های خاص شناختی، بین کودکان و اشیا نیز وابستگی­هایی ایجاد می­ شود، اگر ویژگی جان پنداری کودکان را در نظر داشته باشیم، در می یابیم که بین اشیا و کودکان رابطه عاطفی خاصی برقرار می شود که با فقدان آنها، نوعی آسیب عاطفی به کودک وارد می شود.(ستوده،۱۳۸۹)
عکس مرتبط با اقتصاد
حضور والدین در شکل­ گیری دلبستگی سالم کودکان موثر است و غیبت والدین می ­تواند به دنبال مرگ والدین، طلاق ، ابتلا به بیماری (جسمی و روحی) و بستری شدن به دنبال ابتلا به بیماری (جسمی و روانی) ایجاد گردد. این دلایل غیبت والدین می­توانند عامل بسیار مهمی به نفع بروز تمایلات به سمت مواد مخدر در بزرگسالی باشند. بنابراین تجربه از دست دادن والدین ممکن است باعث بوجود آمدن تغییرات رفتاری یا روانی گشته و فرد تمایل به مصرف مواد مخدر پیدا کند تجربه از دست دادن والدین می ­تواند اثرات متفاوتی را نمایان سازد ( فتحی به نقل از قزوینی ۱۳۸۹ ).اکثر قریب به اتفاق تحقیقات بالینی و تجربی نشان دهنده اهمیت نقش دلبستگی در سازگاری با فقدان است. مصرف مواد ،چالش های بزرگی و موانع بسیاری را برای فرد و خانواده ایجاد می­ کند که با اختلال و اغتشاش در زندگی هم راه است و این مسئله مشهود است که والدین در برابر بسیاری از فقدان­ها که در نتیجه مصرف مواد در فرزند به وجود آمده واکنش سوگ نشان می دهند.و واکنش سوگ در والدین همراه با کاهش سلامتی است،که در نتیجه آن والدین را از همراهی کردن فرزندان در درمان اعتیاد و برخورد صحیح باز می­دارد. یافته های بالینی مصرف بیشتر مواد را در بین اعضای خانواده هایی که فاقد روابط صمیمی والدین و فرزندان بوده اند و پیوندهای ایمن را تجربه نکرده اند تایید می­ کنند کندال[۸] به نقل از چایونگ[۹] ۲۰۰۲)
صالحی آسفیچی (۱۳۸۷) بیان کرده، امروزه فشارها و مشکلات مالی و اقتصادی احتمال دو شغله بودن یا اشتغال نان آوران خانواده­ها را در مشاغل کاذب یا غیر مجاز را افزایش داده است و همین مسئله منجر به کم توجهی آنها به نیازهای جوانان، رفع مشکلات روحی و روانی و مانع تربیت صحیح و شایسته آنان گردیده است. به اعتقاد بعضی­ها در شرایطی که عضو مقتدر خانواده به واسطه اشتغال در شغل دوم، دیر وقت در منزل حضور داشته باشد و نظارت او بر اعضای خانواده کاهش یابد اعمال ضد اجتماعی نظیر فرار از خانه در جامعه رو به گسترش خواهد بود. تحقیقات نشان داده است که در صورتی که خانواده از مشکلات اقتصادی خیلی شدیدی رنج ببرد و این وضعیت با مشکلات رفتاری دوران کودکی همراه شود احتمال گرایش به مصرف مواد مخدر را افزایش می­دهد.
آسیب ها و غفلت ها:
تحقیقات بسیاری در زمینه روان شناختی جرم و جنایت که به صورت طولی به تاثیر تجارب دوران کودکی و نوجوانی و اوایل بزرگسالی می ­پردازد، وجود دارد در فراتحلیل (لی اسچید[۱۰]، ۲۰۰۸ )عوامل دوران کودکی و نوجوانی که بیشترین ارتباط را با رفتارهای نگران کننده در بزرگسالی داشت شامل خشم و پرخاشگری زود رس،مشکل توجه،بی قراری حرکتی و جلب توجه بود.عواطف و هیجاناتی همچون افسردگی همراه با کناره­گیری، اضطراب همراه با خود نکوهش­گری،بیگانگی با جامعه نیز وجود دارد. پیش بینی کننده­ هایی همچنین می ­تواند در برگیرنده عوامل خانوادگی همچون شیوه های منفی و مضر فرزند پروری همچون زورگویی و فشار آوردن و رفتارهای قدرت مندانه و سلطه­گرایانه است.در نظر نگرفتن دیدگاه و نظرات کودک و همچنین عناصر ساختاری خانواده مانند شاهد خشونت در خانواده بودن،تعارض بین والدین،استرس های درون خانواده،ارتباطات و تعاملات اندک می ­تواند از عوامل پیش­بینی­کننده خانواده در بروز جرم و بزه­کاری در بزرگسالی باشد.(لوبر[۱۱] به نقل از لی اسچید۲۰۰۸)بر این عقیده اند که کاربرد دیدگاه ­های رشدی برای مطالعات جرم و جنایت،پیشبرد درک و فهم ما از دلایل تخلفات و روند آن است.پی بردن به ساختارهای رشدی که شامل تعامل و دخالت حوادث زندگی در سنین مختلف در زمینه ­های رفتارهای تخلف آمیز است و میتواند پیامدهای قابل پیش بینی داشته باشد، بعنوان عاملی شناخته شده که می تواند همچنین در کناره­گیری یا پافشاری بر رفتارهای ضد اجتماعی مرتبط باشد .(یعنی عوامل رشدی مرتبط است).
نتیجه تصویری برای موضوع افسردگی
واشل و فارینگتن[۱۲] (۲۰۰۷) براین اعتقادند که ساختار رشد اجتماعی می ­تواند عوامل خطرساز را در پیشگیری و مداخله روشن کند .
مطالعات طولی بسیاری، ارتباط بین تجارب زودهنگام کودکی رفتارهای ضد اجتماعی در بزرگسالی را گزارش داده­اند . این یافته­ ها براین مبنا هستند که ناتواتی والدبن در پروراندن خود کنترل­گری در کودک، اعمال منفی مختلف والدین، تعاملات خشونت آمیز در خانواده و ناتوانی کودک در پروراندن مهارت­ های رشدی مناسب با سن از عواملی است که پیش بینی کننده این گونه رفتارهاست . )لاکورز[۱۳] و همکاران ۲۰۰۲ .(
در حالی که (لوبر و همکاران، ۲۰۰۰)براین اعتقادند که اکثر اختلالات دوران کودکی نشات گرفته از مشکل بهنجاری است که اکثر کودکان با رشد و تکامل خود بر آن فائق می­آید، اما چالشی که پژوهشگران رشد با آن روبرو هستند این است که کدام رفتارها در زمان کودکی با عنوان رفتارهای زودگذر و موقتی رشدی در نظر گرفته نمی­ شود بلکه می ­تواند با مشکلات بعدی در ارتباط باشد .در زمینه عوامل خطرساز[۱۴] در رفتارهای جرم و جنایت آمیز، عوامل هشداردهنده­ای که می ­تواند در آینده مشکل ساز باشد شناخته شده است . برای مثال پژوهشگران عواملی همچون خلق وخو، تکانش­گری، کناره­گیری اجتماعی پرخاشگری – بیش فعالی را با رفتارهای مشکل ساز یا اختلال گونه همایند دانسته ­اند . همچنین عوامل خانوادگی که مبتنی بر رفتارهای ضعیف فرزند پروری، بد سرپرستی، تنبیه بدنی، طرد کودک و تعاملات ضعیف با کودک است را می توان بعنوان عوامل خطرساز نام برد.(لوبرو همکاران ۲۰۰۰)
مطالعاتی که متغیرهای پیش ­بینی کننده جرم و جنایت در بزرگسالی را می سنجند به دو گروه اصلی تقسیم می­شوند :
عوامل خطرساز در خانواده که دربرگیرنده عواملی همچون، عدم پویایی در خانواده، سلامت روان والدین، مدیریت والدین، ساختار خانواده و محیط آسیب رسان خانواده است.
عوامل خطرساز در کودکی که شامل درونی سازی، برونی سازی روابط اجتماعی، اختلالات رشدی، مسائل مربوط به تحصیل و مدرسه در کودکی، رفتارهای پیش اجتماعی درکودکی و تاریخچه رفتارهای جنایت امیز یاخلاف است.(لی اسچید ۲۰۰۸)
رابطه مادر و فرزند در هر کشوری بنا به آداب و رسوم و فرهنگ متفاوت است مثلا در کشور ما رشد و استقلال در کودک دیرتر شکل می­گیرد. همچنین مدل­های تربیتی والدین و تاثیر فرهنگ­ها بر افراد جوامع متفاوت است، به همین دلیل رشد دلبستگی وابسته به فرهنگ است. البته سبک های دلبستگی نیز از لحاظ تنوع متفاوت و می ­تواند تاثیر زیادی بر شخصیت فرد بگذارد، سوء مصرف مواد نیز از این امر مستثنی نیست. پیوند مادر با کودک از دوران بارداری مادر شروع می شود و زن باردار یک حالت ویژه از پیش والدینی را تجربه می­ کند، این وضعیت باعث می­ شود که نیازهای کودک با دقت بیشتری درک شده و وی قادر شود به حیات بیولوژیکی خود ادامه داده و از طریق یک آگاهی روانشناختی از آسیب پذیری و ضعفش آگاه شود و به طور کلی دلبستگی را می­توان جو هیجانی کودک با مراقبش تعریف کرد اینکه کودک مراقب خود را که معمولا مادر است می­جوید و به او می­چسبد موید دلبستگی میان انان است.نوزادان معمولاً تاپایان ماه اول عمر خود چنین رفتاری از خود نشان می­دهند، این رفتار برای تسریع نزدیکی به فرد مطلوب مطرح شده است .دلبستگی اولیه از طریق دهان یا مرحله دهانی فروید بوجود نمی­آید، بلکه یک راهکار ذاتی حیاتی است که تماس و عشق مادری ایجاد می­ کند.(دادستان ۱۳۶۶).
گروه همسالان
محیط اجتماعی که شخص در آن عمل می­ کند نیز می ­تواند بر سوء مصرف مواد تأثیر بگذارد. برای مثال، مارکویتز[۱۵] (۲۰۰۳) نیز اظهار می‌دارد، نوجوانانی که مواد مخدر مصرف می­ کنند، بیشتر محتمل است که دوستانی داشته باشند که آنان نیز از چنین دارو‌‌هایی مصرف نمایند؛ زیرا اولاً، تحت تأثیر دوستان خود قرار می‌گیرند و ثانیاً، ممکن است بوسیله مصرف داروی غیرمجاز خود گروه مشابه خود را پیدا کنند. از این رو، به اعتقاد وار[۱۶] (۱۹۹۳، به نقل از علوی، ۱۳۸۹) دوستان بیشترین نقش را در انحراف و کج­رفتاری ایفا می‌‌کنند. و بار تولاس[۱۷] (۱۹۹۳، نقل از علوی، ۱۳۸۹) نیز گروه‌‌‌های منفی و منحرف همسالان را به عنوان سوء‌ مصرف مواد و تعارض در خانواده، یکی از پیش بینی کننده‌‌‌های انحراف نوجوانان معرفی می‌کند. دمبو[۱۸] و همکاران (۱۹۹۲، به نقل از علوی، ۱۳۸۹) ارتباطات بین همسالان را از جمله عوامل سوق دهنده نوجوانان به سوی مصرف ماری جوانا معرفی می‌کند. بنابراین بیهوده نیست که ‌هانی و زیمبارد [۱۹](۱۹۹۸) بیان می­ کنند که حتی افراد خوب هم ممکن است تحت تأثیر نیروها و فشار‌‌های موقعیتی، واکنش‌‌‌های کج­رفتارانه از خود نشان دهند.
یافته­ های تحقیق چایونگ لی( ۲۰۰۲)نشان داد که مصرف مواد در دوستان به عنوان الگویی تاثیرگذار مهم­تر از مصرف مواد در والدین ارزیابی شده است.در این مطالعه به بررسی تاثیر یک نوع از مواد مخدر مصرف شده بوسیله والدین و دوستان بر مصرف همان نوع مواد یا مواد مختلف دیگر در نوجوانان پرداخته است،نتیجه این تحقیق نشان داد مصرف هر گونه مواد در دوستان و والدین ممکن است بر روی مصرف مواد مختلف ( نه لزوما همان موادی که دوستان و والدین مصرف مصرف می کنند) در نوجوانان تاثیر گذار باشد.این یافته از این اعتقاد حمایت می­ کند که روند روانشناختی مصرف مواد در نوجوانان، صرف نظر از اینکه چه نوع ماده ای مصرف کنند به صورت زیر بنایی به یکدیگر شبیه است.
فشار همسالان نقش مهمی در علت شناسی مصرف مواد در فرد دارد،مخصوصاً در زمانی که گفتن نه برای او سخت است،زیرا می خواهد دوستانش را از خودش راضی نگاه دارد.گفتن نه به همسالان خطر تحقیر و طرد از گروه آن­ها را برای فرد به دنبال خواهد داشت. در تحقیق امونال[۲۰](۲۰۱۲)به این نتیجه رسیدند که افرادی که به اعتیاد روی می­آورند به خصوص کسانی که ماری جوانا و حشیش مصرف می­ کنند،به دوستان خود نسبت به خانواده خود اعتماد بیشتری دارند.از این گذشته همسالانی که وابستگی به مواد دارند زمینه یا محیط اجتماعی مناسبی برای مصرف مواد ایجاد می­ کنند. که در این محیط خطر شروع و اقدام به مصرف مواد را در فرد افزایش می­دهد.
تحقیق (کیریلوا [۲۱]و همکاران،۲۰۰۸)نشان دادکه بچه­هایی که زودتر از پدر و مادرشان جدا شده ­اند و به سمت دوستان منحرف رفته اند الگوهای رفتارهای مخرب و اعتیادی را بیشتر پذیرفته اند، علت این مسئله شکل نگرفتن کامل ارزش ها در کودک عنوان گردیده است.
مطالعه­ سیگاری­ها (به نقل از شیفمن[۲۲] و همکاران، ۲۰۰۴) در زندگی روزمره­ نشان می­دهد که آنها در کنار سیگاری­های دیگر احتمال بیشتری دارد که اقدام به سیگار کشیدن بکنند تا در کنار اشخاص غیرسیگاری.
عکس مرتبط با سیگار
عضویت در گروه همسالان برای نخستین بار کودکان را در فرایندی قرار میدهد که بیشترین میزان جامعه پذیری به صورتی ناخودآگاه و بدون هرگونه طرح سنجیده ای در آن انجام می پذیرد. گروه همسالان برخلاف خانواده و مدرسه، کاملا حول محور منافع و علایق اعضا قرار دارد. اعضای این گروه می توانند به جستجوی روابط و موضوع هایی­ بپردازند که در خانواده و مدرسه با تحریم مواجه است (ستوده، ۱۳۸۸). تقریباً در ۶۰ درصد موارد، اولین مصرف مواد به دنبال تعارف دوستان رخ می دهد. ارتباط و دوستی با همسالان مبتلابه سوء مصرف مواد، عامل مستعدکننده قوی برای ابتلای نوجوانان و جوانان به اعتیاد است. مصرف کنندگان مواد برای گرفتن تأیید رفتار خود از دوستان سعی می کنند آنان را وادار به همراهی با خود نمایند. نظریه همنشینی افتراقی مؤید این دلیل است. در این نظریه، کجروی و انحراف اجتماعی ناشی از آن است که فرد رفتار نابهنجاری را در خلال فرایند جامعه پذیری و یادگیری فراگرفته و آن را از طریق همانندسازی یا درونی کردن ارزش ها، در درون خود جایگزین کرده است و به صورت رفتار بروز می دهد. در این تحلیل، خانواده، دوستان و گروه­همسالان­بیشترین­نقش­را­برعهده­دارند­داوری،(۱۳۸۱).
گروه همسالان، بخصوص در شروع مصرف سیگار، بسیار مؤثرتر است. بعضی از دوستی ها صرفاً حول محور مصرف مواد شکل می­گیرد.
تأثیر گروه همسالان، می ­تواند عامل مهمی در شروع مصرف مواد باشد و این تأثیرات لزوماً فشار مستقیم برای مصرف مواد نیستند بلکه شکل تطابق با هنجارهای گروه را به خود می­گیرد. بنابراین، نوجوانان استفاده از مواد را به منظور اینکه خودشان را به عنوان عضوی از گروه خاص طبقه بندی می­ کنند شروع می­ کنند. این نشان می­دهد که شبکه­ های اجتماعی می­توانند تأثیرات قدرتمندی بر مصرف اولیه مواد داشته باشند. همچنین همانندسازی با گروهی که داروهای قانونی مثل سیگار و الکل را مصرف می­ کنند می ­تواند مصرف داروهای دیگر را در اواخر نوجوانی افزایش دهد.(گراهام[۲۳]، ۲۰۰۸)
گروه‌‌‌های فرعی که از پذیرش اجتماعی نسبت به هم برخوردار گردیده‌اند، می ­تواند مشتمل بر نوجوانان و جوانانی باشد که با یک گروه فرعی منحرف مرتبط هستند و ارزش‌‌های آن گروه فرعی را پذیرفته‌اند. مارکویتز (۲۰۰۳) بیان کرده چنین طبقه­ای ممکن است دارای چنین خصوصیاتی باشد: ۱٫ دارای رفقا و شرکائی هستند. ۲٫ با همراهی و مشارکت دیگران دست به سرقت می‌زنند. ۳٫ به یک دسته و جمعیت خاص تعلق دارند. ۴٫ از منزل و مدرسه فرار می‌کنند. افراد متعلق به چنین گروه‌‌‌هایی، کمترین مشکل را در ارتباط با همسالان و هم گروه‌‌‌های خود دارند.
از سوی دیگر، تأثیر گروه همسالان در دوره بلوغ به اوج می‌رسد؛ یعنی دوره‌ای که این گروه سنی طبق سلیقه‌ها، نحوه پوشش، اصطلاحات، نهادها‌، ارزش‌ها و قهرمانان خود آماده شکل بخشیدن به یک خرده فرهنگ متمایز می‌باشد، گروه همسالان از طریق اعطای پاداش یا انتقاد و تحریم، در قبال همنوایی یا ناهمنوایی اعضا باهنجار‌‌های گروه، تأثیر بسیار نیرومندی را بر رفتار و شخصیت اجتماعی آنان اعمال می‌کنند.(ستوده، ۱۳۸۸)
شواهد نشان می­دهد افرادی که گرایش به سوء مصرف مواد دارند، ممکن است در عمل آن دسته از شبکه­ های اجتماعی را انتخاب کنند که با الگوی مشروب­خواری یا مصرف داروی خودشان هماهنگی دارند. بنابراین، دو تبین کلی درباره نحوه ارتباط محیط اجتماعی با سوء مصرف مواد داریم. مدل تأثیر اجتماعی و مدل انتخاب اجتماعی. یک مطالعه طولی درباره ۱۲۰۰ بزرگسال که برای پیدا کردن بهترین مدل برای تبین رفتار مشروب­خواری طراحی شد، شواهدی به نفع هر دو مدل پیدا کرد. در حقیقت تأثیر انتخاب اجتماعی قوی­تر بود که نشان می­دهد اشخاص معمولاً شبکه­ های اجتماعی با الگوهای مشروب­خواری مشابه با الگوی خود را انتخاب می­ کنند. شکی نیست که شبکه­ های انتخاب شده، مشروب­خواری آنها را تأیید یا تقویت کند، در مورد نوجوانان هم نتایج مشابهی بدست آمده است.(کرنیک و همکاران، ۲۰۰۷، ترجمه شمسی پور، ۱۳۹۰)
(سلیمی‌و داوری ۱۳۸۸) در مورد نقش همنشینان بزه­کار می­گویند: احتمال بزه­دیدگی افرادی که رابطه­ شخصی، اجتماعی یا شغلی نزدیکی با بزه­کاران و مجرمان بالقوه دارند، بیش از افرادی است که این ارتباط را ندارند. احتمال کنش متقابل اجتماعی افرادی که در ویژگی‌‌های جمعیتی ـ اجتماعی با مجرمان بالقوه اشتراک دارند، با این دسته از مجرمان بیشتر است. همین امر نیز سبب می‌شود که احتمال بزه­دیدگی این افراد، به دست آن مجرمان، فزونی یابد.
نقش مدرسه و دوران تحصیلی:
مدرسه:پس از کانون خانواده،مدرسه دومین سازمان اجتماعی است که می ­تواند در سازندگی شخصیت افراد ،سهم به سزایی داشته باشد،به ویژه وقتی پدران و مادران در برخورد با کودکان با شکست مواجه شده باشند،مدارس باید بار سنگین تری را عهده دار شوند. آگاهی مربیان نسبت به اصول بهداشتی روانی باعث می شود که کودکان در کلاس تشویق شوند و مشکلات زندگی روزمره خود را حل کنند و تصورات خود را در زمینۀ زندگی اجتماعی به محک آزمایش بگذارند.ولی اگر به اختلالات عاطفی توجهی نشوند و عوارضی بروز کند،غالبأ باعث ایجاد صدمات دایمی و ناسازگاری های فردی و اجتماعی می­گردد.(فرجاد به نقل از شاه نظری ۱۳۹۰)
جنبه های مختلفی از آموزش و تحصیلات مانند، عملکرد تحصیلی، پیشرفت تحصیلی و رفتارهای فرد در مدرسه با مصرف مواد و سایر رفتارهای ضد اجتماعی همایند است.تعهد پایین که اغلب با رفتارهای ناسازگارانه در مدرسه، اخراج شدن از مدرسه و حاضر نشدن در کلاس نشان داده می شوند، خطر افزایش رفتارهای مشکل آفرین را به همراه دارد. تعهد نسبت به مدرسه معمولاً با دلبستگی به مدرسه و اینکه دانش آموز ارزش تحصیلات را چگونه ارزیابی می کند،بستگی دارد (جویسون به نقل از فودرگیل[۲۴]،۲۰۰۸). اخراج از مدرسه و ترک آن در گذشته در مصرف کنندگان هروئین دو برابر بیشر از افراد به هنجار و سالم بوده است.یکی از دلایل اینکه عملکرد ضعیف در مدرسه شکست در برابر انتطارات اجتماعی است. مصرف مواد یکی از راه هایی است که فرد برای مقابله با ناکامی و نا امیدی ناشی از روبه رو نشدن با انتظارات اجتماعی و نقش پذیری به آن روی می دهد. موفقیت در نقش هایی همچون( اعضای خانواده،دانش آموز،کارمند و…) با سازگاری اجتماعی رابطه دارد.در تحقیق(فودرگیل و همکاران،۲۰۰۸) به این نتیجه رسیده شد که موفقیت در زمینه تحصیلی در مقطع های معینی به طور معنی داری با مصرف مواد در آینده رابطه دارد. اتمام کردن دبیرستان،خطر اختلالات بعدی در بزرگسالی را کاهش می دهد.
معلمین و مربیان مدارس ،بزرگترین مسؤلیت را به عهده دارند زیرا با شاگردان در تماس دایمی هستند. بنا براین معلمان و مربیان ،خود باید از نظر عاطفی و شخصیتی،آن قدر رشد کرده باشند که بتوانند در تربیت عاطفی کودکان موثر باشند،در حقیقت مربی در موقعیتی است که می تواند کودک را بسازد یا خرد کند. بنابراین می بینیم که شخصیت مربی و معلم،خود می تواند در رشد و در شکوفایی و شخصیت کودکان، نوجوان و جوانان و در نتیجه رشد و بالا رفتن فرهنگ یک جامعه، اثرات خوب یا بد داشته باشد.یکی از شرایط معلم خوب آن است که خودرا بشناسد زیرا تنها در این صورت است که می تواند شاگردان خود و نیازهای عاطفی، آرزوها، هدف ها و رفتار آنها را بشناسد و تنها در این صورت است که می تواند با نظر عینی ولی توأم با احساس همدردی نسبت به شاگردان خود، نیاز خود را بشناسد.از مسائل دیگری که باید در آموزش و پرورش کودکان مورد نظر باشد، همکاری مربیان و والدین است، متاسفانه غالبأ تفاهم و هماهنگی میان دو محیط خانه و مدرسه، این دو نهاد مهم اجتماعی، وجود ندارد.حقیقت این است که اگر در مدارس مدیریت و سازماندهی ماهرانه­ای وجود داشته باشد، می توان بسیاری از مشکلات را به کمک والدین وبالعکس به کمک مربیان و مدیران حل کرد.(فرجاد به نقل از شاه نظری ۱۳۹۰)
نقش آسیب ها و بیماری های روان­شناختی
درحالی که شروع زود و سریع اختلال مصرف مواد با از پیش موجود بودن بعضی اختلالات در فرد مانند نقص توجه و بیش فعالی، اختلال سلوک، اختلال خلق و اضطراب مرتبط است. اما بعضی از تحقیقات، نمایانگر این هستند که بعضی از اختلالات مثل افسردگی اساسی بعد از اختلال مصرف مواد پدیدار می­شوند و یا اینکه این نوع اختلالات خود عوارض مصرف مواد و یا تاثیر ژنتیکی ناشی از سوء مصرف مواد است.(بونستین[۲۵] و به نقل از هاهسی،۲۰۰۲)
ضعف روش­های تحقیقی قبلی باعث ناکافی بودن توجه به توالی رشدی اختلالات دوران کودکی که خطر مصرف مواد در آینده را پیش بینی می­ کند، شده است .برای مثال در گذشته ارتباط و همبودی اختلال بیش فعالی و شروع زود رس اختلال مصرف مواد ثابت شده بود.(ویلنز و همکاران به نقل از،هاهسی،۲۰۰۲ ) با این وجود باید به توالی رشدی اختلالات دیگر در دوران کودکی مانند اضطراب، افسردگی، اختلال سلوک، منفی­گرایی و تاثیر آن بر شروع اختلالات مصرف مواد، توجه ویژه­ای گردد.طرح یا توصیف اختلالات روانی بعنوان پیش بینی کننده اختلال مصرف مواد، مهم یا حائز اهمیت است زیرا اگر اختلالات روانی پیش ­بینی کننده در کودکی دیده شد، می­توان با برنامه ­های پیش­گیرانه در این کودکان از شروع مصرف مواد جلوگیری کرد. درمانگران بالینی باید بیشتر تلاششان بر روی درمان رفتاهای پرخاشگرانه و کنترل رشد اختلال مصرف مواد انجام دهند.(هاهسی[۲۶] و همکاران،۲۰۰۲ )
توالی اختلالات روانی با اختلال مصرف مواد بعنوان یک توالی رشدی اینگونه توصیف شده است که ابتدا بیش­فعالی در اوایل کودکی شکل می­گیرد که پس از این اختلال در اوایل نوجوانی، اختلال اضطرابی بوقوع می­پیوندد . در اواخر نوجوانی اختلال مصرف مواد شروع می­ شود که در پی آن افسردگی یا اختلال دو قطبی در اوایل بزرگسالی شکل می­گیرد. ۵۶% از بزرگسالانی که اختلال مصرف مواد دارند قبل از شروع آن بعضی از اختلالات روانی را داشته اند . اکثر کسانی که اختلال مصرف مواد دارند قبل از آن اختلالاتی همچون اضطراب، افسرده­خویی، اختلال سلوک را داشته اند. درمقابل اختلالاتی همچون اختلالات خلقی مثل افسردگی و اختلال دو قطبی بعد از شروع مصرف ایجاد می­ شود. یافته­ های کرولی حاکی از این است که ۲۳% افرادی که اختلال مصرف مواد دارند یکی از انواع اختلالات اضطرابی را در دوران کودکی داشته اند. بعضی از تحقیقات قاطعانه رابطه بین اختلال سلوک وشروع مصرف مواد در نوجوانی را تائید کرده اند ( کروولی و همکاران به نقل از هاهسی ،۲۰۰۲) .زیربنای مکانیزمی که بین اختلالات آسیب شناسانه روانی و اختلال مصرف مواد ارتباط برقرار می­ کند، چندان روشن نیست؛ شاید این دلیل را بتوان مطرح کرد که افرادی که قبل از مصرف مواد بیماری روانی دارند، برای کاهش درد و بهبود احساس کفایت خود و بهبود نشانه های بیمارگونه یشان دست به خود درمانی می زنند،که از الگویی تبعیت می­ کنند،که آنها را به سمت اختلال مصرف مواد می­برد. افرادی که دچار بیماری روانی هستند،ممکن است تمایل زیادی به خود درمانی نداشته باشند اما فهم کمی نیز نسبت به عواقب مصرف مواد داشته باشند. این نوع افراد نسبت به سایر همسالان خود بینش­پایین تری دارند و فرایند درمان اعتیاد آنها به مراتب سخت تر است.(خانتازان به نقل از هاهسی،۲۰۰۲).
محیط آسیب رسان مانند خانواده نابهنجار می ­تواند پیش بینی گر اختلالات روانی و سؤمصرف مواد باشد.این امکان نیز وجود دارد که اختلالات روانی روند پذیرش سؤمصرف مواد یا اعتیاد به مواد را تسریع کند.(ویسف[۲۷]،به نقل از هاهسی ،۲۰۰۲)
یکی از تبیین های روان شناختی که بر نارسایی­های شخصیتی تأکید دارد، تبیین فروید است. فروید ساختار شخصیت را شامل سه لایه «نهاد»، «من» و «من برتر» می داند. «نهاد» همان نفس اماره و سرچشمه نیروی نفسانی است که هیچگونه قیدوبندی نمی­شناسد. «من» هسته اصلی شخصیت و مبیّن آموزش و فراگیری واقعیات زندگی است. این بخش پیونددهنده «نهاد» و «مَن برتر» و ـ به اصطلاح ـ دروازه­بان شخصیت است. «مَن برتر» شامل ارزش های اخلاقی و وجدانی فرد است که به تدریج با آموزش و پرورش و تأثیر عوامل محیطی ایجاد می­ شود. فروید معتقد است که عرصه زندگی انسان صحنه کشاکش دو نیروی «نهاد» و «مَن برتر» است. زمانی رفتار انحراف آمیز پیش می ­آید که «نهاد» در مبارزه با «مَن برتر» پیروز گردد.(کوئن، ترجمه ثلاثی، ۱۳۸۰) ژان برژه معتادان را از نظر شخصیتی و روانی به معتادان با ساختار «روان نژند»، «روان پریش» و «افسرده» حال تقسیم می­ کند. اما به طور کلی، تقسیم بندی دیگری وجود دارد که بیشتر روانشناسان پای بند آن هستند و آن تقسیم شخصیت معتاد به «نوروتیک»، «پسیکوتیک» و «سازمان نیافته» است. معتادان «نوروتیک» خودآزار و دیگرآزارند و دارای اختلال در روابط عاطفی و خانوادگی می باشند. از نظر روانی، این افراد با مصاحبه و رویارویی و نیز از طریق همدلی، اعتماد و اطمینان بخشیدن به آن ها باید تحت درمان قرار گیرند. معتادان «پسیکوتیک»، واقعیت گریز هستند، روانکاوی این گروه و کنترل پرخاشگری در آن ها بهترین راه درمان این گروه محسوب می گردد. معتادانی که دارای رفتار «سازمان نیافته» هستند، قادر به برقراری ارتباط با واقعیت ها نیستند و ناکامی های خود را معلول محیط اجتماعی و خانوادگی دوران کودکی خود می دانند و بسیار خیالپرداز هستند. این گروه نیز از طریق روانکاوی فردی و گروهی تحت درمان قرار می­گیرند (رضایی، ۱۳۸۲). می توان نتیجه گرفت که هرگاه رشد روانی فرد به موازات رشد جسمی او انجام نگیرد و شخصیت فرد تکامل نیابد، فرد در معرض و هجوم بیماری ها و اختلالات روانی قرار می گیرد و به فردی بی اراده، تلقین پذیر و بی عاطفه تبدیل می شود. در این هنگام در معرض خطر کجروی و انحراف واقع می شود، که اعتیاد به مواد مخدّر یکی از این انحرافات است. این گونه افراد به دلیل عدم تکوین شخصیت نمی توانند ارزش های اخلاقی را بپذیرند و به آسانی نمی­توانند خود را با محیط سازش دهند. علاوه بر آن، دچار مشکلات احساسی و عاطفی می گردند. در نتیجه، زمینه مناسبی برای اعتیاد به مواد مخدّر در چنین افرادی به وجود می آید. برای مثال، افراد عقب مانده ذهنی به دلیل اینکه خطر ناشی از اعتیاد را نمی دانند و شخصیت تلقین پذیری دارند، تحت تأثیر تلقین دیگران و با همنشینی افراد معتاد به طرف اعتیاد کشانده می شوند (داوری، ۱۳۸۱). علاوه­براین مصرف الکل با چند اختلال شخصیت همایند است که اختلال شخصیت ضد­اجتماعی در مورد مردان و اختلال شخصیت مرزی در مورد زنان، بیش از همه قابل توجه­اند. نافرمانی و سطوح بالای پرخاشگری نیز با سوء مصرف مواد رابطه دارد. همچنین اختلال کاستی توجه، بیش فعالی، اختلال سلوک در کودکی و افسردگی نیز با سوء مصرف رابطه دارند. ( انوری­پور، ۱۳۸۶)

عملکرد تحصیلی مناسب را یکی از اهداف مهم آموزشی در سطح دنیا می دانند، و همه بر آن هستند تا عوامل موثر بر پیشرفت تحصیلی را شناسایی و هر یک از عوامل موثر بر آن را طوری تنظیم و هدایت کنند تا دانش آموزان هم به رشد و یادگیری بیشتر دست یابند و هم تعداد زیادی از فراگیران را در برگیرد و اکثریت افراد درکلاس درس مشارکت داشته باشند و به موفقیت بالاتر نائل شوند(کیوان فر، ۱۳۷۴). اینکه چه عواملی بر عملکرد تحصیلی تاثیر دارند، یا سهم و مشارکت هر عامل چه اندازه است.، همواره در حیطه های مورد علاقه پژوهشگران تربیتی و حتی روان شناسان تربیتی بوده است(لواسانی و درانی، ۱۳۸۳).
عزیزی کشکوئی اهداف فعالیت های فوق برنامه را به شرح زیر بیان کرده است: ۱- تعمیق فرایند یاددهی و یادگیری در دانش آموزان۲- تکمیل و تقویت محتوای برنامه های درسی۳- غنی سازی برنامه درسی و اوقات فراغت دانش آموزان۴- توسعه منابع یادگیری از مدرسه به خانواده و جامعه ۵- تسهیل در فرایند رشد اجتماعی دانش آموزان ۶- شکوفایی استعدادها و ربط آن به آینده دانش آموزان(زراعتی ایده لو، ۱۳۸۸).
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
از سوی دیگر عملکرد تحصیلی مناسب و عوامل مؤثر بر آن سال هاست که مورد توجه متخصصان آموزش و پرورش بوده است و از نقطه نظر علمی و کاربردی دارای اهمیت است. هم چنین پیشرفت تحصیلی یکی از عوامل مقبولیت در کلاس درس است و می تواند یکی از عینی ترین و مهم ترین معیارها برای بررسی و ارزیابی و کارایی نظام آموزشی باشد. پس به دلیل پیشرفت تحصیلی یادگیرندگان یکی از مهم ترین ملاک های ارزیابی عملکرد تحصیلی می باشد( مهرافروز و شهرآرایی، ۱۳۸۱).
به علاوه خودکارآمدی از دیگر ابعاد مهمی است، که در نظام آموزشی به سبب ویژگی عصر حاضر باید در فراگیران رشد کند. خودکارآمدی به قضاوت افراد درباره توانایی هایشان در انجام یک وظیفه یا انطباق با یک موقعیت خاص مربوط است. خودکارآمدی می تواند به باور افراد در خصوص توانایی در اجرا و تصحیح اعمال اساسی زندگی فرد باز گردد. که در موارد مشابه یاور، منیزی، دل کورت[۲] (۲۰۰۱)، خودکارآمدی را به عنوان اطمینان به توانایی های فردی که بر روی عملکرد فرد اثر می گذارد می دانند، علاوه بر این خودکارآمدی به عنوان پیش بینی کننده قوی از تثبیت کار به حساب می آید. یافته های بی شماری این فرضیه را که باور و ایمان به کار می تواند اثرات خاصی روی مهارت خودکارآمدی داشته باشد حمایت می کند( چیو و چنگ[۳]، ۲۰۱۰).
در راستای اهداف پژوهش، تحقیقاتی گزارش کرده اند که باورهای کارآمدی تحصیلی، پیشرفت تحصیلی را تحت تاثیر قرار می دهد( گاسیل و مورفی[۴]، ۲۰۰۴؛ مهید و فولادچنگ، ۱۳۹۱).
همان گونه که مشخص است در هیچ یک از تحیقات انجام شده در ارتباط موضوع پژوهش موردنظر، به طور صریح، به بررسی تاثیر فعالیت های فوق برنامه بر خودکارآمدی تحصیلی و عملکرد تحصیلی مشخص نگردیده است، این در حالی می باشد که آموزش فعالیت های فوق برنامه می تواند اثر مثبتی بر خودکارآمدی و عملکردتحصیلی داشته باشد. شولروف، تومن و تولی[۵](۲۰۰۸)، فعالیت های فوق برنامه در نگرش نسبت به سواد بخصوص نوشتن و حساب کردن موثر می دانند؛ وان دینچر، داچی و سگرس[۶](۲۰۱۱)، از عوامل مؤثر بر خودکارآمدی دانش آموزان، برنامه های آموزشی و فعالیت های فوق برنامه مدارس را می دانند.
بنابراین تحقیق حاضر به دنبال یافتن پاسخ این سوال است که فعالیت های فوق برنامه چه تاثیری می توانند بر خودکارآمدی و عملکرد تحصیلی دانش آموزان دختر مقطع راهنمایی منطقه یک شهرستان بندرعباس داشته باشد، تا در جهت رفع خلا تحقیقاتی ذکر شده گام هایی برداشته شود.
۱-۳ اهمیت و ضرورت تحقیق
بدیهی است که کشور ما به مطالعات و تحقیقات مربوط به آموزش و پرورش نوجوانان و جوانان نیاز فراوان دارد، و در این میان لازم است به مسائل و مشکلات مهمی که به نحوی بر خودکارآمدی و عملکرد تحصیلی دانش آموزان موثر است یا لطمه می زند توجه لازم مبزول گردد.
یکی از وظایف اصلی نظام تعلیم و تربیت در هر جامعه، فراهم کردن زمینه و فرصت های مناسب یادگیری به منظور رشد و شکوفایی استعدادهای گوناگون و متنوع دانش آموزان است. علاوه بر نیازهای متنوع دانش آموزان، نیازهای برخاسته از شرایط خاص فرهنگی اجتماعی در ابعاد ملی و محلی و همچنین اقتضائات بین المللی، نظام های آموزشی را با چالش جدی رو به رو نموده است. هر کشور با دیدگاه ها و رویکرد های حاکم بر نظام برنامه ریزی درسی و آموزشی با شیوه های متفاوت به دنبال تدابیر مناسب برای مواجه با چالش های فوق می باشد. یکی از این راه حل های برون رفت از این چالش ها طراحی مناسب فعالیت های فوق برنامه برای پاسخگویی به نیازهای آموزشی دانش آموزان با لحاظ نوعی آزادی عمل و قدرت انتخاب، انجام کارگروهی، وجود انعطاف و سایر ویژگی هاست( نادری و همکاران، ۱۳۹۰).
محصلین را باید به شرکت در فوق برنامه هاتشویق کرد. فعالیت هایی مانند فعالیت های خارج از کلاس که موقعیت به تجربه در آوردن دانش کسب شده در کلاس درس را برای آنها فراهم می کند؛ و تاثیر مستقیمی بر عملکرد تحصیلی دارد( کلیمنک[۷]، ۲۰۰۷). البته نباید ریسک زیادی درگیر شدن در فوق برنامه ها را فراموش کرد زیرا این خود موجب لطمه زدن به تحصیلات دانش آموزان می شود. بنابراین ایجاد تعادل بین فوق برنامه ها و برنامه رسمی مدرسه ضروری به نظر می رسد.
نظام آموزشی و پرورش از ارکان مهم تربیت جامعه می باشند، که مسئولیت عظیم باروری و شکوفایی توانایی های نسل های کنونی و آتی جوامع را برای رشد و توسعه اقتصادی، اجتماعی بر عهده دارند و عوامل بسیاری با یکدیگر عمل می کنند تا یادگیری و پیشرفت در عملکرد تحصیلی برای دانش آموزان حاصل شود. یکی از عوامل مهم در عملکرد تحصیلی، فعالیت های فوق برنامه مدارس می باشد(بیرامی و بهادری، ۱۳۸۹).
عکس مرتبط با اقتصاد
یکی دیگر از متغیرهایی که به نظر می رسد فعالیت های فوق برنامه بر آن تاثیر داشته باشد، خودکارآمدی تحصیلی است، که مورد توجه معلمان، مربیان و والدین قرار گرفته است. از سوی دیگر باورهای خودآمدی در موفقیت تحصیلی و پیشرفت در عملکرد تحصیلی نقش مهمی ایفاء می کند، تحقیقات انجام شده در این زمینه نشان داده که میان خودکارآمدی و پیشرفت تحصیلی رابطه مستقیمی وجود دارد، از این رو بررسی خودکارآمدی و راه های ایجاد خودکارآمدی در مدارس مهم به نظر می رسد. در محیط های تحصیلی خودکارآمدی به باور دانش آموزان در ارتباط با توانایی انجام وظایف درسی اشاره دارد. دانش آموزانی که معتقدند در تحصیل می توانند موفق باشند. تمایل و تلاش و استقامت بیشتری در انجام وظایف درسی نشان می دهند و به توانایی خود اطمینان بیشتری دارند( کارول و همکارن، ۲۰۰۹).
اما در زمینه تاثیر فعالیت های فوق برنامه بر خودکارآمدی تحصیلی و عملکرد تحصیلی تحقیقات کمی انجام گرفته است لذا انجام این پژوهش و نتایج حاصل از آن، می تواند به عنوان راه حلی برای مسائل موجود در عملکرد تحصیلی و خودکارآمدی تحصیلی دانش آموزان در حوزه روانشناسی تربیتی بکار رود، و نتایج آن به منظور استفاده دانش آموزان؛ والدین؛ معلمان و نظام آموزش و پرورش کل استان به عنوان یک راهنمای مناسب مدنظر قرار گیرد. همچنین پاسخ گوی سوال بسیاری از والدین، معلمان و دست اندرکاران آموزش و پرورش باشد.
۱-۴ اهداف تحقیق
۱-۴-۱ هدف کلی :
تعیین اثر فعالیت های فوق برنامه برخودکارآمدی و عملکردتحصیلی دانش آموزان دختر مقطع راهنمایی شهرستان بندرعباس.
۱-۴-۲ اهداف اختصاصی:
– تعیین اثر فعالیت های فوق برنامه برخودکارآمدی دانش آموزان دخترمقطع راهنمایی شهرستان بندرعباس.
– تعیین اثر فعالیت های فوق برنامه بر عملکردتحصیلی در دانش آموزان دخترمقطع راهنمایی شهرستان بندرعباس.
۱-۵ سوالات تحقیق
۱-۵-۱٫ سوال اصلی تحقیق

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

چگونه فعالیت های فوق برنامه برخودکارآمدی و عملکردتحصیلی دانش آموزان دخترمقطع راهنمایی شهرستان بندرعباس اثر دارد؟

۱-۵-۲٫ سوالات اختصاصی تحقیق

چگونه فعالیت های فوق برنامه برخودکارآمدی دانش آموزان دخترمقطع راهنمایی شهرستان بندرعباس اثر دارد؟

چگونه فعالیت های فوق برنامه بر عملکردتحصیلی دانش آموزان دخترمقطع راهنمایی شهرستان بندرعباس اثر دارد؟

۱-۶ فرضیه های تحقیق
۱-۶-۱٫ فرضیه کلی:
فعالیت های فوق برنامه برخودکارآمدی و عملکردتحصیلی دانش آموزان دخترمقطع راهنمایی شهرستان بندرعباس اثر دارد.
۱-۶-۲٫ فرضیات اختصاصی:
فعالیت های فوق برنامه برخودکارآمدی دانش آموزان دخترمقطع راهنمایی شهرستان بندرعباس اثر دارد.
فعالیت های فوق برنامه بر عملکردتحصیلی دانش آموزان دخترمقطع راهنمایی شهرستان بندرعباس اثر دارد.
۱-۷ محدوده تحقیق
۱-۷-۱ محدوده مکانی:
شامل مدارس راهنمایی منطقه ۱ شهرستان بندرعباس انجام شد.
۱-۷-۲ محدوده زمانی:
این تحقیق در بهار و تابستان( نیمه اول سال) ۱۳۹۳ انجام شد.
۱-۸ تعریف واژه ها و اصطلاحات تحقیق
۱-۸-۱٫ تعریف مفهومی:
فعالیت های فوق برنامه
به مجموعه ای از تجارب، فعالیت ها و فرصت هایی گفته می شود، که در درون یا خارج از کلاس درس طراحی و اجراء می شوند و اهدافی نظیر: رفع نارسایی های برنامه درسی، غنی سازی برنامه ها به منظور تعمیق یادگیری، توجه به استعدادها، نیازها و علایق متفاوت شاگردان، کمک به پرورش توانایی ها ی فردی آنان و دگرگون ساختن محیط آموزشی و تبدیل آن را دنبال می کند( احمدی، ۱۳۸۱).
خودکارآمدی تحصیلی
عبارت است، از توانایی تصوری شخص برای کسب نتایج مطلوب، بندورا آن را قضاوت افراد درباره توانایی هایشان در انجام یک وظیفه و انطباق با یک موقعیت خاص می داند( پروین و جان، ۱۳۸۶).
عملکرد تحصیلی
عبارت است از توانایی آموخته شده یا اکتسابی مانند پیشرفت حاصل در همه دروس دانش آموز می باشد( یاراحمدی و همکاران، ۱۳۸۸).
۱-۸-۲٫ تعریف عملیاتی:
فعالیت های فوق برنامه:
در این پژوهش منظور از فعالیتهای فوق برنامه کلیه فعالیت های ورزشی، هنری، مشاوره ای، تفریحی و مذهبی است که خارج از برنامه درسی توسط مدارس و معلمان برای دانش آموزان مقطع راهنمایی در مدارس شهرستان بندرعباس برگذار می گردد.
خودکارآمدی تحصیلی
برای سنجش خودکارآمدی تحصیلی دانش آموزان از خرده مقیاس هشت گویه ای خودکارآمدی تحصیلی که از پرسشنامه راهبردهای انگیزشی و یادگیریMSLQ برگرفته شده است، استفاده خواهد شد.
عملکرد تحصیلی
عملکرد تحصیلی دانش آموزان به وسیله میانگین نمرات دانش آموزان در کلیه دروس نیمسال اول سال تحصیلی ۹۲-۹۳ بررسی خواهد شد.
خلاصه فصل اول
در این فصل تلاش شده تا به بیان مسئله پرداخته شود و تصویری کلی از تحقیق حاضر ارائه گردد. به این صورت با مقدمه ای در مورد متغیرهای وابسته( عملکرد تحصیلی و خودکارآمدی تحصیلی) شروع شده است، و سپس در مورد متغیر مستقل( فعالیت های فوق برنامه) مطالبی عنوان شده است. موضوع تحقیق تعریف و اهدافی که در رابطه با موضوع باید بررسی گردد بیان گردید. اهمیت موضوع و ضررورت دلایل آن بیان گردید، قلمرو تحقیق مشخص شد و در انتها تعاریف عملیاتی با توجه به اهداف، ماهیت و ویژگی های موضوع تعریف گردید.
فصل دوم
مرور ادبیات تحقیق
مقدمه
در این فصل به بررسی پیشینه پژوهش پرداخته شده، که حاوی چکیده ای از مطالعه ای عمیق و وسیع از آنچه در باره موضوع تحقیق و موضوعاتی مشابه که در کتابها، مقالات، تحقیقات و پایان نامه ها وجود دارد. همچنین به بررسی ادبیات نظری موجود در رابطه با فعالیت های فوق برنامه، خودکارآمدی تحصیلی و عملکرد تحصیلی می پردازیم و به منظور انسجام و نظم بیشتر در مطالعه و نگارش سوابق پژوهش این فصل در چند بخش به شرح زیر تهیه و تنظیم شده است.
۲-۱- بخش اول: پیشینه مبانی فعالیت های فوق برنامه
۲-۱-۱٫ فعالیت های فوق برنامه
۲-۱-۱-۱٫ تعریف فعالیت های فوق برنامه
با بررسی منابع مختلف مشخص می شود صاحب نظران دیدگاه های مختلفی را درباره مفهوم فعالیت های فوق برنامه ارائه نموده اند. چنانچه از منظر ارتباط با برنامه درسی مورد مطالعه قرار گیرد یکی از شاخه های آن به شمار می آید. برنامه درسی در یک دیدگاه به سه دسته دروس اجباری، اختیاری و فعالیت های فوق برنامه، تقسیم می شود. در توصیف دسته سوم بیان شده، فعالیت های دانش آموزان یا فوق برنامه امروزه تحت عنوان دوره آموزشی سوم مطرح می شود. دوره آموزش سوم تازه ترین دوره ای است که برای شرح گستره وسیعی از تفاوت مدرسه و میزان تعهد و قبول مسئولیت آنها در قبال سیستم ها، باشگاه ها و سازمان ها به کار می رود( بیونت و کلس، ۱۹۸۹).
فعالیت های فوق برنامه چون در مقابل فعالیت های تربیتی برنامه ریزی شده یا رسمی قرار دارد جزئی از فعالیت های غیررسمی است و معروف ترین اصطلاحات آن عبارت از: فعالیت های فوق برنامه ای، خارج از کلاس، غیررسمی، کمک برنامه و … است(شعاری نژاد، ۱۳۸۲). با توجه به اینکه تربیت دارای دو بعد، رسمی و غیر رسمی می باشد، تربیت غیر رسمی بعد از تربیت رسمی شامل مجموعه آموخته ها و یادگیری ها می باشد که در چارچوب کتاب های مدارس تشکیل نمی گردد بلکه در کنار آنها بوده و نقش مکمل آنها را دارند( ملکی، ۱۳۸۵).
گوردون و بریجلال به نقل از احمدی و همکاران(۱۳۸۳) معتقدند فعالیت های فوق برنامه آن دسته از تجارب آموزشی هستند که جزء برنامه های رسمی نبوده و ماهیت رقابتی با آن دارند. آنها در تعریف این نوع آموزش و پرورش می نویسند:« ما این نوع آموزش و پرورش را به مثابه یادگیری رسمی و غیررسمی، توسعه و تقویت فرصت های یادگیری دانش آموزان در خارج از مدرسه و فراسوی اوقات رسمی مدرسه می دانیم.»
موریانا[۸] و همکاران(۲۰۰۶) معتقدند فعالیت های فوق برنامه فعالیت های تکمیلی است که در مدرسه تحت نظر مدیر اجرا می شود. کلیتین[۹](۱۹۹۹) ضمن اشاره به این موضوع فعالیت های فوق برنامه را شامل فعالیت های گروهی در مورد تولید یک روزنامه، نوشتن نمایشنامه، استفاده از رایانه، کاردستی، با مشارکت در گروه های مورد علاقه یا ذی نفع مانند کلوپ ها می داند. کلیتین در عین حال به نقل از اوکانر و مک گوایر[۱۰] که این فعالیت ها نیازمند ایجاد انگیزه و به چالش طلبیدن دانش آموز یا تحریک نیاز آنها نیز هستند.
فضلی خانی و همکاران(۱۳۸۴) معتقدند مجموعه فعالیت هایی سازمان یافته و پیش بینی شده ای است کهبه منظور تثبیت، تعمیق، تعمیق، آشنایی و کارکرد عملی در طول سال تحصیلی برای دانش آموزان در نظر گرفته می شود تا به رشد، تعالی، شکوفایی استعدادها، و مشارکت در برنامه های عملی کمک نماید.
مهرمحمدی(۱۳۸۶) معتقد است برنامه درسی نباید تماما از بالا دیکته شود. برنامه درسی یک بخش تجویزی دارد و یک بخش غیر تجویزی دارد. این فضایی است که در اختیار مدرسه قرار می گیرد تا مطابق با علایق نیازهاو بدون دیکته شدن از مرکز، فعالیت های یادگیری در دستور کار قرار گیرد.« برنامه ها و فعالیت هایی هستند که الزاما وابسته و پیوسته به برنامه درسی تجویزی نبوده و از ساختاری باز و تعیین نایافته برخوردارند.در تعریفی دیگر نیز غیر رسمی بودن این فعالیت ها مورد توجه قرار دارد. « برنامه درسی فوق برنامه، شامل کلیه تجربیات برنامه ریزی شده ای است که از حیطه موضوعات درسی مدرسه خارج است. در نقطه مقابل برنامه درسی قرار می گیرد. اگر چه از لحاظ اداری عمدتا کم اهمیت تر از برنامه درسی است اما در بسیاری از جهات مهم تر و مؤثرتر از آن می باشد( فتحی و اجارگاه، ۱۳۸۸).

واین همان است که اعضای این گروه آن را دنبال می­ کنند و وجوه مختلف انسجام ملی را در آن می­یابند ودر پی آن گفتمان در واقع قالبی است که درآن معرفت به عنوان یک پدیده اجتماعی و به عنوان چیزی که می­توان درآن سهیم بود ظاهر می­ شوداز آنجا که عناصر ارزشی فراگیر ملی در این گفتمان تقویت می­شوند این گفتمان کاملا انسجام ساز صورت می­گیرد (Dant 1991: 115)
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
بنابراین با نوعی روند مرکزیت بخشی و همگرایی احتراق­ها همراه است ویک ملت تنها زمانی یک هویت یکپارچه ملی قابل پذیرش است که اعضای آن کلیه اختلاف­ها را کنار گذارده و خودرا جزیی از بدنه ملی واحد بدانند. در این میان می­توان با تعمیم این گزاره به کشورمان موضوع را روشن­تر دریافت نمود. قریب به اتفاق پژوهشگران مسایل تاریخی و فرهنگ جامعه ایران اتفاق نظر دارند که ایرانیان به دلیل شرایط تاریخی- اجتماعی و سیاسی درمعرض انواع هویت­های جمعی بوده و به طور توامان از جریانات متفاوت هویت ساز متاثر بوده و هستند البته این خصیصه جوامع مستقر در مناطق جغرافیایی مهم جهان است و دارای مولفه­های بسیاری است که سطوح هویت جمعی ایرانیان را شامل می­ شودمانند اسلام/ ایران/شیعه و تمدن ایرانی(خلیلی ۲۴: ۱۳۷۷).
این مولفه­ها وعناصر هویت ملی در ایران دارای سابقه دیرینه و طولانی است و الزاما نمی­توان آن را به دوره ایران باستان ومقطع قبل از ورود اسلام به ایران محدود کرد حتی اگر نگاه مسلط در بررسی آن فرهنگی – تاریخی باشد.
هویت ملی ایرانیان در فرازو فرود­های تاریخی دچار تحولات فراوانی شده است که آن را باید درچند مقطع کلی بررسی نمود.
در ذیل عنوان دوره مشروطه می­توان اضافه نمود در این دوره جریانات فکری و فرهنگی اسلامی از یک سو و ملی گرایی که تحت تاثیر ناسیونالیسم اروپایی بود از سوی دیگر مطرح شدند و در دوران پهلوی اول نیز علاوه برتلاش­ های متمرکز موثر و منسجمی برای تبلیغ هویت غربی ” تاکید بیشتر به عناصر فرهنگی ایران باستان انجام گرفت.
نکته­ای که لاینفک هویت ایرانی همواره در طول تاریخ بوده است و شاید یکی از نکات مهم هویت جمعی نیز تلقی شود هویت مذهبی است که در تاریخ ملی گرایی ایرانیان نقشی موثر داشته است و همگام با هویت ملی گام برداشته است. به طور مشخص نحوه ورود اسلام به ایران و گسترش آن نشان از وجود زمینه ­های مشترک بین روحیه و خلقیات فرهنگی ایرانیان و دینداری آنان در طول تاریخ دارد. پذیرش اسلام در ایران را نیز باید در همین زمینه وسازگاری اسلام با وجود هویت دینی پر سابقه در ایران” تحلیل کرد.
اندیشه فره ایزدی در روح ایرانی ویژگی مهم هویت ایرانی است.
این بدان معنی است که در روح ایرانی یا آریایی دین و دولت بهم می­رسند و وحدت می­یابد (افتخارزاده ۱۳۷۷). در توضیح بیشتر باید گفت گستره­ی دخالت و حضوردین و گرایش­های دینی در هویت­های ایرانی بسیار فراخ و گسترده بوده و ایرانیان دین را به عنوان یک عنصر مهم در تمامی ابعاد حیات اجتماعی و نیز رفتار فردی دخالت داده­اند. نشانه­ های تاریخی این امر فراوان است. از جمله علاقمندی مستمر به نزدیک ساختن موقعیت پادشاهان به روحانیت با حرکات سیاسی علمای دینی در تمام مقاطع تاریخی و یا رشد جنبش­های اجتماعی که درون مایه مذهبی داشته اند. از لحاظ روش شناسی می­توان کیفیت تعاملات میان هویت ملی و هویت مذهبی را درچارچوب تحولات تاریخی معاصر نیز مورد بررسی قرار داد. به سخن دیگر می­توان موقعیت­های تاریخی را به عنوان شواهد وقرائن این رابطه و کیفیت آن در تاریخ اخیر ایران مد نظر قرار داد و معاملات میان دو عنصر را واکاوی نمود:
جنگ­های ایران و روس:
هویت و رهبری علما و روحانیون برجسته به ویژه مراجع قم – تهران و نجف در مورد جهاد سرسختانه سربازان ایرانی سرنوشت ساز بوده است گرچه درکنار انگیزه­های دینی و همگام با آن انگیزه­های ملی و میهنی قوی برای دفاع از کشور­ها و حفظ سرحدات سرزمینی و تمامیت ارضی در مقابل دست اندازی­های دولت روسیه حایز اهمیت است.
نهضت تنباکو:
این جنبش نیز محصول دخالت توامان در عنصر مذهب و ملیت در مقابل عامل خارجی تلقی
می­ شود. رهبری نهضت با مراجع مذهبی به ویژه شخصیت برجسته تاریخی میرزای شیرازی که انگیزه اصلی آن دینی بوده است در عین حال حفظ منافع ملی و منافع تجار و بازرگانان ایرانی در قبال زیاده خواهی عوامل دولت انگلیس از انگیزه­های مقارن بوده است.
در نهضت مشروطه نیز هدایت و رهبری علمای دینی در راهبری، هدایت وانگیزه دهی انقلابیون مسلمان همگام با دخالت و حضور نیرو­های ملی ومیهن پرست به وضوح نمایان است.
در تمام این ادوار نیرو­های مذهبی در کنارنیرو­های ملی رویداد­های مهم سیاسی و اجتماعی را رقم زدند اما این همگامی گاهی دچار افت و خیز­هایی نیز بوده است. اما در هرحال مطابق با تعریف هویت در یک مسیر جاری بوده است. در نتیجه دینداری و دین مداری یکی از عناصر ذاتی و اصلی هویت ایرانی در طول تاریخ به شمار می­آید. به نحوی که امکان تفکیک آن از سرزمین – فرهنگ – و سایر عناصرهویت ایرانیان وجود ندارد (روحانی ۱۳۹۰).
وطن:
در اندیشه ناسیونالیسم در واقع مکانی مشخص است که دارای بعد سیاسی است در نتیجه این وطن محدود به زادگاه محلی مثل شهرو روستاست. وطن سرزمین ملت است که وفاداری و جانفشانی و پاسداری آن را نیز می­طلبد و به واسطه ر­هایی از دیگر سرزمین­ها منفک و مجزا شده است. تمام ساکنان آن هموطن یکدیگر محسوب می­شوند.
وطن دوستی:
میهن دوستی یا وطن پرستی عشق و وابستگی به وطن است چنین علقه­ای در طول اعصار تاریخی در نهاد هر فرد و ملتی وجود دارد و امریست که متعلق به سبز فایل باشد. باید اضافه کرد کهجزیی از ناسیونالیسم می­باشد اما برابر با آن نیست. میهن دوستی یک عاطفه است یک دلبستگی روحی به ملت خویش و واژگان ملی گرایی (ناسیونالیسم) و میهن دوستی غالبا با یکدیگر اشتباه می­ شود. در حالیکه ملی گرایی یک ماهیتی مکتبی و مظهر این اعتقاد است که ملت یک اصل محوری سازمان سیاسی است و میهن دوستی زیر بنای تمای شکل­های ملی گرایی است (هیوود ۲۹۱: ۱۳۸۷). اکنون پس از سیر مختصری درواژگان رشد یافته در ناسیونالیسم بر آنیم تا علل شکل گیری این پدیده دربستری متفاوت از غرب یعنی کشور خودمان به طور مبسوط شرح دهیم و در نهایت گفتمان ناسیونالیسم به عنوان یک گفتمان نو در ادبیات سیاسی ایراناز سال ۱۳۲۰-۱۲۸۵ ه-ش پی گیری شود.
اهداف پژوهش:
هدف اصلی و اولیه در این پژوهش آگاهی از دلایل شکل گیری گفتمان ناسیونالیستی در ایران معاصر است با توجه به اینکه جریان ملی گرایی و ناسیونالیسم در ایران چه در عصر مشروطیت و چه در عصر رضا شاه و همچنین در دوران بعد از آن نیز مورد توجه اپوزیسیون­های سیاسی است. با پرداختن به چگونگی شکل گیری این گفتمان که به چه دلیل و دلایلی این گفتمان در تحولات مشروطه شکل گرفت و نحوه شکل گیری آن چه گونه بوده است؟ همراه با زمینه­ها­ی اجتماعی این پدیده، شناختی عمیق از این گفتمان در طول دوره مورد مطالعه(از مشروطه تا پایان رضاشاه) دست می­دهد.
پیشینه تحقیق:
منابع اندکی وجود دارد یکی از معروف­ترین آثار کتابی با عنوان ناسیونالیسم در ایران از ریچارد کاتم، پژوهشگر امریکایی است کاتم در این کتاب تحولات سیاسی ایران معاصررا از مشروطه و قبل از آن تا سال­های اولیه دهه ۴۰ بررسی کردهاست و دست آخر هم شتابزده فصلی با عنوان پانزده سال بعد به کتاب اضافه کرده است و این تحولات را در قالب ناسیونالیسم و تاکید بر ملی گرایی در ایران مورد بررسی قرار می­دهد اما در کتابش بخوبی تشریح نمی­ کند که چه شد در ایران گفتمانی به نام ناسیونالیسم شکل گرفت و نیز هیچ اشاره­ای به اندیشه­ها و افکار ناسیونالیستی مطبوعاتی و مردمی در ایران نشده است.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

کتاب دیگر کتاب رضاداوری اردکانی به نام­های ناسیونالیسم و انقلاب – ناسیونالیسم و حاکمیت ملیاست. که در این کتاب کمتر به شکل گیری و تکوین ناسیونالیسم پرداخته است و بیشتر بحث­ها تئوریک و خارج از تحلیل است.

کتاب حمید بهزادی با عنوان ناسیونالیسم: تحلیلی تئوریک و عملی از آثار سیاسی و اجتماعی ناسیونالیسم در صحنه بین المللی باتوجه به وضع کنونی ایران است. این کتاب بیشتر تئوریک و مطالب مربوط به تئوری ناسیونالیسم درایران که شکل گیری نظری آن به نحوی در حاشیه قرار می­گیرد.

داریوش قمری: تحول ناسیونالیسم در ایران که به ملی شدن صنعت نفت می ­پردازد و بازه­ی زمانی آن نیز با پژوهش حاضر متفاوت است.

سوسن سیاووشی: لیبرال ناسیونالیسم درایران به بررسی ناسیونالیسم لیبرال در عصر مصدق تا انقلاب اسلامی می ­پردازدو بازه­ی زمانی آن نیز با پژوهش حاضر متفاوت است.

مسعود انصاری: کتابی در مورد ناسیونالیسم که مباحثی در خصوص ناسیونالیسم و مبارزات ضد استعماری درقاره آفریقا مطرح می­ کند و مطالب آن در خصوص ایران نیست.

فریدون آدمیت: ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران , گه گاه اشاره به ناسیونالیسم دوران مشروطه داردو بررسی کامل از شکل گیری این پدیده در ایران در قرن ۱۹ صورت نمی­گیرد. در کتاب­های دیگر اشاراتی پیرامون ناسیونالیسم ایرانی می­توان یافت کتاب­هایی مثل « ایران بین دو انقلاب » به قلم یرواند آبراهامیان و کتاب « اقتصاد سیاسی ایران » از محمد علی کاتوزیان و همچنین « مقاومت شکننده » از جان فوران اشاراتی به ناسیونالیسم ایرانی شده است و به تفصیل نپرداخته و تحلیلی از چگونگی شکل گیری ناسیونالیسم در ایران به طور مشخص وجود ندارد.
عکس مرتبط با اقتصاد

فرضیه ­ها:
مفروض اصلی: اصطلاح ناسیونالیسم و شکل گیری آن در ادبیات سیاسی ایران از مفاهیم متجددانه قرون جدید است. اما نمی­توان ریشه­ها ورگه ­های تاریخی مشترک در شکل گیری این اصطلاح را نیز نادیده گرفت اگرچه بستر ناسیونالیسم در جهان واروپا با بستر آن در ایران کاملا” متفاوت بوداما از قبل ناسیونالیسم به عنوان آگاهی ملی وجود داشته است، اما اهمیت ناسیونالیسم به عنوان عاملی تاثیر گذار در گرایشات و رفتار سیاسی ایرانیان وبه عنوان جنبشی ایدئولوژیک محدود به قرون جدید و بعد از برخورد ایرانیان با مقوله تجددتحقق یافته است.
نقد و بررسی منابع:
۱- رساله­های میرزا ملکمخان ناظمالدوله
از حجت الله اصیل
در این مجموعه, اغلب رساله‌­ها و گزیده نامه‌­های ‘میرزا ملکم خان ناظم الدوله ‘به طبع رسیده است. به‌زعم ناشر’: مجموعه حاضرکه تقریبا همه رساله‌­های شناخته ملکم در آن گنجانید شده، می ­تواند خواننده را با اندیشه ملکم و از راه آن با خط اصلی اندیشه نوگرایان­های که از سده سیزده هجری قمری آغاز شد و به انقلاب مشروطیت ایران انجامید آشنا سازد. ‘ناشر درباره میرزا ملکم خان خاطر نشان می­ کند: میرزا ملکم خان ناظم الدوله, سیاستمدار, روشنفکر و نویسنده عهد قاجار, منادی تجدد و مبلغ رویکرد به مدنیت باختر زمین بود. او درمان واپس ماندگی ایران را اقتباس کامل دست آورد­های غرب در همه زمینه‌­های سیاسی, اقتصادی و اجتماعی می‌دانست. نخستین بر پاکننده نوعی محفل ماسونی به نام فراموش خانه در ایران بود و با سابقه نوخواهی و نوجویی‌اش در زمینه‌­های گوناگون از جمله اصلاح خط فارسی به کوشش برخاست, و برای تبیین دیدگاه‌­ها و باور­های خویش و ترویج آنچه برای پیشبرد جامعه ایرانی ضروری می‌پنداشت کوشش قلمی بسیار کرد و رساله‌­ها پرداخت. ‘رساله‌­ها و نوشتار جمع آمده دراین کتاب با این عناوین سامان یافته است’: نظام قانونی, سازمان حکومتی و مدنیت نو’, ‘اقتصاد’, ‘سیاست’, ‘اجتماع’, ‘فراموش خانه و جامع آدمیت ‘و ‘الفبای جدید. ‘در ضمایم کتاب سه نوشتار با این عناوین به طبع رسیده است’: صراط المستقیم’, ‘ترجمه وصیت نامه فواد پاشا ‘و ‘در نتیجه نگارش اوراق و نوم و یقظه. ‘کتاب با ‘نام نامه ‘ به پایان می­رسد.
۲- فکر دموکراسی در ایران
از فریدون آدمیت
آن چه فریدون آدمیت را در نوشتارکتب اش از دیگر مورخان ایرانی متمایز می­ کند، علاوه بر زدودن پاره­ای ابهام­ها و تاریکی­ها از وقایع تاریخی، روش تاریخنگاری اوست. او علاوه بر این که در کتاب هایش در هر موضوع و زمینه­ای با مراجعه به اسناد، اطلاعات دست اولی می­دهد که برخی از آن­ها پیش از آن در کتاب­های تاریخی نیامده­اند و این اطلاعات با دقت و آگاهی کنار هم می­نشینند، به تحلیل وقایع نیز می ­پردازد. آثار او نوعی تاریخ تحلیلی و انتقادی دوره مشروطه است، اما ذکر تحلیلی – انتقادی برای توصیف کتاب­های آدمیت کفایت نمی­ کند. او، تاریخ اندیشه یک دوره از ایران را نوشته است و آثار او را نمی­توان در تقسیم بندی­ها صرفا آثار تاریخی نامید، بلکه باید تاریخ اندیشه نامید که گاه به فلسفه تاریخ نیز نزدیک می­ شود. او زمانی این شیوه را در پیش گرفت که کتاب­های بسیار کمی در این زمینه در ایران منتشر شده بود و آن کتاب­ها نیز نه به لحاظ ارزش­های نظری و نه به لحاظ حجم در حدی نبودند که بتوانند جریانی را سازماندهی کنند، اما انتشار کتاب­های آدمیت، آن هم در زمانی که بحث­هایی مثل مشروطه، مخاطبان را چندان جذب نمی­کرد، توانست موجی از توجه به مشروطه ایجاد کرده و بر پژوهش­های مربوط به این دوره تاریخی تاثیر بگذارد. با این همه فریدون آدمیت مخالفانی از همه طیف­ها دارد. برخی از نیرو­های غیرمذهبی ایران به خاطر توجه او به نقش روحانیون در مشروطه به آثار او نقد دارند و برخی از مذهبیون هم به خاطر توجه او به نیرو­های غیر مذهبی و روشنفکران غیرمذهبی. کتاب فکر دموکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران شامل دو قسمت است: قسمت اول فصلی است از کتاب مفصل ایدئولوژی نهضت ملی مشروطیت ایران و قسمت دوم این رساله تحقیقی است از افکار محمد امین رسول زاده، متفکر حزب دموکرات ایران و نویسنده‌ روزنامه ایران نو.
۳- مبانی ایدئولوژیک حکومت در دوران پهلوی
محمد حسن آصف
پروژه ناقص مشروطه خواهی که در صدد استقرار حکومت قانون بود صرف نظر از جدال روشنفکران و مشروطه خواهان بر سر کلمه « قانون » با دخالت­های روس و انگلیس و شروع جنگ جهانی اول تنها به حفظ استقلال کشور قناعت کرد. به دنبال آشوب­ها و ناامنی­های موجود در کشور پس از انقلاب مشروطه اندیشه­ های روی کار آمدن دولت اقتدارگرا و ناسیونالیست در مجامع روشنفکران برلن تبلیغ میشد؛ جملاتی از قبیل کاوه، ایرانشهر و فرنگستان زوجبن اصلی این اندیشه بودند. با این پیش زمینه­ها رضاخان میرپنج با حمایت انگلیسی­ها کودتا کرد و در صدد ساختن دولت مدرن برآمد. به علت خاستگاه غیرمردمی دولت کودتا و سپسحکومت پهلوی، استفاده از مولفه­های مدرن مشروعیت حکومت جایگزین اندیشه سنتی و اسلامی شد. کتاب « مبانی ایدئولوژیک حکومت در دوره پهلوی » به نحوه این جایگزین و تلاش­ های حکومت پهلوی برای توجیه سلطه خود میپردازد.
کتاب در ۴ فصل سامان یافته است، دو فصل نخست که به مباحث نظری موضوع پرداخته است، ضمن اعتراف به در خور توجه بودن علت اصاله کلام، قدری موجب ملال خواننده می­ شود. موضوعاتی از قبیل: تعاریف، تاریخچه و مفهوم ایدئولوژی و ناسیونالیسم مطالب اساسی این بخش­ها هستند. نویسنده ایدئولوژی حکومت را گروهی از هنجار­ها میداند که گروه و یا اجتماع سیاسی برای پاسخگویی به نیاز­های اساسی خود معتبر میداند و دولتمردان تمام مساعی خود را برای تحقق آن­ها به کار میگیرند.
فصول سوم و چهارم که مباحث اصلی کتاب در آن­ها طرح شده است؛ تربیت دوره رضاشاه و پسرش را در بر میگیرد. نویسنده در فصل سوم از مراحل و گون­های تحول و تطور در ایدئولوژی حکومت پهلوی سخن میگوید که در سه مرحله قابل تقسیم است. در دورهاول اقتدارگرایی ملی، مذهبی و باستان گرایی و لیبرال محافظه کاری؛ در دوره دوم کنار گذاشتن ایده­های لیبرال و مذهبی و بازسازی هویت قومی به هویت ملی و در دوره سوم آلمان دوستی، نژادگرایی و برخورد علنی با شعایر مذهبی را می­توان نشان داد.
فصل چهارم به ایدئولوژی حکومت در دوره پهلوی دوم پرداخته است که به نظر نویسنده امتداد ایدئولوژی پهلوی اول است و شاخصه­های اصلی آن ناسیونالیسم فرهنگی محافظهکار و باستانگرا است، با این تفاوت که در این زمان گفتمان لیبرال دموکراسی نیز در عرصه نظام بینالملل وارد
می­ شود. در پی آن شاه نیز می-کوشد از مفاهیمی چون آزادی، حکومت، قانون و غیره بهره گیرد.
کتاب با بهره­ گیری از انبوهی منابع فارسی و خارجی نگاشته شده است. نویسنده تنها به استفاده و گردآوری مطالب اکتفا نکرده و تا حد امکان تحلیل و موشکافی مطالب را در پیش گرفته است. کتاب با نثری روان، به سامان و در خور فهم تالیف شده است.
۴- کتابفراموشخانه و فراماسیونری در ایران
ازاسماعیل رائین
فراموش‌خانه و فراماسونری در ایران کتابی است از دهه هزار و سیصد و چهل خورشیدی، نوشته مورخ، اسماعیل رائین در سه جلد که نخست در ایتالیا و سپس در ایران به چاپ رسید. در این کتاب تاریخ سازمان‌­های سری فراماسونری در ایران و نام چند صد عضو ایرانی این سازمان‌­ها آورده شده است. در این کتاب ده­ها کلیشه از مدرک عضویت، سوگندنامه، دعوتنامه به مجالس و تصاویر ایرانیان فراماسون ملبس به جامه فراماسون‌­ها آورده شده است. این کتاب به کمک ساواک تهیه شد. اسدالله علم به نصیری دستور داد که مدارک تهیه و در اختیار رائین گذاشته شود. سه جلد کتاب اسماییل رائین حاوی اطلاعات مفیدی در مورد فراماسونری در ایران است. جلد یکم کتاب شامل مقدمه­ای بر فراماسونری و پیشینه آن است ٬جلد دوم به ساختار لژ‌­های فراماسونری و تاریخچه آن‌­ها در ایران می‌پردازد و در جلد سوم به طور اختصار لژ‌­های ایران را واکاوی می­ کند. در ایران کتاب­ها و
نوشتار­های ضد فراماسونری که عمدتاً توسط نویسندگان مذهبی، ملی گرایان، رادیکال و بنیاد گرایان منتشر شده است، روش بیان تلخ ضد ماسونری اسمائیل رایین را دنبال می­ کنند که ماسون‌­ها را به تمام انواع توطئه‌­ها علیه ملت ایران متهم می­کرد. زمینه تکراری این کتاب‌­ها ارتباط ماسونری به نظریه توطئه جهانی انگلیس-صهیونیسم است. هرچند این کتاب­ها اطلاعات اندکی بر کار­های رائین
می­افزایند. هوشنگ شهابی در فصلی با عنوان “هذیان گوئی در تاریخ نگاری ایرانی” در مورد اسماعیل رائین و کتاب معروفش فراموشخانه و فراماسونری در ایران چنین می‌‌نویسد: «اسماعیل رائین، مورّخ تاثیر گذار پیش از انقلاب اسلامی، کتابی چند جلدی در مورد فراماسونری منتشر کرد که در آن تقریبا همه نخبگان جامعه را به فرمانبری از فراماسون‌­ها متهم نمود»
جلد نخست حاوی فصول ۱- ۱۳ کتاب است.
۵- کتاب تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران
ملک‌الشعرا بهار
در نگارش کتاب تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، کتاب خطی تاریخ احمد شهریور را نیز در اختیار داشته و از آن بهره برده است.
۱٫ مطالعه احوال گذشتگان و بررسی متون تاریخی
بصیرت و توانمندی او در شناخت تاریخ و حلّ معضلات ادبی متون و نسخ قدیم روشن است. وی همچنین با نگارش مقاله‌­های مفید درباره کتب تاریخی گذشتگان و وقایع و حوادث و شخصیت‌­های تاریخی نشان داده که به تاریخ و ثبت و ضبط حوادث تاریخی علاقه‌مند است.
بی‌تردید یک استاد تاریخ‌شناسی که از آغاز نهضت مشروطیت تا پایان مجلس ششم به مدت بیست سال در ظهور و بروز بسیاری از حوادث حضور داشته و در بسیاری از وقایع دخیل بوده است، با ذوق و شوق فرهنگی و تعهد اخلاقی و ملّی، می‌بایست تاریخ وقایع آن دوران را به رشته تحریر در آورد و به تحقیق، انتظار عمومی جامعه چنین بوده است.
۲٫ انگیزه و هدف نگارش
بهار بعد از ماجرای شهریور ۱۳۲۰ ه. ش که «نفس‌­های پیچیده در سینه‌­ها به جوش آمد و فریاد­ها بلند شد» با آنکه در سکوت بود، ملاحظه کرد و به زبان خودش:
مجاهدان روز شنبه یک یک پیدا شده در میدان تاریخ و سیاست می‌گذرند … . فصول تاز­های در تاریخ شکل می‌گیرد که هرگاه صاحبان درد و اعضای اصلی این تاریخ پررنج و ملال ـ که از ده یکی بیش زنده نمانده است ـ باز هم به سکوت بگذرانند، ممکن است به تاریخ لطمه وارد شود و ما تَرَک تاریخ میان ورّاث و اخلاف غیرواقعی و بی‌حق تقسیم و پخش گردد و مطالبی از قالب هوی و هوس بیرون آید که مایه کدورت ارواح دلباختگان راه قانون و فداکاران میدان وطن‌خواهی گردد.
مرحوم بهار اضافه کرده است:
مردم تشنه شنیدن داستان‌­های جانگداز بیست ساله‌اند و اگر کسی که در نوشتن این‌گونه
یادداشت‌­ها حق اولویت داشته باشد، در نوشتن مسامحه و تعلّل ورزد، بالطبع آن کسانی که حق ندارند یا به‌درستی از قضایا مطّلع نیستند، خواهند نوشت. لذا شروع به یادداشت این مختصرترین تاریخ نمودم.

۲-۲-۱۱)راﺑﻄﻪﻫﻮشﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ وﻋﻤﻠﻜﺮد:
بررﺳﻲﻧﺘﺎﻳﺞﻋﻤﻠﻜﺮد،ﻳﻚ‬ ﻓﺮاﻳﻨﺪﻣﻬﻢ راﻫﺒﺮدیﺗﻠﻘﻲﻣﻲﺷﻮد. ﻛﻴﻔﻴﺖ و اﺛﺮﺑﺨﺸﻲﻣﺪﻳﺮﻳﺖ و ﻋﻤﻠﻜﺮد آن ﻋﺎﻣﻞﺗﻌﻴﻴﻦ‬ﻛﻨﻨﺪهو ﺣﻴﺎﺗﻲﺗﺤﻘﻖﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎیﺗﻮﺳﻌﻪ ورﻓﺎهﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ(رحیمی،۱۳۸۵).
ارزﻳﺎﺑﻲ و‬ اﻧﺪازهﮔﻴﺮیﻋﻤﻠﻜﺮدﻣﻮﺟب ﻫﻮﺷﻤﻨﺪیﺳﻴﺴﺘﻢو ﺑﺮاﻧﮕﻴﺨﺘﻦ اﻓﺮاد در ﺟﻬﺖ رﻓﺘﺎرﻣﻄﻠﻮب‬ ﻣﻲﺷﻮد و ﺑﺨﺶ اﺻﻠﻲﺗﺪوﻳﻦ و اﺟﺮایﺳﻴﺎﺳﺖﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ اﺳﺖ(ارشدی،۱۳۸۷).
ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﺧﻴﺮ در ﺣﻮزهﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺴﺎﻧﻲﻧﺸﺎندادهاﻧﺪﻛﻪﭘﻨﭻ وﻳﮋﮔﻲﺷﺨﺼﻴﺖ، اﺳﺘﻌﺪاد،ﻋﻼﻗﻪ،‬ ﻫﻮش و ﻣﻬﺎرتﺑﻪﻋﻨﻮانﻣﻮﻓﻘﻴﺖﻧﻴﺮوی اﻧﺴﺎﻧﻲ در ﭘﻴﺸﺒﺮد اﻫﺪافﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ و اﻳﺠﺎد رﺿﺎﻳﺖ‬ ﺷﻐﻠﻲ،ﻳﺎدﮔﻴﺮیﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ،ﮔﺮاﻳﺶ داﻧﺶ و ﺿﺮﻳﺐ آﻓﺮﻳﻨﺶ و ارزﻳﺎﺑﻲﻛﺎرﻛﻨﺎنﻣﺆﺛﺮﻫﺴﺘﻨﺪ‬(سید جوادین ،۱۳۸۷)‬‬‬‬‬‬‬‬.
اﻣﺮوزهﺑﺎاﻃﻤﻴﻨﺎنﻛﺎﻣﻞﻣﻲﺗﻮانادﻋﺎﻛﺮدﻛﻪﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ و اﺳﺘﻔﺎده از‬ ﻫﻮشﺳﺎزﻣﺎﻧﻲﻣﻲﺗﻮاﻧﺪﻗﺪرت رﻗﺎﺑﺖﭘﺬﻳﺮیﻳﻚﺳﺎزﻣﺎن را اﻓﺰاﻳﺶ دﻫﺪ و از دﻳﮕﺮﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ‬ ﻣﺘﻤﺎﻳﺰﻧﻤﺎﻳﺪ. ﺿﺮورتﺑﺮرﺳﻲﻫﻮشﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ در ﺣﺎلﺣﺎﺿﺮﭘﺎﺳﺦﺑﻪﺷﺮاﻳﻂﻓﻌﻠﻲ و ﻧﻴﺎز‬ ﻣﺪﻳﺮان اﺳﺖ. ﺳﺎزﻣﺎن ﺑﺎﺑﻬﺮهﮔﻴﺮی از ﻫﻮشﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ، اﺛﺮﺑﺨﺸﻲ اﺳﺘﻔﺎده از ﺳﺎﺧﺘﺎرﻫﺎی‬اﻃﻼﻋﺎﺗﻲﻣﻮﺟﻮد را در اﺳﺘﺎی اﻫﺪافﺧﻮﻳﺶ اﻓﺰاﻳﺶ داده و اﻃﻼﻋﺎت از ﺣﺎﻟﺖﻋﻤﻠﻴﺎﺗﻲ و‬ ﻣﺤﺪودﺷﺪهﺑﻪ اﺳﺘﻔﺎده در ﻻﻳﻪﻫﺎی اﺟﺮاﻳﻲﺳﺎزﻣﺎنﺑﺮای اﺳﺘﻔﺎدهﻣﺪﻳﺮانﺗﻮﺳﻌﻪ داده ﻣﻲﺷﻮد. ﺑﺎﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﻳﻨﻜﻪﻣﺪﻳﺮان در ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎﻳﻲﻓﻌﺎﻟﻴﺖﻣﻲﻛﻨﻨﺪﻛﻪﻣﺘﺄﺛﺮ از ﻣﺤﻴﻂ داﺧﻠﻲ و‬ ﺧﺎرﺟﻲﺧﻮدﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ و در ﻣﻘﺎﺑﻞﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲﺑﻪﻣﺴﺎﻳﻞ و ﻣﺸﻜﻼتﺧﻮدﻣﺜﻞ اﻧﺴﺎﻧﻬﺎ‬ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪﻗﺪرتﻳﺎدﮔﻴﺮیﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦﻣﺴﺌﻠﻪﻫﻮشﺳﺎزﻣﺎﻧﻲﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ در اﻳﻦﻣﻬﻢﻛﻤﻚ‬ ﺷﺎﻳﺎﻧﻲﺑﻪﻣﺪﻳﺮانﻛﺮدهوآﻧﻬﺎ را ﻗﺎدرﺳﺎزدﺗﺎﺑﺎﺗﻮﺟﻪﺑﻪﺣﺎﻓﻈﺔﺳﺎزﻣﺎﻧﻲﺧﻮدﭘﺎﺳﺨﮕﻮی‬ ﻧﻴﺎزﻫﺎ وﻣﺸﻜﻼت و ﻋﻜﺲ اﻟﻌﻤﻞﺑﻪﻣﻮﻗﻊﺑﻪﺗﻐﻴﻴﺮاتﻣﺤﻴﻄﻲﺑﺎﺷﻨﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦﻣﺪﻳﺮانﺑﺮای‬ﭘﻴﺸﺒﺮد اﻫﺪافﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ و دﺳﺘﻴﺎﺑﻲﺑﻪ آﻧﻬﺎﻧﻴﺎزﺑﻪﻫﻮشﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ دارﻧﺪﻛﻪﺑﺘﻮاﻧﻨﺪﺑﺎ اﺗﻜﺎی‬ﺑﻪ آن ﻋﻤﻠﻜﺮدﺧﻮد را ﺑﻬﺒﻮدﺑﺨﺸﻨﺪ.‬‬‬‬‬‬‬‬
۲-۲-۱۲)ضرورت به کار گیری هوش سازمانی در سازمان ها:
هوش سازمانی ارتباط مستقیم با بعضی فاکتورهای سازمانی از جمله ساختار سازمانی ، مدیران راهبردی ، قوانین سازمان ، و مدیریت دانش سازمان دارد. مدیریت دانش سازمان فاکتور مهمی در هوش سازمانی است که خود به نوعی به مدیریت سازمان و قوانین وساختار سازمان وابسته است اگر قوانین سازمان بر اساس مدیریت دانش اصلاح نشود و کارکنان فاکتورهای تشویقی و انگیزه های لازم برای ثبت تجربیات و دانش خود نداشته باشند سازمان به سمت هوشمندی پیش نخواهد رفت.داشبورد سازمانی که مدیران بتوانند بروز کل سازمان را رصد کنند و از کلیه سیستم های سازمان گزارش های استراتژیک داشته باشند .یادگیری سازمانی از جمله موارد مهم دیگری است که بر ضرورت پرداختن به مبحث هوش سازمانی تاکید میکند. مهمترین نیاز یک مدیر،داشتن اطلاعات دقیق برای اتخاذ تصمیم درست است که عوامل زیردرتصمیم گیری استراتژیک یک سازمان موثر میباشد:
-دسترسی، جمع آوری و پالایش داده ها و اطلاعات مورد نیاز
– پردازش، تحلیل و نتیجه گیری بر اساس دانش
– اعمال نتیجه و نظارت بر پیامهای اجرای آن
سازمان هایی با مدیریت قدیمی که از هوش سازمانی استفاده نمی کنند درتصمیم گیری ها معمولا با مشکلات مختلفی روبرو هستند از جمله داشتن داده های حجیم، پیچیدگی تحصیل آنها و عدم توانایی پیگیری فرایند ها و نتایج تصمیمات گرفته شده و لذا تصمیمات اشتباه دراین سازمانها نتایج خود را به طور روشن نشان نمی دهند ویا دیرهنگام نشان می دهند.این سازمانها نگاهی جامع ازوضعیت جاری و آینده خود ندارند. هوش سازمانی عاملی مهم و تاثیر گذار در تصمیمات راهبردی و استراتژیک سازمانی است.ومدیران با توجه به ابزارهای bi بهترمیتوانند وضعیت سازمان را مشاهده کرده و برای آینده سازمان برنامه ریزی کنند(یولس، ۲۰۰۵). نرم افزارهای عملیاتی در سازمان مثل برنامه ریزی فروش، مالی ، منابع انسانی، انبار، حقوق و دستمزد، مدیریت دانش ومدیریت ارتباط با مشتری و … می توانند گزارشاتی را تا سطح مدیران میانی فراهم آورند و کمتر دیده شده که مدیران ارشد از این ابزارها به عنوان منبع تصمیم سازی استفاده کنند و بیشتر گزارشات مورد نظر آنها توسط مدیران میانی و با صرف زمان زیاد تهیه می شود. وگاه این عملیات به صورت روزانه باید تکرار شود.و به دلیل نوعی طراحی عملیاتی ، ساختن گزارشات حجیم و گرفتن آمار کلی از اطلاعات موجود بسیار کند خواهد بود. ضرورت دیگر استفاده ازهوش سازمانی، نیاز به مدیریت دانش در سازمانها است. سازمانها نیاز به مدیریت هوشمند اسناد و مدارک خود دارند همچنین دیتاهای موسسات که به منزله دارایی اصلی آن سازمانها می باشند نیاز به مدیریت دارد. هوش سازمانی موجب مدیریت بهتر این دیتاها می شود. ازآنجاکه سازمانها نیازدارند خودشان را با دانش روز تطبیق داده وهمواره بروز باشند و خود را بر اساس شرایط مخاطبین و بازار و شرایط جدید خارج از سازمان هماهنگ سازند بحث آموزش مستمر کارکنان و حافظه سازمانی در نگهداری و استفاده ازآموزشهای سازمانی بسیار پراهمیت است و هوش سازمانی به عنوان یک ضرورت در اینجا مطرح می شود و باعث افزایش بهره وری آموزشی و حفظ دانش سازمان می شود(ابزری،۱۳۹۱).
۲-۲-۱۳) راه کارهای پیشنهادی جهت استقرار هوش سازمانی:
فراهم کردن زیر ساخت های فنی و مدیریتی ،قدم اول در راه هوشمند سازی سازمان ها است.
نیروی انسانی باهوش وخلاق ودارای قدرت مدیریت،حرف اول رادرهرکاردانش محوری میزند. واستفاده از انسان های باهوش و خلاق و دارای مدیریت بالا درمدیریت ورهبری فکری سازمان میتواند در افزایش هوش سازمانی بسیار موثر باشد.
نتیجه تصویری برای موضوع هوش
لذا راه کارهای زیر جهت استقرار هوش سازمانی پیشنهاد می شود.
۱-تغییردیدگاه های رهبران فکری سازمان درجهت توسعه هوش سازمانی.
۲- تشکیل یک کمیته یا تیم هوش سازمانی جهت بررسی راه کارهای افزایش هوش سازمانی.
۳- ارزیابی مستمر هوش سازمانی سازمان بر اساس ساختار پرسش نامه ای و برنامه ریزی مستمر جهت استقرار زیر سیستم های فنی لازم.
۴- استقرار زیر سیستم های فنی لازم مثل crm و erp و سیستم مدیریت دانش و …برنامه ریزی وهدایت درابتدا وانتهای کلیه فرایند های استقرارسیستم های فنی بسیار مهم است.
۵- اطلاعات از پایگاه های اطلاعاتی مختلف سازمان جمع آوری میشود داده های جمع آوری شده داده های خام هستند این داده ها باید پردازش و پالایش شوند تا بتوانند ایجاد دانش و آگاهی کنند در مرحله بعد داده ها در بانک جدیدی مجتمع خواهند شد .
این داده های مجتمع شده ممکن است از سیستم های اطلاعاتی مختلفی و از پلتفرم های مختلف آمده باشند اما در نهایت هنگام مجتمع شدن به صورت اطلاعات واحدی در می آیند که به آن انبار داده ها میگویند. در سازمان ها پراکندگی اطلاعات یکی از بزرگترین معضلات می باشد.انبار داده ها این امکان را فراهم می آورد تا داده های مهم پس از پشت سر گذاشتن مرحله هماهنگی در یک بانک اطلاعاتی متمرکز قرار گیرد .ودر نهایت این اطلاعات آنالیز شده و اطلاعات جدیدی تولید می شود . در این مرحله با بهره گرفتن ازتکنیک های پیشرفته ازداده های مجتمع شده هوشمندیایجاد می شود سیستم درانتهای این مرحله پاسخ هوشمندانه ای به سوالات مدیران خواهد داد.
این پاسخ ها در قالب ارائه گزارش ها ،جداول، نمودارها منتشر می شود این مراحل در واقع مراحل ساخت یک گزارش ساز تجمیعی است. که میتواند داده های سیستم های مختلف سازمان اعم از سیستم های مالی ،پشتیبانی ، crm ، مدیریت دانش و غیره را جمع کرده و گزارش های هوشمند تولید کند .این گزارش ساز یکی از ابزارهای کار آمد در صنعت bi است. و نمونه های موفقی از آن توسط شرکت های بزرگ نرم افزاری مثل sap ارائه شده است . یک گزارش موثر باید به خوبی با مخاطبان ارتباط برقرار کرده و نیاز های آنها را مرتفع نماید به این گزارش های مجتمع داشبورد گزارشات میگویند.
۶- به کارگیری نرم افزاری مناسب جهت مدیریت اسناد ومدارک و فایلها و داده های تحقیقاتی و دانش سازمانی و فرهنگ سازی و آماده سازی روش های مختلف ثبت دانش سازمانی و در اختیار قرار دادن ابزاری راحت و مناسب جهت ثبت و بازیابی دانش و طراحی فرایند بررسی تجربیات و دانش کارکنان و تایید آنها و تبدیل آن به دانش سازمانی در قالب چرخه های کاری درون سازمانی(عدلی، ۱۳۸۴).
۲-۳)استرس و فشار عصبی
برای این‌که بدانیم فشار عصبی واقعاً چگونه عمل می‌کند، باید ابتدا آن را تعریف کرده و سپس ارتباط آن را با زندگی سازمانی بررسی کنیم. هر چند فشار عصبی به شکل‌های مختلف تعریف شده است،اما زمینه مشترک همه آن تعاریف این است که علت ایجاد فشار عصبی وجود محرکی به صورت فیزیکی یا روانی است و فرد به طریقی خاص نسبت به آن عکس‌العمل نشان می‌دهد(مورهد، ۱۳۸۵).
۲-۳-۱) ماهیت و تعریف استرس
استرس از واژه Estrece فرانسوی اقتباس شده و همین واژه از لاتین Strictus به معنی فشرده شده و تحت فشار مشتق شده است. فشار عصبی را عکس‌العمل فرد به عوامل جدید یا تهدید کننده در محیط کاری تعریف نموده‌اند(رمضانی نژاد،۱۳۸۰).
فشار عصبی را پاسخی دانسته‌اند که فرد برای تطبیق با یک وضعیت خارجی متفاوت یا وضعیت عادی به صورت رفتاری، روانی و یا جسمانی از خود بروز می‌دهد(الوانی ، ۱۳۸۲).
به عبارت دیگر فشارعصبی، وضعیت پویایی است که فرد در آن وضعیت با یک فرصت، محدودیت یا نیازی مواجه می‌شود که مرتبط با آن چیزی است که وی تمایل به آن دارد و نتایج حاصله برای وی مبهم و نامطمئن و در عین حال با اهمیت می‌باشد.
استرس، نوعی تنش هیجانی است که از یک حادثه یا مجموعه‌ای از حوادث ایجاد می‌شود. استرس، فشارهای عصبی و روانی است که از عوامل بیرونی ( محیطی) و درونی ناشی می‌شود و مدتی تعادل طبیعی یا معمولی فرد را بر هم می‌زند و نهایتاً در روند عادی و واکنش‌های فیزیولوژیک یا فعالیت‌های روزمره کار و زندگی اختلال و محدودیت ایجاد می‌کند(الیزابت ام،۱۳۶۸).
گاهی اوقات، تنش یا فشار روانی را با نوعی قید و بند که با خواستهای همراه است می‌دانند. مقصود از قید و بند، عواملی است که مانع رسیدن فرد به چیزی می‌شودکه مورد نظر یا تمنای وی است. مقصود از خواست یا آرزو چیزی است که از دست رفته است(رابینز،۱۳۷۶).
۲-۳-۲-)دیدگاه‌های نظری استرس
هر چند استرس، مفهومی است که سال‌های بسیار مورد توجه روان شناسان بوده است. اما نخستین بررسی‌های استرس در حوزه پزشکی، انجام شده است. هانس سلیه با تمرکز بر پاسخ بدن در برابر خواستهایی ( تقاضا‌ها یا محرک‌ها) که بر آن وارد می‌شود، بیان کرد که این پاسخ، پاسخ غیر اختصاصیاست. منظور وی از اصطلاح مذکور این است که، خواست‌هایی که بدن با آن روبرو می‌شود، خواه درونی یا خواه بیرونی باشد، پاسخ فردی که در معرض استرس قرار می‌گیرد از الگوی عام و یکسان پیروی می‌کند. وی این الگوی معین را « سندرم سازگاری عمومی[۳۵] » نامید(فتحی،۱۳۷۸).
طبق نظر وی به سندرم سازگاری عمومی هر یک از انسان‌ها در سطحی معمولی در برابر حوادثی که فشار عصبی همراه دارند،از خود مقاومت نشان می‌دهند. بعضی از اشخاص می‌توانند تا حد زیادی در برابر فشار عصبی بردبار باشند. حال آن‌ که گروه دیگر فاقداین تحمل و بردباری می‌باشند. ولی در هر حال هر یک از افراد بشر دارای مرزی هستند که از آن به بعد فشار عصبی، شروع به اثر گذاری بر آن‌ ها می‌کند. سندرم سازگاری عمومی زمانی آغاز می‌شود که فرد با یک عامل ایجاد فشار عصبی روبه رو شده باشد. اولین مرحله سندرم را اعلام خطر می‌نامند(مورهد، ۱۳۸۵).
به اولین مرحله سندرم واکنش خطر هم می‌نامند. واکنش خطر ( واکنش مبارز یا فرار) ترکیبی از واکنش‌های تحریک است که توسط هیپوتالاموس از بخش سمپاتیک[۳۶]دستگاه عصبی خودکار غده مغزآغاز می‌شود. درواقع واکنش خطر،مقدارزیادی گلوکز و اکسیژن را به اندام‌ها می‌رساند که در مقابل خطر برای دفاع فعال‌تر هستند. مغز،اولین اندام است که باید کاملاً آگاه باشد و بعد عضلات اسکلتی هستند که در مقابل عوامل استرس‌زا فعالیت کنند و نهایتاً قلب است که باید به شدت کارکرده تا مواد کافی را به مغز و عقل برساند(صادقی،۱۳۸۷).
اگر عامل ایجاد فشار قوی باشدممکن است فرد در ابتدا قادر به مقابله با آن نباشد. در هر صورت، در اکثر موارد فرد توانایی‌های ( فیزیکی و عاطفی) خود را به کار می‌گیرد تا در برابر اثرات منفی عامل ایجاد فشار عصبی « مقاومت» کند و مرحله دوم سندرم فرد در برابر اثرات فشار عصبی مرحله « مقاومت » است. به عنوان مثال، مدیری که قرار است گزارش طولانی تهیه کند، ممکن است با آرامش به منزل خود تلفن بزند و بگوید که تا دیروقت در اداره خواهد ماند، آستینهایش را بالا بزند. دستور شام بدهد و شروع به کار کند.
ممکن است در بسیاری موارد مرحله مقاومت، به سندرم خاتمه دهد. برای مثال، اگر مدیر مورد نظر قادر باشد گزارش خود را زودتر از زمان مورد انتظار به اتمام برساند، آن را در کشوی میز انداخته با لبخندی بر لب، خسته ولی خوشحال به طرف منزل برود. از طرف دیگر، ممکن است وجود دایمی عامل ایجاد فشار عصبی و فقدان راه‌حل برای آن، باعث ورود فرد به مرحله سوم سندرم یعنی واماندگی[۳۷] شود. در این مرحله فرد حقیقتاً تسلیم می‌شود و بیش از آن قادر به جنگیدن با عامل ایجاد فشار عصبی نخواهد بود. به عنوان مثال، ممکن است مدیر مورد بحث در ساعت سه صبح در پشت میزکار، خوابش ببرد و نتواند گزارش درخواستی را تکمیل کند(مورهد، ۱۳۸۵).
دیدگاه دیگری که براساس تئوری سیستم‌های عملکردی آنوخین[۳۸]دانشمند معروف روسی (۱۹۶۸)،ایجاداسترس هیجانی، به قرار گرفتن در شرایط اختشاش کننده[۳۹] مربوط می‌گردد. چنین شرایطی به عوامل و حالاتی اطلاق می‌گردد که فرد در معرض آن‌ ها قرار می‌گیرد و در طولانی مدت، نیاز بیولوژیک غالب خود را نمی‌تواند ارضا کند و یا به آن دست یابد. نیازهای بیولوژیک می‌تواند نیازهای فیزیکی، جسمانی و یا روحی ـ روانی باشد، حاصل چنین شرایطی استرس هیجانی منفی خواهد بود که در طولانی مدت سبب ایجاد بیماری‌های روان ـ تنی می‌گردد(چن،۲۰۰۵).
در سال‌های ۱۸۶۰اثری از کلودبرنارد[۴۰] چنین منتشر شد: به رغم تغییراتی که در محیط خارجی فرد رخ می‌دهد، دستگاه داخلی باید پیوسته در وضعیت مطلوبی ثابت بماند. سپس والترکانون[۴۱]در سال‌های ۱۹۳۵ این نظر را کامل کرد و در قالب مفهوم تازه‌ای به نام هموستازی[۴۲]ارائه داد(چن،۲۰۰۵).
۲-۳-۳)ماهیت دوگانه فشار عصبی
به نظر دکتر سلیه منبع ایجاد فشار عصبی حتماً منفی نمی‌باشد. بلکه میزان مشخّصی از فشار عصبی ( حدبهینه) می‌تواند برای فرد و سازمان سودآور باشد. دکتر سلیه این نوع فشار عصبی را فشارعصبی خوب[۴۳]می‌نامد.
البته فشار عصبی از نوع بد هم وجود دارد. آن‌چه که بیشتر هنگام شنیدن کلمه فشار عصبی درذهن مردم نقش می‌بندد، همان فشارعصبی بد[۴۴]است. فشار ممتد، اتلاف وقت، خبرهای بد و نظایر آن تماماً در این گروه از فشارهای عصبی دسته‌بندی می‌شوند. و گرفتن ترفیع، دست یافتن به شهرت و ازدواج و نظایر آن در گروه فشار عصبی خوب قرار می‌گیرند.
فشار عصبی می‌تواند انسان را تحریک کرده وایجادانگیزه نماید. و یا می‌تواند منجر به ایجاد اثرات جانبی خطرناک شود. تفاوت‌های فردی و فرهنگی بر ایجاد فشار عصبی نقش مهمی را ایفا می‌کنند. به عنوان مثال: بر طبق نتایج تحقیقی که توسط کوپر[۴۵](۱۹۸۶)به عمل آمده است: مدیران آمریکایی در مقایسه با مدیران کشورهای ژاپن و برزیل تحت فشار کمتری هستند و یا افرادی که خود را خیلی پیچیده تصور می‌کنند بیش از افرادی که دید ساده‌ای نسبت به خود دارند، در برابر فشار عصبی تاب می‌آورند(مورهد، ۱۳۸۵).
فشار عصبی خوب
تفاوت های فردی فشار عصبی تفاوت‌های فرهنگی
فشار عصبی بد
شکل ۲–۲:ماهیت دوگانه فشار عصبی(مورهد، ۱۳۸۵).
۲-۳-۴)اجتناب ناپذیر بودن فشار عصبی
غالب افراد با شرایط زندگی و وضعیت‌های شغلی درگیر می‌باشند، به همین دلیل فشار عصبی شغلی تقریباً برای اکثر افراد اجتناب ‌ناپذیر است. بسیاری از جامعه‌شناسان علت افزایش استرس را تغییر سریع زندگی اجتماعی می‌دانند که یکی از این تغییرات، کاهش شبکه‌های حمایت اجتماعی است. فرد پس از برخورد با موانع و محدودیت یا هرگونه اختلال عاطفی و فیزیولوژیک و روانی، به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه برای رسیدن به وضعیت تعادل یا وضعیت مطلوب می‌کوشد(جی افرایت ،۱۳۷۷).
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
درایالات متحده آمریکا بین سال‌های ۱۹۸۳و ۱۹۹۳ ، ۴۳ نفر در اثر تیراندازی در اداره‌های پست کشته و ۲۰ نفر زخمی شدند. در سراسر آمریکا، بسیاری از شرکت‌ها در حال کاهش نیروی کار هستند. کسانی که بتوانند از این هیاهو جان سالم بدر برند و بر سر کارهای خود بمانند، باید بتوانند بارهای سنگین کار و کار اضافی را تحمل کنند. در ژاپن در هر سال، ده هزار ژاپنی در اثر کاروشی۱، ( ایست قلبی یا ضربه‌ای است که در اثر فشار کار وارد آید) جان خود را از دست می‌دهند(رابینز،۱۳۷۶).
پیشامد استرس از واقعیت های اجتناب ناپذیر زندگی انسان است و با وجود چنین واقعیتی است که مداخله امری ضروری نشان میدهد. این مداخله به افراد یاری می‌رساند تا عامل یا وضعیت‌های استرس‌زا را تحمل کنند(پروا ،۱۳۷۶).
روش‌های مداخله به عنوان فنون شناختی ـ رفتاری طبقه‌بندی شده‌اند. زیرا آن‌چه در این روش‌ها مرکز توجه و تغییر قرار می‌گیرد، افکار و اعمالی است که شخص نسبت به استرس در پیش می‌گیرد(پروا ،۱۳۷۶).
۲-۳-۴)فشار عصبی و معیارهای اندازه‌گیری
در خصوص اندازه‌گیری فشار عصبی،عده‌ای از دانشمندان معتقد هستند: اگر چه اصطلاح اندازه‌گیری فشار عصبی در علم روانشناسی مطرح است، اما از آن جا که فشار عصبی کمیت نیست پس قابل اندازه‌گیری هم نیست. آن ها اعتقاد دارند که کمیت‌ها را می‌توان مورد مطالعه قرار داد و اندازه‌گیری نمود. در مقابل عده‌ای از دانشمندان اعتقاد دارند در پاره‌ای از روش‌های مطالعه فشارهای عصبی، بین عوامل بوجود آورنده فشار عصبی از نظر اهمیت و شمولیت آن‌ ها و اثری که از نظر پایداری از آن برجای می‌ماند، می‌تواند مقایسه صورت گیرد که چنین قیاسی را اندازه‌گیری فشار عصبی تعریف نموده‌اند.
مطالعات و تحقیقات اخیر روان‌شناسی و روان پزشکی ثابت کرده است که چنین قیاس و مقایسه‌ای می‌تواند ما را در تحقق اهداف، با بهره گرفتن از ابزارهای کمی و بکارگیری علوم مختلف، کمک شایانی بنماید تا در مطالعه فشارعصبی به یک نتیجه مطلوب برسیم. این عده از دانشمندان معتقد هستند که در مطالعه فشار عصبی بایستی متغیرهای مختلفی را که در ایجاد فشار عصبی دخالت دارند بطور کامل و با نگرش سیستمی مورد توجه قرار داد بگونه‌ای که وسعت دید محور نباشد(دومین سمپوزیوم سراسری استرس،۱۳۷۱).
برای اندازه‌گیری و ارزیابی فشار عصبی در سازمان و پی بردن به تندرستی و اثر بخشی سازمان می‌توان از معیارهای ذیل استفاده نمود:
ـ ترک خدمت
ـ تأخیر حضور در محل کار
ـ از کار فرار کردن
ـ اعتصاب و توقف کار
ـ نقل و انتقالات درونی
ـ پائین بودن کیفیت کار
ـ ‌پائین بودن کمیت کار
ـ بی‌میلی به سازمان(اداره کار و امور اجتماعی،۱۳۷۳). منابع بالقوه نتایج
تفاوت‌های فردی
* ادراک
* تجربه کاری
* حمایت اجتماعی
* باورهای فرد در رابطه با مرکز کنترل
* احساس کینه و عداوت