شرح آزمون

تست تعادل توازن و لک لک^[۱۳۳]

اندازه گیری تعادل پویا و ایستا

کورنومتر، ۱۱ نوار چسب به اندازه­ ۴۵/۲×۹/۱ سانتی متر و متر نواری

توضیحات کامل در پایین جدول(الف)

آزمون دامنه حرکات^[۱۳۴]

اندازه گیری دامنه حرکتی مفاصل

گونیامتر

شرکت کننده حرکات مورد نظر را که عبارتند از سه حرکت در مفاصل ران و شانه (فلکشن، هایپر اکستنشن، ابداکشن) و یک حرکت در مفاصل آرنج و زانو ( فلکشن) انجام داده و دامنه هر حرکت اندازه گیری شد. توضیحات کامل در پایین جدول (ب)

الف) تست تعادل توازن و لک لک

• روش انجام تست توازن

برای اجرای این آزمون، شرکت کننده بر طبق شکل شماره ۳٫۵ در نقطه­ی شروع آزمون روی پای راست خود می­ایستد و سپس روی اولین علامت _۱⃝می می­پرد، به طوری که با پای چپ رود آن فرود آید. او در این مرحله سعی می­ کند تا یک وضعیت ایستا را به مدت۵ ثانیه حفظ کند. بعد ازاین مرحله او روی علامت _۲⃝می می­پرد، به طوری که پای راست او روی آن فرود آید و سعی می­ کند تا این وضعیت ایستا را به مدت۵ ثانیه حفظ کند. شرکت کننده این حرکات را به طور پی در پی تا پایان علائم (۱۰ علامت) ادامه می­دهد و روی هر علامتی ۵ ثانیه به صورت ایستا روی یک پا می­ایستد. پنجه­ی پای شرکت کننده باید علامت را به طور کامل بپوشاند.

یک عملکرد موفق در این آزمون شامل پوشاندن علائم با پنجه­ی پا، بدون تماس پاشنه­ی پا یا هر بخش دیگر بدن با زمین و حفظ حالت ایستا روی هر یک از علائم به مدت ۵ ثانیه است (شکل۳٫۵).
شکل ۵٫۳: زمین علامت گذاری شده برای اجرای آزمون توازن پویا
- امتیاز گذاری:
۵ امتیاز برای فرود آمدن و پوشاندن علامت به شرکت کننده تعلق می­گیرد. علاوه بر این، ۵ امتیاز دیگر نیز برای نگهداری وضعیت تعادلی به صورت ایستا و به ازای هر ثانیه یک امتیاز به شرکت کننده تعلق می­گیرد. او می ­تواند بر روی هر یک از علائم ۱۰ امتیاز کسب کند. حداکثر امتیاز در این آزمون ۱۰۰ است. شرکت کننده بعد از فرود آمدن بر روی هر یک از علائم، می ­تواند بدن خود را درطول ۵ ثانیه به هر صورت و وضعیتی که مایل است در فضا حفظ کند این زمان با صدای بلند مربی شمارش و اعلام می­ شود.
- نرم آزمون توازن پویا:

ضعیف

زیر متوسط

متوسط

خوب

عالی

رکورد به ثانیه

۳۵-۲۳

۵۰-۳۶

۷۰-۵۱

۸۵-۷۱

۱۰۰-۸۶

جرات ( ابراز احساسات ، عقاید ، تفکرات و دفاع از حقوق شخصی به شیوه ای سازنده )
خود تنظیمی ( آگاهی ، فهم ، پذیرش و احترام به خویش )‌
خود شکوفایی ( تحقق بخشیدن به استعدادهای بالقوه خویشتن )
استقلال ( خود فرمانی و خود کنترلی در تفکر و عمل شخصی و رهایی از وابستگی هیجانی )‌
۲- مهارتهای میان فردی شامل :
روابط میان فردی ( آگاهی ، فهم ، و درک احساسات دیگران ، ایجاد و حفظ روابط رضایت بخش دو جانبه که به صورت نزدیکی هیجانی و وابستگی مشخص می شود )‌تعهد اجتماعی ( عضو موثر و سازنده گروه اجتماعی خود بودن ، نشان دادن خود به عنوان یک شریک خوب )
همدلی ( توان آگاهی از احساسات دیگران ، درک احساسات و تحسین آنها )
۳-سازگاری شامل :
مسله گشایی ( تشخیص و تعریف مسائل ، هم چنین ایجاد راه کارهای موثر ) آزمون واقعیت (‌ارزیابی مطابقت میان آنچه به طور ذهنی و آنچه به طور عینی ، تجربه می شود )
انعطاف پذیری ( تنظیم هیجان ، تفکر و رفتار به هنگام تغییر موقعیت و شرایط )‌
۴-کنترل استرس شامل :
توانایی تحمل استرس ( مقاومت در برابر وقایع نامطلوب و موقعیت های استرس زا ) کنترل تکانه (‌ایستادگی در مقابل تکانه یا انکار تکانه )‌
۵-خلق عمومی شامل :
شادی ( احساس رضایت از خویشتن ، شاد کردن خود و دیگران )‌
خوش بینی ( نگاه به جنبه های روشن زندگی و حفظ نگرش مثبت حتی در مواجه با ناملایمات )‌
چگونه می توان در هوش پیشرفت کرد ؟
باید گفت بیشتر مهارتها در اثر تعلیم و تربیت پیشرفته می شود و احتمال دارد که این موضوع حداقل برای بعضی از مهارتهای هوش هیجانی صحیح باشد ، مهارتهای هوش هیجانی در منزل و با تعامل خوب والد و کودک شروع می شود والدین به کودکان یاد می دهد که هیجانهای خود را تشخیص داده و آنها را نامگذاری کنند به عنوان نمونه من الان ناراحت هستم ، خوشحالم ، عصبانی ام پس وقتی از رفتار برادرش شکایت می کند و می گوید من از او متنفرم می توان جمله او را این گونه بازگویی کرد به نظر می رسد رفتار برادرت خیلی تو را عصبانی کرد هم نشان داده اید که احساس کودک خود را درک کرده اید و هم الگوی مناسبی برای بیان احساسات فراهم ساخته اید یکی از راه های پیشنهادی برای پرورش هوش هیجانی ، ایجاد یک محیط امن عاطفی است به گونه ای که کودکان بتوانند با آزادی و امنیت خاطر دوباره احساساتشان با والدین گفت و گو کنند پس باید به آنها نشان داد که به احساسات آنها توجه شده و نظریات آنها با صبر و حوصله شنیده می شود حتی اگر نظریات کودکان مورد قبول والدین نیست بهتر است با استدلال خواهی آنها را توجیه کنند و در مواردی که آسیب کودک را مورد حمله قرار می دهد بهتر است به جای این که بگویند « بالاخره ، خودت را به کشتن می دهی ) این عبارت را بگویند »« من می ترسم به خودت آسیب برسانی » و اگر اشتباهی از جانب والدین رخ داد باید از کودکان عذر خواهی کنند تا عملا آموخته باشند که پذیرش اشتباهات و احساس تاسف امری طبیعی است عدم رعایت این موارد و عدم ابراز ناراحتی و حتی خشم توسط والدین ممکن است باعث شود بعضی اوقات کودکان دچار اختلالاتی شوند که در آن از احساسات خود دور شوند یا در درک احساسات با سوء تفاهم روبه رو شوند متخصصان باور دارند که آموزش طبیعی هیجانی با هنرهای آزاد و نظام های ارزشی نیز همراه است اهمیت ویژه ای دارد در درسهایی که شامل داستانهای مهیج است کودکان در مورد احساسات قهرمانان شروع به یادگیری می کنند پس آنها می توانند یاد بگیرند که چه چیزی باعث احساس شخصیت ها به صورت شادمانی ، خشم ، ترس و… شد ه و چگونه اینها با احساسات خود کنار آمده و یا مقابله کنند آموزش مهارتهای اجتماعی نیز کلی از راه های افزایش هوش هیجانی است این آموزش ها شامل برنامه هایی کنترل خشم و عصبانیت ، همدلی ، تشخیص و به رسمیت شناختن تشابهات و تفاوتهای مردم ، اظهار ادب و صمیمیت و تعارف و اداره خود برقراری ارتباط ارزیابی خطرات ، خود گفتاری مثبت ، حل مسئله و مشکل به تصمیم گیری ، ایجاد هدف و مقاومت در مقابل فشار گروه هم سن است موضوع دیگر هوش هیجانی و مقابله با بحران است ، دیده شده افرادی وجود دارند که به طور مداوم در مقابله با نتایج منفی دچار مشکل هستند و به نظر می رسد هیچ گاه از شر حوادث بد در زندگی خلاص نمی شود در مقابل افرادی وجود دارد که حتی پس از غم انگیز ترین تجارب به حال اولیه بر می گردند و حتی به جلو می روند این موضوع مربوط به قابلیت های هیجانی است که اجزای آن ترکیب کننده هوش هیجانی هستند هوش هیجانی به این صورت فرایند مقابله را تشریح می کند :

ابتدا لازم است آنچه را احساس می کنیم درک کنیم و لذا برای ایجاد ارتباط با احساسات خود به دو طریق کلامی و غیر کلامی عمل می کنیم ، از آن گذشته لازم است احساسات دیگران را نیز درک کنیم و با‌ آنها همدلی کنیم ، باید بدانیم که هیجانهادر افکار اولویت ایجاد می کند ( منجر به وجود آوردن تفکرات خاص می شوند )‌حافظه را شکل می دهند دیدگاه های مختلف حل مسئله خلق می کنند و خلاقیت را سهولت می بخشند.
یکی از پدیده های که در دهه اخیر مورد استقبال زیادی قرار داشته است پدیده ی هوش هیجانی بوده است که دلیل این امر توانایی فرضی هوش هیجانی بالاتر در حل بهتر مسائل ، کاستن از میزان تعارضات بین آنچه که انسان احساس می کند با آنچه که فکر می کند با همان تقابل قدیمی « عقل » و « دل » و مشاهده زندگی شاد و موفقیت آمیز کسانی بود که تحصیلات عالی برخوردار نیستند ولی به دلیل هوش هیجانی بالا به این خوشبختی دست یافته اند پژوهشهای متعددی نشان داده که هوش هیجانی می تواند سبب افزایش میزان سلامتی ، رفاه ، ثروت ،‌ موفقیت و عشق و شادی گردد
مولفه های هوش هیجانی :
هر چند هوش هیجانی با هوش شناختی IQ ارتباط دارد ولی از لحاظ مفهوم نظری و عملکرد کاملا با آن تفاوت دارد مولفه های هوش هیجانی به قرار زیر است :
درون فردی : شامل خود شکوفایی به استقلال و خود آگاهی عاطفی
بین فردی : همدلی و مسئولیت اجتماعی
سازگاری : شامل توان حل مسائل و آگاهی به واقعیت
مدیریت استرس : شامل کنترل تکانه ها و تحمل فشارها
خلق و خوی : شامل شادکامی و خوش بینی
عوامل هوش هیجانی
خود آگاهی عاطفی ( هیجانی ) (ES) : میزان آگاهی فرد از احساسات خویش و درک و فهم این احساسات را بررسی می کند
جراتمندی (AS) : ابراز احساسات ، باورها ، افکار و دفاع منطقی و مطلوب از حق و حقوق خویشتن را مورد بررسی قرار می دهد
حرمت نفس (SR): توان خود آگاهی و درک و پذیرش خویش و احترام به خود را بررسی می کند
خود شکوفایی (SA) : توانایی تشخیص استعدادهای ذاتی و استعداد انجام دادن کارهایی را که شخص می تواند و می خواهد و از انجام دادن آنها لذت می برد ، بررسی می کند .
استقلال(IN) : توانایی خود رهبری به خویشتن داری فکری و عملی و رهایی از وابستگی های هیجانی را بررسی می کند
هم حسی (EM): توان آگاهی از احساسات دیگران و درک و تحسین آن احساسات را بررسی می کند
مسئولیت اجتماعی (RE) : توانایی فرد را در معرض خود به عنوان عضوی مفید و سازنده و دارای حس همکاری در گروه اجتماعی خویش را مورد بررسی قرار می دهد .
روابط میان فردی (IR) : توانایی ایجاد و حفظ روابط رضایت بخش متقابل که نزدیکی عاطفی ، صمیمت و داد و ستد مهرآمیز از ویژگیهای آن است ، بررسی می کند
آزمون واقعیت (RT): توانایی ارزیابی رابطه بین تجربه عاطفی و عینیت های موجود را بررسی می کند
۱۰- انعطاف پذیری (FI) : توانایی کنار آمدن با هیجان ها ، افکار و رفتارهای فرد را در شرایط و موقعیت متغیرهای مختلف بررسی می کند
۱۱- حل مسئله (PS) : توانایی تشخیص و تعریف مشکلات و خلق و کارست راه حلهای موثر را مورد مطالعه قرار می دهد
۱۲- تحمل تنش ها (ST) : توان تحمل فرد را در برابر رویدادهای ناخوشایند و شرایط تنش زا و هیجان های شدید بررسی می کند
۱۳- کنترل تکانه ها (IC) : توانایی مقاومت فرد را در برابر تنش ها یا وسوسه و کنترل هیجان های خویش بررسی می کند
۱۴- خوش بینی (OP) : توانایی توجه به جنبه های روشن تر زندگی و حفظ نگرش مثبت را حتی هنگام وجود احساسات منفی و ناخوشایند مورد بررسی قرار می دهد
۱۵- نشاط (HA) : توانایی احساس رضایت از زندگی ، احساس رضایت از خود و دیگران ، سرزندگی و ابراز احساسات مثبت را بررسی می کند . متاسفانه در نظام فعلی ارزشیابی تحصیلی توجه چندانی به اندازه گیری هوش هیجانی در نتیجه تقویت آن در دانش آموزان نمی شود امید می رود رویکرد به ارزشیابی کیفی و مقیاس های کیفی و استفاده از فنون ارزشیابی توصیفی در تدوین برنامه درسی و ارزشیابی تحصیلی در آموزش و پرورش کشور به تدریج به اهمیت جنبه های غیر شناختی هوش در موفقیت تحصیلی دانش آموزان پی برده شود برای این کارهمانگونه که جلالی توصیه کرده تهیه و تدوین ابزارهای لازم جمعیت سنجش هوش هیجانی به منظور برنامه ریزی و هدایت دانش آموزان برای کسب موفقیت بیشتر لازم است لذا پیشنهاد می شود این امر در دستور کار وزارت آموزش و پرورش قرار گیرد .
سنجش برای هوش هیجانی
با فکر کردن به باهوش ترین افرادی که می شناسید احتمالا چند خصیصیه ی بارزشان را به خاطر می آورید به احتمال زیاد این افراد با کمترین تلاش بالاترین نمره ها را در مدرسه می گرفتند آنها شغل های خوبی دارند ولی در ارتباط با همکارانشان موفق نیستند و یا اینکه دوستان زیادی دارند ولی در روابط جدی و شخصی شان کند عمل می کنند از موفق ترین افراد در زندگی شخصی تان نظاره کنید بی شک دایره ی دوستان این افراد بزرگ و متنوع است ارتباطات شخصی شان قوی زندگی خانوادگی شان مملو از افتخار و کامیابی است آنها نسبت به دیگران حتی نسبت به کسانی که تازه ملاقات می کنند علاقه نشان می دهند آنها رضایت بیشتری از شغل خود دارند ،احترام همسالانشان را بر می انگیزند و به خاطر خوب انجام دادن مسئولیت شغلشان از سرپرست خود امتیاز و ترفیع می گیرند .
این افراد دارای عواطف بدون ریا ، احساسات بدون نخوت و اعتماد به نفس عاری از هر خود نمایی است تفاوت بین این افراد در میزان IQ که یا ضریت هوش و چیزی است که آن را EQ یا هوش هیجانی نامیده می شود هوش هیجانی شیوه ای پذیرفته شده برای ارزیابی موفقیت یک فرد است شیوه ای که امروزه در آمریکا روبه گسترش است .
در اندازه گیری هوش هیجانی بیشتر به توان بالقوه انجام کار توجه می شود تا حاصل کار یعنی بیشتر به فرایند ها توجه داریم تا پیامدها نتایج پژوهشهای انجام شده در خصوص هوش هیجانی در خارج از کشور نشان داده است که مدارس موفق هستند که به ایجاد رابط مناسب بین دانش آموزان ، دانش آموزان و معلمان و دانش آموزان و سایر اعضای مدرسه کمک می کند . ( حدابی ۱۳۸۱)
این نتایج با یافته های پژوهش دیگری در خصوص فرهنگ مدرسه در داخل کشور مشابهت دارد ( مغنی زادی ۱۳۸۰) دریافته های این پژوهش که در مقاله ای تحت عنوان : « ارتقای فرهنگ مدرسه بنایی برای اصلاح مدرسه در فصلنامه تعلیم و تربیت منتشر شده است بر این نکته تاکید شده است که مدرسه صرفا یک سازمان آموزشی نیست بلکه جامعه ای کوچک است که از طریق فعالیت و مشارکت دانش آموزان خود به عنوان عناصر اصلی بزرگسالان مدرسه سمت و سو و فرهنگ خاص خویش را پیدا می کند و دارای هویت است ( مغنی زاده ۱۳۸۱) با توجه به اهمیت هوش هیجانی و تازگی مطالب طرح شده بخشی از مقاله که در آن تعریف و بررسی پیشینه نظری هوش هیجانی و پیشینه ی مطالعات تجربی هوش غیر شناختی و تعریف مختصری از مولفه های اصلی هوش هیجانی و اجتماعی و عوامل تشکیل دهنده ی آن ارائه شده است ( جلالی ۱۳۸۱)
۱
۱ ـ شماره مسلسل ۷۱
جایگاه هیجانات :
در انسان بادامه مغز خوشه ای بادامی شکل از ساختارهای به هم پیوسته ای است که در بالای ساقه مغز نزدیک انتهای حلقه لیمبیک قرار گرفته است در هر یک از دو نیمکره مغز یک بادامه قرار دارد که در طرفین سر جای گرفته اند بادامه مغز انسان در مقایسه با نزدیک ترین بستگان تکاملی آن یعنی نخستین ما تا حدودی بزرگتر است ( گلمن ۱۳۸۳)
هیپوکامت بادامه مغز دو قسمت مهم « مغز بویایی » اولیه بودند که در جریان تکامل موجب پیدایش قشرمخ و سپس قشر تازه مخ گردیدند هنوز هم این ساختارهای لیمبیک اکثر کارهای مربوط به یادگیری و به خاطر سپاری را انجام می دهند تخصص بادامه مغز در مسایل هیجانی است هر گاه بادامه مغز از سایر قسمت های مغز جدا شود بدین می انجامد که فرد به ناتوانی چشمیگیری در سنجش معنای هیجانی وقایع دچار شود که گاهی اوقات به این وضعیت کوری عاطفی می گویند (‌گلمن ۱۳۸۳) افرادی که به این حالت دچار می شود ارزیابی هیجانی و تسلط بر خویش را از دست می دهند بادامه مغز به عنوان مخزن خاطرات هیجانی عمل می کند و از همین رو اهمیت دارد زندگی بدون بادامه مغز زندگی ای عاری از معنای شخصی است فقط عاطفه نیست که به بادامه مغز وابسته است تمام هیجانهای انسان به آن بستگی دارد حیوان هایی که بادامه مغزشان برداشته شده یا پیوندهایش قطع شده است فاقد ترس و خشم هستند میلی به رقابت یا همکاری ندارند و دیگر جایگاهشان را در سلسله مراتب اجتماعی گونه خود را درک نمی کنند در این حیوان ها ، هیجان کم اثر می شود و یا از بین می رود ترشح اشک که نشانه ای هیجانی و مختص بشر است به وسیله بادامه مغز و ساختاری نزدیک آن به نام شکنج کمربندی تحریک می شود .
ما در مغز دو فکر و دو نوع هوش داریم ، هوش عقلانی و هوش هیجانی آنچه را در زندگی انجام می دهیم هر دوی آنها تعیین می کنند فقط هوشبهر مطرح نیست بلکه هوش هیجانی نیز حائز اهمیت است .
در واقع هوش نمی تواند بدون هوش هیجانی به بهترین وضع کار کند علی القاعده این که سیستم لیمبیک و قشر تازه مخ و نیز بادامه مغز و قشر پیش پیشانی مکمل هم می باشند به این معناست که هر کدام از آنها در زندگی فکری ما همکاری کامل دارند وقتی این همکاران به خوبی کنش متقابل داشته باشند هوش هیجانی و نیز قوای عقلانی پدیدار می شود ( گلمن ۱۳۸۳) با آگاهی بر این مطلب باور کهن کشاکش میان منطق و احساسات وارونه می شود این درست نیست که مانند اراسموس بخواهیم هیجان ها را کنار بگذاریم و منطق را جایگزین آن سازیم بلکه می خواهیم تعادلی هشیارانه میان این دو به وجود آوریم . کمال مطلوب باور کهن ، عقلی رها از نفوذ هیجان است اما باور جدید ما را به هماهنگ ساختن عقل و احساس توصیه می کند برای اینکه بتوانیم این مطلب را به خوبی در زندگی خود به کار گیریم باید در ابتدا دقیقاً دریابیم که استفاده از هوش هیجانی به چه معناست ( گلمن ۱۳۸۳)
چگونه حوزه هوش عاطفی شکل گرفت ( چگونه رواج پیدا کرد ) ؟
بحث های فلسفی در مورد رابطه بین تفکر و عاطفه در فرهنگ مغرب زمین به بیش از ۲۰۰۰ سال قبل بر می گردد در این جا ما به فعالیت های روان شناسی از سال ۱۹۰۰ میلادی تا کنون اشاره می نماییم این سالها را می توان به ۵ دوره تقسیم کرد :

در این فورمول بیمه گر متعهد می شود که یا در صورت فوت بیمه شده در مدت اعتبار قرارداد، سرمایه بیمه را به استفاده کنندگان بپردازد و یا در حالت زنده بودن بیمه شده تا پایان مدت قرارداد، سرمایه بیمه مورد تعهد را به خود او پرداخت کند.
این نوع بیمه از آن جهت پیوندی یا ترکیبی خوانده می شود که در یک قرارداد، یک نوع بیمه عمر زمانی با یک نوع بیمه به شرط حیات پیوند می خورد. خصلت این نوع فورمول چنان است که به بیمه گذار امکان می دهد که تأمین لازم را برای خانواده خود فراهم کند. بدین منظور بیمه گذار متعهد پرداخت حق بیمه به صورت های گوناگون می شود مانند حق بیمه یکجا، حق بیمه سالانه با مدت محدود، حق بیمه سالانه برای مدت قرارداد بیمه.

ب- بیمه عمر با سر رسید ثابت
قراردادی که به موجب آن بیمه گر متعهد می شود در سررسید معین سرمایه بیمه را بپردازد. خواه بیمه شده در آن سر رسید زنده باشد یا نباشد. در مقابل بیمه گذار نیز متعهد است که حق بیمه مقرر را تا سر رسید تعیین شده یا تا هنگام فوت بیمه شده بپردازد. فایده این فورمول آن است که برای استفاده کنندگان، سرمایه مشخصی را برای زمان معینی فراهم می کند. گونه ای از این نوع قرارداد، بیمه ازدواج یا بیمه عروسی نامیده می شود که به موجب آن بیمه گر تعهد دارد در سر رسید معین سرمایه بیمه را پرداخت کند، چه بیمه شده در موعد مقرر فوت کند یا زنده باشد، مشروط به این که استفاده کننده ای که هنگام انعقاد قرارداد به طور غیر قابل عزل تعیین شده در سر رسید مذکور زنده باشد.
ج- بیمه عمر ترکیبی
شامل قراردادی است که به موجب آن بیمه گر متعهد می شود در صورت حیات بیمه شده یک سرمایه بیمه بیشتر از سرمایه بیمه در صورت فوت بپردازد. به طور فشرده، این قرارداد ها، نوعی بیمه عمر مختلط عادی است که یک بیمه عمر موعد معین با آن ها پیوند خورده است تا مبلغ سرمایه بیمه در صورت حیات افزایش پیدا کند.^[۵۰]
بیمه مختلط عادی درواقع دو نوع بیمه است؛ چون دو شرط حیات و فوت در بیمه نامه ذکر شده است و خواه ناخواه یا بیمه شده زنده می ماند که سرمایه بیمه ای را دریافت می دارد و یا فوت می کند که سرمایه بیمه به بازماندگان و وارثان او پرداخت می شود. پس درواقع، یکی از دو نوع بیمه ( بیمه به شرط حیات یا بیمه به شرط فوت ) تحقق می یابد و بعد از پایان مدت قرارداد بیمه و انقضای زمان تعیین شده، پایان بیمه نامه نیز اعلام می گردد.
شرکت های بیمه با صدور بیمه نامه های مختلط پس انداز، دو تعهد را می پذیرند: یکی تعهد پرداخت سرمایه بیمه در صورتی که بیمه گذار در مدت زمان معینی فوت کند، و دیگری تعهد پرداخت سرمایه در صورتی که بیمه گذار تا پایان وقت قرارداد بیمه، در قید حیات باشد.^[۵۱]
بیمه نامه های عمر مختلط، بیش تر از بیمه نامه های عمر، مورد استقبال بیمه گذارانند و کاربرد گسترده و مناسب تری دارند. بیمه های عمر پس انداز، به عنوان یک روش پیشرفته پس انداز، در جهان شناخته شده اند. این نوع بیمه های پس انداز، از نظر سرمایه گذاری کاملاً حساب شده و دارای تضمین کافی هستند؛ خصوصاً در مورد پس انداز برای ایام پیری، چنان چه مدت زمان قرارداد طوری تنظیم گردد که سر رسید بیمه نامه، سن ۶۰ سالگی باشد، جنبه پس اندازی آن در ایام پیری، که زمان کاهش در آمد انسان است، آشکارتر می گردد. از سویی با ذخیره های کوچک و اندک با آثار زیان بار مرگ نا به هنگام مقابله می شود.^[۵۲]
۱-۲- پیشینه تحقیق
موضوع بیمه از جنبه های مختلف، توسط صاحب نظران بررسی و تحلیل شده است. کارشناسان اقتصادی، نقش بیمه را در توسعه اقتصادی، و جامعه شناسان نیز نقش آن را در ایجاد تعادل در جامعه و رفع نگرانی و اضطراب از بیمه گذاران مورد بررسی قرارداده اند. برخی نیز به نقش بیمه در تأمین روحی و آرامش خاطر در زندگی فردی و خانوادگی، به خاطر تأمین آتیه آن ها و فرزندانشان پرداخته اند. حقوقدانان اصول و ارکان، شروط و تعهدات ناشی از قرارداد بیمه و فقیهان نیز با استناد به منابع فقه و اصول و مبانی دانش استنباط، حکم شرعی بیمه را بیان کرده اند.
فقه اسلامی فقهی پویا است و همواره در طول قرون گذشته، به کمک فقهای بزرگ اسلامی و به مدد اجتهاد و فتوا توانسته است خود را به مقتضیات زمان هماهنگ نموده و در صدد رفع مشکلات فقهی مسائلی برآید که اقتضای پیشرفت تمدن و صنعت و تجارت و فعالیت های جدید بشری می باشد. بیمه نیز از جمله مسائلی است که در قرن اخیر تحت عناوین مسائل مستحدثه مورد بحث و بررسی فقهاء و حقوقدانان قرار گرفته و سعی نموده اند که انطباق یا عدم انطباق قرارداد بیمه را با مبانی فقهی، تحلیل و واکاوی نمایند.
محمد بن عبد العزیز بن عابدین دمشقی، معروف به ابن عابدین (۱۱۹۸-۱۲۵۲ه‍) اولین فقیه اهل سنت است که درباره حکم بیمه سخن به میان آورده است. این فقیه نام دار حنفی، در کتاب نام آشنای خود به نام « حاشیه ردّ المحتار علی الدر المختار» که به حاشیه ابن عابدین معروف است، برای اولین بار، عقد بیمه را در جهان اسلام مطرح نموده است. پیش از ابن عابدین کسی متعرض بحث بیمه نشده است زیرا بیمه مورد ابتلای ساکنان سرزمین اسلامی نبوده و به عنوان یک معاهده طرفینی، قبل از قرن سیزدهم هجری، در کشورهای شرقی از جمله کشورهای اسلامی ناشناخته بوده است. البته ابن عابدین بیمه را حرام دانسته و آن را مصداقی از التزام ما لا یلزم دانسته است و چنین می فرماید که: «آن چه به نظرم می رسد این است که برای این تاجر، حلال نیست که خسارت مالش را که تباه شده دریافت کند، چون این قرارداد، از قبیل التزام ما لا یلزم است.»^[۵۳]
به شیخ محمد عبده ، فقیه معروف مصری نیز نسبت داده شده است که در سال ۱۳۱۹ه‍در پی استفتاء شرکت بیمه آمریکایی موتل لیف، بیمه عمر را تحت عنوان عمل مضاربه جایز دانسته است.^[۵۴]
سید محمد کاظم یزدی طباطبایی(ره)، صاحب کتاب « العروه الوثقی » ( متوفی ۱۳۲۷ ه ) اولین فقیه شیعه است که درباره حکم بیمه اظهار نظر نموده است. ایشان در کتاب « سؤال و جواب » که شامل پرسش های مختلف فقهی و پاسخ های ایشان می باشد، در ذیل سؤال های ۳۱۲ و ۳۱۳ که درباره بیمه حمل و نقل و بیمه عمر و آتش سوزی است، حکم به عدم جواز آن داده است و شایان ذکر است که ایشان عقد صلح را به عنوان راه حلی برای مشروعیت بخشیدن به بیمه پیشنهاد می کنند.^[۵۵]
امام خمینی (ره) فقیه و عالم برجسته جهان تشیع در دوران معاصر، مسأله بیمه را از نظر فقهی مورد بررسی و مداقّه قرار داده اند. ایشان همانند بیشتر فقهای بزرگ جهان اسلام، معاملات را انحصاری ندانسته و معاملات هر دوره را بر طبق نیازهای موجود و با حفظ شرایط اولیه، صحیح و نافذ می دانند. امام خمینی (ره) در کتاب ارزشمند « تحریر الوسیله » مسأله بیمه را در مسائل مستحدثه مطرح و آن را عقدی مستقل بیان نموده اند.^[۵۶] ایشان همه انواع بیمه را صحیح دانسته و فرقی بین انواع آن در حکم، قائل نیستند.^[۵۷] همچنین ایشان مسأله پرداخت مبلغ اضافه بر مجموع حق بیمه ها، از سوی بیمه گر در بیمه عمر را از قبیل ربای قرضی نمی دانند و شرط دریافت مبلغ اضافی را شرطی جایز و مؤثر و لازم الاجراء دانسته اند.^[۵۸]
سید محسن حکیم (ره) نیز بیمه را به خاطر آیه «اوفوا بالعهد»^[۵۹] و حدیث معروف «المؤمنون عند شروطهم»^[۶۰] عقدی صحیح می دانند و پس از تقسیم ضمان به ضمان واقعی و ضمان اعتباری، قرارداد بیمه را نوعی ضمان اعتباری دانسته اند.^[۶۱]
استاد شهید مطهری (ره) در کتاب «ربا، بانک - بیمه» و همچنین در کتاب «بررسی فقهی مسأله بیمه» به بیان جنبه های مختلف حقوقی عقد بیمه با توجه به تنوع آن می پردازد. ایشان با پاسخ به برخی از شبهه هایی که در مورد عقد بیمه از نظر فقهی گرفته شده، همه انواع بیمه به غیر از بیمه عمر را صحیح می دانند و در مورد بیمه عمر، اشکالاتی مطرح می نمایند که اگر آن اشکالات را بتوان حل کرد و یا به آن ها پاسخی فقهی بدهیم، بیمه عمر نیز مانند سایر انواع بیمه صحیح خواهد شد. استاد شهید مطهری، برخی از انواع بیمه عمر را که در آن حق بیمه ای که بیمه گذار باید بپردازد، دقیقاً مشخص نیست را سبب مجهول بودن یک طرف معامله که به منزله عوض یا ثمن است می دانند.^[۶۲] اشکال دیگری که استاد به بیمه عمر وارد می دانند، شبهه ربوی بودن آن است. ایشان پول اضافی را که بیمه گر در موعد مقرر به بیمه گذار می پردازد را ربا و بیمه را در آن یک امر فرعی می دانند.^[۶۳] همچنین ایشان بیمه عمر به شرط فوت، در جایی که بیمه شده شخص سومی باشد را نیز شرعاً جایز نمی دانند و علت آن را این طور بیان می کنند که ماهیت بیمه برای بیمه گذار وجود ندارد، زیرا ماهیت بیمه، تأمین به معنای رفع نگرانی است و این ماهیت، برای خود بیمه شده و یا ورثه اش وجود دارد ولی برای بیمه گذار وجود ندارد و این عمل برای او فقط شرط بندی است.^[۶۴]
محمد خامنه ای در کتاب « بیمه در حقوق اسلام » به بحثی تحلیلی و تطبیقی درباره بیمه های اجتماعی و بیمه های خصوصی در حقوق اسلام پرداخته اند و در نهایت پس از بیان انواع بیمه و ذکر شبهاتی درباره بیمه های خصوصی، با برتر شمردن بیمه های اجتماعی در اسلام، عقد بیمه هایی خصوصی را فاقد انگیزه ای اخلاقی و جامعه دوستانه دانسته و آن را صرفاً انتفاعی می دانند. ایشان معتقدند که هیچ یک از صور مفروض و معین عقود صحیح در حقوق اسلام با عقد بیمه های خصوصی تطبیق نمی کند و خود آن نیز عقدی مستقل محترم و فاقد عیوب عقود نیست بلکه به علت وجود غرر و جهل در طرفین و علل دیگری مثل شبهه ربوی بودن، بیمه های خصوصی عقدی غیر جایز و حرام است. وی تنها راه صحت بخشیدن به معاملات بیمه در حقوق اسلام را اندراج آن تحت بیمه های اجتماعی می داند.^[۶۵]
توفیق عرفانی در کتاب «قرارداد بیمه در حقوق اسلام و ایران» پس از بیان ماهیت بیمه و سابقه تاریخی آن، با بیان نظریات فقهای اسلامی در مورد قرارداد بیمه، تحلیل های گوناگون حقوقی از قرارداد بیمه را همراه با مواد قانونی بیمه ذکر کرده اند و در بخشی از آن به بررسی بیمه عمر پرداخته و به مقایسه آن با حق عمری و وصیت و نظام بازنشستگی و تعهد به نفع شخص ثالث پرداخته است. وی در نهایت به این نتیجه رسیده است که قرارداد بیمه، عقدی مستقل و مشروع است و علاوه بر مصالح مرسله، اصل صحت و اصل اباحه، دلائل محکمی مثل عمومات و اطلاقات ادله و عدم حصر عقود و عقلایی بودن بیمه و اصل آزادی قراردادها را برای ادعای خود مورد استناد قرار داده است.^[۶۶]
شیخ حسین حلی(ره) در کتاب « بحوث فقهیه » که تقریرات درس خارج فقه ایشان در مورد مسائل مستحدثه است، بحث آغازین کتاب را تحت عنوان « تأمین » به بررسی بیمه و تطبیق آن با مبانی فقهی اختصاص داده اند. ایشان دراین کتاب، عقد بیمه را با عقد ضمان و هبه و صلح قابل تطبیق دانسته اند.^[۶۷] به نظر ایشان عقد بیمه را با توجه به قواعد کلی و عمومات ادله می توان یک عقد مستقل نیز فرض نمود و در صورتی که خللی مثل ربوی بودن و یا غرری بودن در آن نباشد، حکم به صحت آن بدهیم.^[۶۸]
سید محمد صادق روحانی در کتاب « المسائل المستحدثه » که مجموعه ای از مباحث فقهی و استدلالی است، با اشاره ای کوتاه به عقد بیمه، ضمن بیان انواع آن، در ابتدا عقد بیمه را بر معاملات معهود فقهی تطبیق داده و سپس مبانی استقلال عقد بیمه را بررسی نموده و به اشکالاتی که در راستای مستقل بودن عقد بیمه مطرح شده، پاسخ داده اند.^[۶۹]
احمد جمالیزاده در کتاب «بررسی فقهی عقد بیمه» علاوه بر واکاوی جنبه های مختلف فقهی مسأله بیمه، متذکر بیمه عمر نیز شده اند و برخی از شبهات مطرح شده درباره بیمه را بیان و ادله مخالفین و موافقین را در ضمن این شبهات ذکر کرده اند. وی در پایان چنین نتیجه گرفته است که با توجه به عرفی بودن عقود و عقلایی بودن عقد بیمه و شمول ادله صحت عقود و معاملات، اشکالی در صحت عقد بیمه به عنوان عقد مستقل و صحیح وجود ندارد.^[۷۰]
ابوالقاسم گرجی در مقاله «تعهدات ناشی از قرارداد در حقوق اسلامی» ضمن بررسی تعهدات ناشی از قراردادها، به قراردادهای بیمه نیز اشاره کرده اند. ایشان با وجود این که با استدلال به عمومات ادله، قائل به مستقل بودن عقد بیمه هستند ولی اظهار می دارند که چنانچه صحت قرارداد بیمه به عنوان عقد مستقل مورد اشکال واقع شود، صحت آن به عنوان عقود معهود ضمان عین خارجی غیر مضمون، هبه و یا صلح مشروط به تحمل خسارت، مورد اشکال نخواهد بود. وی با پاسخ به اشکالات مطرح شده، در نهایت تصریح می کنند که هیچ وجه درستی برای بطلان عقد بیمه وجود ندارد و مقتضای عمومات و اطلاقات، درستی آن است.^[۷۱]
محمد رضا یقینی ، پایان نامه ای با عنوان « بررسی مبانی فقهی بیمه » در دانشگاه امام صادق علیه السلام نگاشته است که در آن ضمن بررسی شرایط صحت یک معامله، هر معامله ای را که واجد شرایط صحت معامله و فاقد اسباب فساد آن باشد - اگر چه در عصر ظهور معصوم عیه السلام شیوع نداشته باشد - را معتبر، مباح و لازم دانسته است. وی در این پایان نامه نتیجه گرفته که بیمه، عقدی مستقل و متمایز از سایر معاملات است و با توجه به این که فاقد اسباب فساد معامله می باشد، عقدی صحیح است و ادله مصحح آن، شامل همه انواع آن می گردد.
فصل دوم: جایگاه فقهی عقد بیمه عمر
فصل دوم:
جایگاه فقهی عقد بیمه عمر
یکی از قراردادهای نو پیدا که در دهه‏های اخیر مطرح و رواج یافته ، قرارداد بیمه است. رواج این قرارداد، فقهاء را در مقابل این سؤال قرارداد که آیا چنین قراردادی می‏تواند مشروعیت و اعتبار داشته باشد یا خیر؟ تلاش اوّلیه فقهاء بر این بوده که این قرارداد را به نحوی در یکی از عقود معین و شناخته شده بگنجانند و بر همین اساس آن را از مصادیق صلح، هبه معوّض یا ضمان دانسته‏اند. امّا غالب فقهای معاصر، عقد بیمه را عقدی مستقل شمرده و برای اثبات مشروعیت و اعتبار آن به عمومات ادلّه استناد کرده‏اند. امام خمینی (ره) می‏نویسد: « ظاهراً، بیمه عقدی مستقل است و بدون تردید آنچه که به عنوان بیمه رایج است، صلح و هبه وعوضه و… نمی باشد.»^[۷۲]
آنچه فقیهان و حقوقدانان در این مجال در مورد اصل عقد بیمه بیان می کنند، برای عقد بیمه عمر نیز صادق است و داشتن خاستگاه حقوقی در یک از عقود معهود فقهی، تأثیر شایانی در اثبات یا عدم اثبات صحت شرعی و همچنین احکام حقوقی آن خواهد داشت.
با توجه به ماهیت خاص بیمه عمر، برخی از فقیهان و حقوقدانان اسلامی، بیمه عمر را عقد مستقل دانسته اند و با استناد به عمومات و ادله صحت عقود و معاملات، بر درستی عقد بیمه عمر استدلال کرده اند؛ اما برخی از ایشان یا به دلیل این که ادله صحت عقود را شامل عقود مستحدث، از جمله بیمه عمر نمی دانند و یا به دلیل این که اشکال هایی مانند غرر، جهالت و تعلیق، که به عقد بیمه عمر گرفته شده، به نظرشان، قابل دفع نیست، سعی کرده اند عقد بیمه عمر را با دیگر عقود معهود فقهی مانند ضمان، صلح، هبه مشروطه و جعاله، مقایسه کرده و از راه انطباق عقد بیمه عمر با آن عقود، عقد بیمه عمر را تصحیح کنند و انگیزه این انطباق نیز این بوده است که اعتبار این عقود قطعی و شروط شرعی در این عقود سهل تر و قانون گذار در مورد این عقود، سختگیری نکرده است.
به نظر می رسد این اختلاف برخی فقهاء و حقوقدانان برای تطبیق انواع بیمه با عقود معهود فقهی و مستقل دانستن عقد بیمه، ریشه در اختلاف آن ها در لزوم توقیفی و غیر توقیفی بودن عقود دارد. توضیح بیشتر این که عقود به طور کلی از مقسم ضبط و عدم ضبط شرعی و قانونی، به معین و غیر معین یا با نام و بی نام تقسیم می شود. عقود معین، عقودی هستند که دارای نام و عنوان خاصی بوده و شرایط و خصوصیات هر کدام از آن ها در بخش خاصی از فقه و قانون بیان شده است. مانند بیع و اجاره و عقود غیر معین، عقودی هستند که دارای نام و عنوان مشخصی نبوده و مقررات خاصی نیز ندارند. هر عقد صحیحی که جزء عقود معین نبوده و نام خاصی نداشته باشد، از عقود غیر معین شمرده می شود ^[۷۳].
۲-۱- نظریه توقیفی بودن عقود
عقود معین گروهی از قرارداد ها است که در قانون نام خاص دارد و قانونگذار شرایط ویژه و آثار آن ها را معین کرده است؛ مانند عقد بیع و اجاره و ضمان و صلح و…. در این گونه قراردادها که به دلیل اهمیت اجتماعی و اقتصادی خود از دیرباز مورد توجه قانون گذار بوده است، قالب بیان اراده از پیش فراهم آمده و همه امور به حاکمیت اراده دو طرف عقد واگذار نشده است. آنان نیازی به پیش بینی تمام حقوق و تکالیف ناشی از پیمان ندارند، زیرا قانون این مهم را به گردن گرفته است؛ برای مثال در عقد بیع کافی است که خریدار و فروشنده درباره مبیع و ثمن توافق کنند و قانون تکلیف محل تسلیم مبیع و چگونگی پرداختن ثمن و اختیار برهم زدن معامله و نتیجه تلف مبیع و مانند این ها را خود معین می سازد.
برعکس، عقود نامعین در قانون عنوان و صورت ویژه ندارد، شمار آن ها نامحدود است و شرایط و آثار هر پیمان برطبق قواعد عمومی قراردادها و اصل حاکمیت اراده معین می شود؛ مانند قرارداد مربوط به طبع و نشر کتاب و انتقال سرقفلی.^[۷۴]
عقود معین و غیر معین، در کتب فقهی با اصطلاح عقود توقیفی و غیر توقیفی نیز بیان شده است. اصطلاح «توقیفیه» دو کاربرد دارد :
توقیفیه در مقابل توصلیه که همان معنای تعبدیه را دارد و ناظر به لزوم نیت قصد قربت و عدم آن است. در این صورت واجبات را به دو قسم توقیفیه و توصلیه تقسیم کرده‏ایم.و توقیفیه در مقابل غیر توقیفیه (یا در مقابل، امضائیه) ؛ در این صورت همه احکام را به دو قسمت تقسیم می‏کنیم قسم اول احکامی است که شارع آن را بدوا و رأسا تأسیس کرده و دخل و تصرف در آن ها یا تاسیس کردن باب جدید و عبادت جدید ممنوع است مانند عبادات. قسم دوم احکامی است که شارع آن ها را ایجاد نکرده بلکه قبل از شرع نیز وجود داشته‏اند مانند خرید و فروش. شارع آمده آن ها را امضاء کرده است دخل و تصرف در اینها و نیز گشودن باب جدید مانند بیمه و سر قفلی، جایز است مگر این که از محرّمات مسلم سر در بیاورد مثلا با ربا و غصب و.. آمیزه پیدا کند.^[۷۵]
فقها در نظریه انحصاری یا توقیفی بودن عقود اختلاف کرده‏اند. برخی بر این باورند که تنها عناوینی از عقود که در ادله به آن ها تصریح شده صحیح و مشروع‏اند و عقدهای جدید با مضامین جدید باید به آن ها ارجاع داده شود. درمیان فقیهان شیعه همواره این بحث مطرح بوده است که آیا برای تشخیص مشروعیت یک قرارداد باید نصّ خاصّی وجود داشته و مشروعیت و اعتبار آن از ناحیه شارع تصریح شده باشد یا آن که علاوه بر عقود معین که نام آن ها در فقه آمده است به طور کلی قراردادهای عقلایی، مشروعیت و اعتبار دارد؟ گروه زیادی از فقها- به ویژه متقدمان- قائل به توقیفی بودن عناوین عقود و معاملات شده و اعتبار قراردادها را تنها درقالب عقود معیّن پذیرفته‏اند.^[۷۶] به عنوان مثال شهید ثانی(ره) درمورد علت بطلان عقد مغارسه^[۷۷] می‏نگارد: « إنّ عقود المعاوضات موقوفه علی إذن الشارع وهی منتفیه هنا »^[۷۸].مؤلف کتاب مفتاح الکرامه پس از نقل اجماع فقها بربطلان مغارسه می‏نویسد: « حجه المعظم أن عقود المعاوضات موقوفه علی إذن الشارع و هی منتفیه هنا »^[۷۹]
همان طور که اشاره شد برخی فقهاء و مخصوصاً قدما که اکثرشان در معاملات توقیفی بوده‏اند^[۸۰]، معتقد بودند که الگوی معاملاتی و روابط حقوقی دو طرفه، محدود و منحصر به عقود معین است و جز این عقود هیچ گونه قراردادی در فقه دارای اعتبار نمی باشد. این عده که عقود معتبر را منحصر در عقود معین توصیف شده در زمان شارع دین دانسته اند، استدلال خود را عمدتاً بر مبنای اصل عدم و حمل عمومات عقود بر معاملات معهود و شناخته شده و نیز اجماع منقول استوار کرده اند. توضیح بیشتر این که اصل بر این است که هیچ مالی یا حقی از شخصی به دیگری انتقال نمی یابد و هیچ شخصی متعهد و مکلّف نمی شود مگر به وسیله منشئاتی که در زمان شارع متداول و اعتبار آن قولاً یا فعلاً یا تقریراً مورد تأیید او بوده است. بنابراین اعتبار حقوقی منشئات دیگر و جریان آثار حقوقی آن ها مورد تردید و به حکم اصل عدم، محکوم به بی اعتباری است.^[۸۱] به عبارت دیگر این اصل عدم و استصحاب عدم، اقتضا می کند که اگر بر اعتبار و صحت معامله ای دلیل معتبر شرعی (دلیل اجتهادی) نباشد، آن معامله اعتبار شرعی ندارد و آثار و نتایج آن عقد مترتب نمی گردد؛ زیرا همان گونه که اصل عقد، امری حادث و مسبوق به عدم است، آثار و نتایج آن عقد نیز حادث است و سابقه عدمی دارد. بنابراین اگر پس از انشای عقد شک کنیم که آثار و نتایجی که از نظر شارع اعتبار دارند، بر آن عقد حادث، مترتب است یا نه، استصحاب حالت سابق اقتضا دارد که آن آثار منظور، بر این عقد حادث، مترتب نباشد. از این رو صحت و اعتبار عقد، که به معنای تحقق و ترتب آثار عقد به لحاظ مشروعیت آن است، متوقف بر جعل و اعتبار شارع است.
همچنین فقهایی که قائل به توقیفی بودن عقود هستند ، در برخورد با عمومات فقهی نظیر « افوا بالعقود »^[۸۲] و « تجاره عن تراض »^[۸۳] به تفاسیر ضعیف می پردازند و مثلاً در مورد آیه نخست در توضیح نظر خویش، حرف ال در « العقود » را الف و لام عهدی معرفی کرده و نتیجه می گیرند که منظور از العقود، عقود معین معهود و مقرر در صدر اسلام بوده است.^[۸۴]
در میان فقهاء علامه(ره) و محقّق کرکی(ره) و صاحب حدائق(ره) نیز نظرشان در مورد عقود، ‏توقیفی بودن آن ها است.^[۸۵] از صاحب جواهر نیز نقل شده است که وی عمومات ادله را برای اثبات مشروعیت عقودی که مشروعیت آن ها ثابت نشده، دارای صلاحیت نمی داند.^[۸۶] ظاهراً فخرالمحققین نیز معتقد به این نظر است. در همین رابطه شیخ مرتضی انصاری (ره) در کتاب مکاسب می فرماید که برخی مدعی هستند که تنها عقود شرعی ( عقود مذکوره در فقه ) مؤثر در نقل و انتقال هستند و موجب مبادلات می شوند و سایر عقود موجب نقل و انتقال نیستند و از کتاب ایضاح الفوائد فخر الدین نقل شده است که شارع اسلام برای هر عقد لازم، صیغه مخصوصی ذکر کرده است^[۸۷] و بنابراین باید تنها به عقود مذکوره در فقه بسنده کرد.^[۸۸] سپس شیخ انصاری در مقام رد آن بر آمده و می فرماید: « سخن و ادعای فخر المحققین نزد کسانی که آراء و فتاوی علما را و همچنین روایات زیادی که (در این باب )داریم را ملاحظه کرده باشند، نا تمام و بدون دلیل است»^[۸۹].
محقق قمی(ره) همراه با اکثریت متقدمین و بر خلاف اکثریت قریب به اتفاق متاخرین، در همه احکام- اعم از دیات و معاملات، به «توقیفی بودنشان» قائل است.^[۹۰] ایشان معتقدند که احکام شرع اعم از «عبادات» و «معاملات» کلاً و عموماً «توقیفیه» هستند. یعنی فقط همان عقودی که نام آن ها رسما در شرع آمده صحیح و قابل عمل هستند و ایجاد هر گونه عقد جدیدی ممنوع و باطل است. مطابق نظر ایشان چیزی به نام «سرقفلی» و یا «بیمه» مثلا باطل است. و به عنوان مثال چون «مغارسه» در احکام مطرح نبوده و نامی در شرع از آن نیامده پس باطل است. اکثر متقدمین طرفدار این نظریه هستند و اکثریت قریب به اتفاق متأخرین از متأخرین به صحت و جواز آن فتوی می‏دهند و تنها «عبادات» را محکوم به «توقیف» می‏دانند.^[۹۱] وی در مورد آیه «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» می فرماید: « و عموم «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» و امثال آن نیز محمول است بر عقود معهوده در زمان شارع، نه هر چه هر کس خواهد اختراع کند. و آن چه به فهم حقیر رسیده در معنی مثل «أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» و امثال آن، وجوب وفا به مقتضی است، اگر وجوب و لزوم است بر سبیل وجوب، مثل بیع و اجاره، و اگر نه بر سبیل جواز شرکت و مضاربه، نه آن که واجب باشد وفا به هر عقدی الا ما اخرجه الدلیل و تحقیق آن را در بعضی رسایل کرده‏ام ».^[۹۲]
ثمره اختلاف فقهاء در مسأله توقیفی یا عدم توقیفی بودن عقود، در این است که بر اساس نظریه توقیفیت، عقود جدید مانند بیمه و سرقفلی و دیگر عقود مستحدث را باید تحت عنوان یکی از معاملات معین که در آیات و روایات از آن ها نام برده شده، جای داد و از این طریق حکم به مشروعیت آن ها نمائیم ولی طبق نظریه عدم توقیفی بودن عقود، چنین کاری لازم نیست و این عقود به عنوان عقودی مستقل مطرح بوده و برای حکم به صحت آن ها فقط باید مطابق عمومات و ادله صحت عقود و معاملات باشند.
در این فصل، ابتدا بر فرض لزوم توقیفی بودن عقود، برای اثبات مشروعیت و صحت عقد بیمه عمر، به تطبیق بیمه عمر با عقود معهود فقهی می پردازیم و سپس در بخش دوم بر فرض عدم توقیفی بودن عقود، به تحلیل بیمه عمر به عنوان عقدی مستقل خواهیم پرداخت.
۲-۱-۱- تطبیق بیمه عمر با عقود معهود فقهی بر فرض توقیفی بودن عقود
مقایسه میان بیمه عمر و عقود متعارف فقهی از این جهت دارای اهمیت است که بدانیم آیا بیمه عمر در ضمن این عقود قرار می گیرد یا آن که خود عقدی متمایز از عقود دیگر است. در صورت نخست، ادله مصحح عقدی که بیمه عمر در ضمن آن قرار دارد، مصحح بیمه عمر نیز خواهد بود و لاجرم لازم است بیمه عمر نیز، واجد ارکان آن عقد باشد و از شرایط صحت آن تبعیت نماید.
۲-۱-۱-۱- بیمه عمر و ضمان
عده ای از فقهاء و حقوق دانان، عقد بیمه را با عقد ضمان قابل مقایسه دانسته و در نتیجه به مشروعیت آن نظر داده اند. ماده اول قانون بیمه ایران نیز مقرر می دارد که بیمه عبارت از عقدی است که به موجب آن یک طرف تعهد می کند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر، در صورت وقوع یا بروز حادثه، خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد. بنابراین بیمه در قالب حقوق اسلامی نوعی ضمان به حساب می آید^[۹۳] که در بیمه های خسارتی، جبران خسارت و در بیمه های غیر خسارتی، وجه معینی به عنوان سرمایه، تضمین و تعهد می شود.
با توجه تعریفی که از بیمه شده و برداشت عرفی ای که از طبیعت انواع بیمه می شود، عرف بیمه را نوعی تضمین می داند و با توجه به معنای عام ضمان، که نوعی تعهد است، عده ای از فقیهان^[۹۴]، بیمه را با عقد ضمان مقایسه کرده و نزدیک ترین عقد را به بیمه، عقد ضمان دانسته اند و حکم بیمه را در قالب عقد ضمان، صحیح شمرده و به مشروعیت آن فتوا داده اند.
بیمه عمر که یکی از اقسام مهم عقد بیمه به شمار می آید نیز قابل مقایسه و تطبیق با عقد ضمان می باشد. همان طور که اقدام به بیمه عمر، مبتنی بر انگیزه تضمین و تأمین است، انگیزه درخواست و پذیرش ضمان نیز دست یافتن به وثیقه و اطمینان یافتن از بازگشت دَین است و این معنا در بیمه عمر و ضمان مشترک است. به عنوان مثال در بیمه عمر، بیمه گر تعهد می کند که اگر شخص بیمه شده در مدت معینی فوت کند، مبلغی را به بیمه گذار بپردازد و از این راه به وی یا به عبارتی مضمون له تأمین می دهد.
پیش از بیان چگونگی انطباق بیمه عمر و عقد ضمان، بهتر است بحث کوتاهی درباره ماهیت عقد ضمان، انواع و شمول و قلمرو آن داشته باشیم.
ضمان در لغت به معنای کفالت، التزام، اشتمال و معانی دیگری از این قبیل آمده است ^[۹۵]. از گفتار لغت نویسان و محاورات عرفی، درباره معنای ضمان، چنین برداشت می شود که ضامن، کسی است که چیزی را کفالت می کند و به انجام کاری و چیزی ملتزم و متعهد می شود. گویا وجود ضامن، ظرف تعهد مضمون عنه لحاظ و تلقی می شود. ^[۹۶]
ضمان به معنای اخص ( ضمان مال یا دین ) از نظر فقیهان شیعه، با معنای لغوی آن، مناسبت دارد. ضمان متناسب با اصطلاح فقهی آن، عبارت است از ادخال مال مضمون به در عهد ضامن، و التزام ضامن به تمام آثار و جوانب ضمانتی که آن ها را تعهد کرده است. اجماع فقیهان شیعه، ضمان را ناقل مال از ذمه ای به ذمه دیگر می دانند ^[۹۷] از این رو در تعریف و اثر عقد ضمان گفته اند: « و مع تحقق الضمان ینتقل المال إلی ذمّه الضامن »^[۹۸]. بیشتر فقیهان اهل سنت گفته اند که ضمان ناقل ذمه نیست، بلکه موجب اشتراک و انضمام دو ذمه و عهده است؛^[۹۹] یکی ذمه مضمون عنه که قبل از ضمان به دین اشتغال دارد و دیگر ذمه ضامن که با ضمانت، ذمه او نیز به دین مضمون عنه مشغول می شود. صاحب العروه الوثقی نیز احتمال داده است که به خاطر عمومات ادله، گفته اهل سنت درست باشد.^[۱۰۰]
ضمان در تعاریف فقهی و حقوقی و در قانون مدنی، به معنای تعهد و عهده دار شدن آمده است^[۱۰۱]. شهید ثانی(ره) در تعریف ضمان گفته است: « هو التعهد بالمال أی الالتزام به من البریء من مال مماثل لما ضمنه للمضمون عنه »^[۱۰۲]. صاحب العروه الوثقی نیز ضمان را این چنین بیان می کند: « هو تعهد بالمال عیناً أو منفعهً أو عملاً »^[۱۰۳]. تحریرالوسیله نیز ضمان را با تعهد تعریف می کند؛ « و هو التعهد بمال ثابت فی ذمه شخص لآخر »^[۱۰۴] از این رو، ضامن را متعهد می گویند. بنابراین می توان تعهد را، عنصر اصلی ضمان دانست و این تعهد، خواه ناشی از عقد باشد یا حکم قانون و خواه متعلق آن عین خارجی باشد یا دین.
به اعتباری، ضمان در یکی تقسیم کلی، به دو قسم ضمان جعلی و ضمان واقعی تقسیم می شود:
ضمان جعلی (عقدی)
تعهدی است که در آن متعهد به اختیار خود عهده دار پرداخت مالی می شود. ضمان جعلی خود به دو گونه است:

۶- افزایش ثبات عملکرد سازما ن ها؛
۷- توانمند سازی سازمان برای انطباق مؤثرتر با تغییرات محیطی(۱۲).

مسئله ای که برخی از محققین به عنوان یک پیامد مهم رفتارهای شهروندی سازمانی به آن اشاره می‌کنند، افزایش توان سازمان در جذب و نگهداری نیروهای خبره و کارآمد است. بالابودن سطح رفتارهای شهروندی در یک سازمان باعث می‌شود تا سازمان به محیطی جذاب جهت کار و فعالیت تبدیل شود و از این‌رو سازمان‌هایی که سطح رفتارهای شهروندی در آنها بالاست، با جذب نیروهای کارآمدتر، عملکرد بهتری خواهند داشت (۱۱۱).
شاید یکی از مهمترین دستاوردها، تأثیر رفتار شهروندی سازمانی بر تعهد سازمانی افراد است و توسط هاتچیسون^[۲۷] (۱۹۹۷) بیان شد(۹۴).
چت من^[۲۸] (۱۹۸۶) نشان داد که انواع خاصی از تعهد به رفتارهایی منجر می‌شوند که می‌توان آنها را رفتارهای شهروندی سازمانی در نظر گرفت (۹۳).
به نقل از اللهیاری ، در برخی از تحقیقات نیز به مواردی از پیامدهای منفی رفتارهای شهروندی در سطح سازمان، اشاره شده است. بولینو^[۲۹] و همکارانش (۲۰۰۴) بیان می‌دارند که رفتارهای شهروندی سازمانی می‌توانند در اثر انگیزه‌های فردی شکل بگیرند و یا به نوعی رفتار سیاسی جهت بد نشان دادن دیگران تبدیل شوند و یا حتی به دلیل فرار از مشکلات زندگی شخصی کارکنان باشند. در این صورت این رفتارها پیامدهایی منفی برای سازمان به دنبال خواهند داشت. یکی از پیامدهای منفی این رفتارها در سطح سازمانی زمانی ایجاد می‌شود که این رفتارها جایگزین رفتارهای درون‌نقشی (وظیفه‌ای) افراد شوند، دراین صورت بروز این رفتارها نه تنها به بهبود عملکرد نمی‌انجامد، بلکه باعث کاهش آن نیز خواهد شد. از سوی دیگر، ممکن است بروز رفتارهایی مانند تلاش بیش از حد و کارکردن تا دیروقت در سازمان نشان از کمبود نیرو در سازمان و مشکلات مدیریت منابع انسانی باشد. بنابراین، نکته مهم در بررسی و پیش‌بینی پیامدهای رفتارهای شهروندی سازمانی این است که بدانیم این رفتارها در چه شرایطی بروز می‌کنند و دلایل اصلی بروز رفتارها در هر شرایط خاص چه هستند؟ به این ترتیب نمی‌توان گفت که رفتارهای شهروندی همواره با انگیزه‌های غیرشخصی صورت می‌گیرند و تحت هر شرایطی به عملکرد سازمان کمک می‌کنند. در سطح فردی نیز پیامدهای مختلفی برای رفتارهای شهروندی سازمانی ارائه شده است. نکته جالب توجه در این مورد وجود برخی پیامدهای منفی فردی می‌باشد. به عبارت دیگر تعدادی از محققین معتقدند که رفتارهای شهروندی سازمانی، برای فردی که این رفتارها را از خود بروز می‌دهد،‌ هزینه‌هایی به دنبال خواهد داشت. از جمله این هزینه‌ها می‌توان به افزایش تنش‌های شغلی، تعارض میان کار و زندگی خانوادگی و همچنین اضافه بار در نقش^[۳۰] اشاره نمود. در تحقیق انجام شده توسط بولینو و ترنلی^[۳۱] (۲۰۰۵)، رابطه میان یکی از جنبه‌های رفتارهای شهروندی سازمانی، قریحه فردی، با افزایش تنش‌های شغلی، تعارض میان کار و زندگی خانوادگی و همچنین اضافه بار در نقش بررسی شده است. نتایج تحقیق نشان از وجود همبستگی مثبت میان رفتارهای شهروندی سازمانی و موارد اشاره شده دارد. درعین حال تحقیقات دیگری آثار مثبت فردی رفتارهای شهروندی سازمانی را نشان داده‌اند. به عنوان مثال ون اسکاتر^[۳۲] (۲۰۰۰) بیان می‌کند که اگر بروز رفتارهای عملکرد زمینه‌ای در سازمانی ارزش تلقی شود، دراین صورت افرادی که این رفتارها را از خود بروز می‌دهند، احتمالاً پاداش‌های بیشتری دریافت خواهند داشت و به همین دلیل سطوح بالاتری از رضایت شغلی و تعهد سازمانی را تجربه می‌کنند. با کمی تأمل می‌توان دریافت که اصولاًٌ تناقضی میان این آثار مثبت و موارد منفی مطرح شده توسط بولینو و ترنلی وجود ندارد،‌ چرا که شرایط ظهور و بروز هر دسته از این آثار متفاوت است (۶).
۲- ۳- ۶- ابعاد رفتارهای شهروندی سازمانی
تحقیقات متعددی در ارتباط با شناسایی ابعاد رفتارهای مشارکتی صورت پذیرفته است که در این میان، مطالعات انجام شده بر روی ابعاد رفتارهای شهروندی سازمانی از اهمیت بیشتری برخوردار می‌باشد. نکته مهم در ارتباط با شناسایی ابعاد رفتارهای شهروندی سازمانی این است که آیا این پدیده یک سازه مکنون^[۳۳] (پنهان) با ابعاد مختلف است که هر یک از این ابعاد مظهر و نماد رفتارهای شهروندی سازمانی بوده و بدین ترتیب میبایست یک پیکان جهتدار که نشان‌دهنده رابطه علیت میباشد از رفتارهای شهروندی سازمانی به هر یک از این ابعاد کشیده شود و یا اینکه این پدیده یک سازه متراکم^[۳۴] (جمعشده) میباشد که به عنوان یک تابع ریاضی از ابعاد مختلف در نظر گرفته میشود و پیکان علی نیز از ابعاد رفتارهای شهروندی سازمانی به سمت این پدیده کشیده میشود. در تحقیقی توسط لپین، ارز و جانسون^[۳۵] (۲۰۰۲) ثابت شد که رفتار شهروندی سازمانی به عنوان یک سازه مکنون بوده که پیکان علیت از آن به سمت ابعاد آن کشیده میشود (۹۷) .
درباره ابعاد رفتار شهروندی سازمانی هنوز توافقی واحدی میان محققان وجود ندارد. برای مثال، ابعادی نظیر رفتارهای کمک کننده، رادمردی و گذشت، وفاداری سازمانی ، پیروی از دستورات، نوآوری فردی، وجدان، توسعه فردی، ادب و ملاحظه، رفتار مدنی، نوع دوستی و غیره در تحقیقات مختلف به عنوان ابعاد رفتار شهروندی سازمانی مورد توجه قرار گرفته اند(۱۲). به هر ترتیب مطالعات متعددی پیرامون شناسایی ابعاد این پدیده انجام شده است که در ادامه به تعدادی از آنها اشاره مینمائیم.
اولین مطالعه پیرامون رفتار شهروندی سازمانی توسط اسمیت، ارگان و دنیر در سال۱۹۸۳ با تکنیک تجزیه و تحلیل عاملی^[۳۶] بر روی ۱۶ معیار سنجش رفتار شهروندی سازمانی صورت پذیرفت. نتیجه این مطالعه حکایت از این داشت که تمامی این ۱۶ معیار در قالب۲ بعد نوعدوستی و پذیرش(اجابت) عمومی^[۳۷] (البته این بعد تحت عنوان وجدان‌کاری یا وظیفه شناسی نیز شناخته شده است) قابل تفکیک میباشند. مفهوم نوعدوستی به معنای کمکرساندن به افراد خاصی در سازمان می‌باشد. عباراتی مانند"کمک به انجام وظایف همکارانی که در سازمان حضور ندارند” و یا “کمک به افرادی که حجم کاری بالایی دارند"، بیانگر این مفهوم میباشد. پذیرش عمومی نیز به معنای کمک به کل سازمان(سیستم) تعریف شده است. البته منظور از سازمان می‌تواند گروههای کاری، شعب مختلف، واحدهای سازمانی وامثال آن نیز باشد. در مورد نمونه‌هایی از پذیرش عمومی می‌توان به “حضور در محل کار قبل از زمان معمول و استاندارد آن” و “عدم اتلاف وقت از طریق صحبت‌های شخصی با تلفن در محلکار” اشاره کرد(۱۲۱).
در مطالعه بعدی به نقل از نقوی : ارگان در سال ۱۹۹۰ معتقد است ، رفتار شهروندی سازمانی پنج بعد دارد که به قرار زیر است :
۱- وظیفه شناسی : این بعد زمینه های مختلفی را در بر می گیرد و در آن اعضای سازمان رفتار های خاصی را بروز می دهند که فراتر از حداقل سطح مورد نیاز برای انجام دادن آن کار است .
۲- نوع دوستی: این بعد به رفتار های مفید و سود بخش از قبیل ایجاد صمیمیت ، همدلی و دلسوزی میان همکاران اشاره دارد که خواه به شکل مستقیم یا غیر مستقیم به کارکنانی که مشکل کاری دارند، کمک می کند. .
۳- فضیلت شهروندی : این بعد شامل رفتار هایی از قبیل حضور در فعالیت های فوق برنانمه و اضافی ، آن هم زمانی که این حضور لازم نباشد ، است .
۴- جوان مردی: این بعد به شکیبایی در برابر موقعیت های نا مناسب و نامطلوب ، بدون هیچ اعتراض ، شکایت و گلایه مندی اشاره می کند..
۵- احترام و نکریم : این بعد بیان کننده نحوه رفتار افراد با همکاران ، سرپرستان و مخاطبان سازمان است(۳۹).
به نقل از زین آبادی : پادساکوف^[۳۸] و همکاران ( ٢٠٠٠ )با انجام یک پژوهش جامع به بررسی و تحلیل پژوهش های منتشر شده در مورد رفتار شهروندی سازمانی پرداخته و در نهایت به ٣٠ شکل مختلف از رفتارهای شهروندی سازمانی کارکنان دست پیدا کردند که در میان آن ها ۵ ویژگی شامل فداکاری^[۳۹] (کمک داوطلبانه به دیگران و جلوگیری از بروز مسائل و مشکلات کاری برای آن ها و…) ، وظیفه شناسی^[۴۰] (درونی سازی و قبول قوانین و مقررات سازمانی و اعمال آن ها حتی در شرایطی که فردی نظاره گر نیست و … ) ، مردانگی^[۴۱] (اشتیاق به تحمل مسائل و مشکلات کاری، بدون بروز شکایت و صرف نکردن زمان زیاد برای شکایت از امور بی اهمیت در سازمان و ….) ، احترام^[۴۲] ( تجاوز نکردن به حقوق دیگر کارکنان و … ) و فضیلت مدنی^[۴۳] ( علاقه بیش از حد و تعهد بسیار بالای کارمند به سازمان و قبول این که او عضو کوچکی از یک مجموعه بزرگ است و…. ) بیش از همه به کار برده شده است(۳۴).
در تحقیق دیگری به نقل از بهاری فر : پودساکوف در سال ۲۰۰۰ میلادی دسته بندی مفصلی از این گونه رفتارها انجام داده است که رفتارهای شهروندی سازمانی رادر قالب هفت دسته تقسیم می نماید(۱۲).
۱- رفتارهای یاری گرانه؛
۲- جوانمردی؛
۳- نوآوری فردی؛
۴- فضیلت مدنی؛
۵- تعهد سازمانی؛
۶- خود رضایت مندی؛
۷- رشد فردی.
با وجود علاقه فراوان به تحقیق رفتار شهروندی سازمانی، هنوز ابعاد آن به طور کامل شناخته نشده است. مروری بر ادبیات این مفهوم، حدود سی نوع رفتار متفاوت را به طور بالقوه شناسایی کرده است ، اما به دلیل همپوشی زیادی که بین این رفتارها وجود دارد، می توان آن ها را در هفت طبقه کلی جای دادکه به شرح زیر میباشند:
جوانمردی: به معنای تحمل عوارض ومشکلات اجتناب ناپذیرکاری بدون اعتراض ، اما به نظر می رسد این تعریف نسبت به برچسبی که برای آن به کار برده شده است محدودتر میباشد .
رفتارهای کمکی :به معنای کمکهای داوطلبانه نسبت به دیگران (ایثار، صلح و امید و روحیه دادن) و جلوگیری از اتفاقات و مشکلات کاری (احترام) است . مثل تجلیل از موفقیت های همکاران که تقویت های مثبتی را برای همکاری های مثبت درآینده به دنبال دارد.
شرافت شهروندی: مشارکت مسئولانه و علاق همند بودن به حیات سازمان رانشان می دهد.که در برگیرنده علایق و سطوح بالایی از تعهد به سازمان است .
وجدان: ر
فتارهایی فراتر از نیازهای شغلی که به حضور، اطاعت قوانین و مقررات، مرخصی گرفتن و غیره برمیگردند .
اطاعت: پذیرش و درونی سازی قوانین، مقررات و دستور العملهای سازمان است که باعث پیروی صادقانه فرد حتی زمانی است که هیچ نظارتی صورت نمی گیرد.
وفاداری: به معنای احساس هویت و پیروی از مدیر و سازمان به صورت کلی و فراتر رفتن از علایق گروهی افراد است که شامل جدیت در تبلیغات به نفع سازمان ، حمایت از سازمان در مقابل غریبه ها، و دفاع از آن در مقابل تهدید های بیرونی و متعهد ماندن به سازمان حتی تحت شرایط مخالف است.
خودرشدی :شامل فعالیت های داوطلبانه کارمندان برای افزایش معلومات، مهار ت ها، توانایی های شغلی و همگام بودن با آخرین اطلاعات در زمینه رشته تخصصی خود است که شامل سه بعد مشارکت اجتماعی، حمایتی و شغلی است(۷).
در مطالعه بعدی که توسط ویلیامز^[۴۴]، پدساکف و هوبر^[۴۵] در سال ۱۹۸۶ انجام پذیرفت، سه بعد برای توصیف رفتارهای شهروندی سازمانی شناسایی گردید که این سه بعد عبارت بودند از نوعدوستی، وجدان‌کاری (وظیفهشناسی) غیرشخصی^[۴۶] و حضور^[۴۷] (۱۰۵).
در ادامه این مطالعات، به نقل از اللهیاری : ارگان در سال ۱۹۸۸ توانست پنج بعد زیر را به عنوان ابعاد رفتارهای شهروندی سازمانی معرفی نماید.
نوعدوستی و وجدانکاری: که توسط اسمیت، ارگان و نیر در سال ۱۹۸۳ مطرح شد.
تواضع و فروتنی :که همانند نوعدوستی است با این تفاوت که رفتار متواضعانه و مودبانه قبل از رخدادن یک مشکل و به منظور جلوگیری از وقوع آن ارائه می‌شود. ضمن آنکه مخاطب اینگونه رفتار الزاماً شخص خاصی نیز نمی‌باشد در حالیکه در نوعدوستی اینگونه نیست.
روحیه مردانگی و جوانمردی: به معنی آن است که افراد سازمان در ارتباط با مسائل جزئی و بیاهمیت، شکایت وگله‌ای نداشته باشند. به عبارت بهتر از کاه کوه نمی‌سازند ^[۴۸].
و نهایتاً فصیلتمدنی : که به مشارکت فعالانه و مسئولانه در سازمان اشاره دارد، مانند “آگاهی کامل از تغییرات سازمانی ” و یا” انجام فعالیت‌هایی که ضروری نبوده ولی به ایجاد ذهنیت مثبت از سازمان در ذهن و یاد مردم کمک می‌کند” (۶).
در مطالعهای دیگر و با توجه به ۵ بعد مطالعه بالا، پدساکف، مککنزی، مورمن^[۴۹] و فتر^[۵۰] اقدام به ارائه ۲۴ معیار به منظور سنجش این ۵ بعد کردند. نتایج این مطالعه نیز حکایت از تائید ۵ بعد مذکور داشت (۱۱۰).
به نقل از اللهیاری: در سال ۱۹۹۲، کارامبایا^[۵۱] نیز بوسیله تکنیک تجزیه و تحلیل عاملی موفق به شناسایی ۴ بعد رفتار شهروندی سازمانی گردید. این ۴ بعد عبارت بودند از:
۱- کمک‌های بین فردی^[۵۲] که با نوعدوستی مطابقت دارد.
۲- کوشایی شخصی^[۵۳] که با وجدانکاری(وظیفهشناسی) قابل انطباق است.
۳- ابتکارات فردی^[۵۴]که البته در اینجا قدرت خلاقیت یک فرد به تنهایی مدنظر نمی‌باشد، بلکه منظور از این عبارت، رفتار خلاقانه و متبکرانه واحد کاری می‌باشد.
۴- تشدیدکنندگی وفاداری^[۵۵] : منظور از این عبارت کلیه رفتارهایی است که هدف از آنها ایجاد یک تصور و ذهنیت مثبت از سازمان در ذهن سایر افراد می‌باشد(۶).
کرنودل در جدیدترین مطالعه خود پیرامون اثر رفتار شهروندی سازمانی بر عملکرد سازمانی، ۷ بعد را به عنوان نمادهای اصلی این پدیده مدنظر خود قرار داد. این ابعاد عبارتند از:
پذیرش سازمانی، روحیه جوانمردی، وفاداری سازمانی، ابتکارات فردی، فضیلت مدنی، رفتارهای کمککننده و توسعه نفس^[۵۶] (۹۵).
به نقل از چلادورای (۲۰۱۱) : ارگان (۱۹۸۸) در مطالعه ای هفت بعد رفتار شهروندی سازمانی را معرفی کرد که شامل : نوع دوستی ، وظیفه شناسی ، وفاداری، همکاری تیمی ، تواضع ، مردانگی و رفتار مدنی می باشد (۱۹).

۰٫۹۶

جدول ۴-۱۳) شاخص های برازش تحلیل عاملی مرتبه اول رفتار شهروندی سازمانی
نمودار ۴-۱۵) ضرایب تخمین استاندارد تحلیل عاملی تاییدی اصلاحی مرتبه اول رفتار شهروندی سازمانی
نمودار ۴-۱۶) اعداد معناداری تحلیل عاملی تاییدی اصلاحی مرتبه اول رفتار شهروندی سازمانی
۴-۳-۳-۶- تحلیل عاملی مرتبه دوم رفتار شهروندی سازمانی:
همانطور که درنمودارهای ۴-۱۷ و ۴-۱۸ مشاهده می­ شود، کلیه­ بارهای عاملی و اعداد معناداری مربوط به پارامترهای مدل در حالت مطلوبی بوده و در جدول ۴-۱۴ شاخص­ های تناسب مدل حاکی از مناسب بودن مدل اندازه گیری متغیر مربوطه هستند. نسبت کای دو به درجه آزادی برابر با ۱٫۸۲ و کمتر از مقدار مجاز ۳ می باشد و RMSEA نیز زیر۰۹/۰ است. همچنین نتایج مدل در حالت تخمین استاندارد حاکی از آن است که در میان مولفه­های ۵گانه­ی رفتار شهروندی سازمانی، مولفه­های نوع دوستی، تواضع و جوانمردی سهم بیشتری در تبیین رفتار شهروندی سازمانی دارند. این مولفه­ها دارای بالاترین ضریب استاندارد در میان سایر عوامل و مولفه­های تأثیر گذار بر رفتار شهروندی سازمانی می­باشد.

شاخص برازش

X²/df

RMSEA(Root Mean Square Error of Approximation)

NFI (Normed Fit Index)

NNFI (Non-Normed Fit Index)

GFI(goodness of fit index)

CFI (Comparative Fit Index)

مقدار مطلوب

۳ >

۰٫۰۹>

۰٫۹<

۰٫۹<

۰٫۹<

۰٫۹<

نتیجه

۱٫۸۲

۰٫۰۸۵

۰٫۹۳

۰٫۹۴

۰٫۸۸

۰٫۹۵

جدول ۴-۱۴) شاخص های برازش تحلیل عاملی مرتبه دوم رفتار شهروندی سازمانی
نمودار ۴-۱۷) ضرایب تخمین استاندارد تحلیل عاملی تاییدی مرتبه دوم رفتار شهروندی سازمانی
نمودار ۴-۱۸) اعداد معناداری تحلیل عاملی تاییدی مرتبه دوم رفتار شهروندی سازمانی
۴-۳-۴- بررسی وضعیت متغیرهای تحقیق:
پس از انجام تحلیل عاملی تاییدی و حذف گویه ­های زاید، به منظور بررسی وضعیت متغیرهای تحقیق از آزمون میانگین یک جامعه استفاده می­کنیم. با توجه به اینکه از طیف ۵ تایی استفاده شده است، بنابراین حد وسط آن یعنی ۳ به عنوان میانگین آزمون فرض می­ شود. هدف، بررسی این موضوع است که آیا میانگین متغیر مورد بررسی تفاوت معناداری با این عدد دارد یا خیر. در این آزمون فرضیه اولیه و فرض مخالف به صورت زیر است:

?۰: µ = ۳
??: µ ≠ ۳
اگر فرض اولیه رد شود می توان نتیجه گرفت میانگین متغیر مورد بررسی اختلاف معناداری با عدد ۳ دارد. در جدول ۴-۱۵ وضعیت متغیرها و ابعاد مختلف تحقیق بررسی شده است.