۱-۸ قلمرو مکانی تحقیق :
قلمرو مکانی این تحقیق شهرک صنعتی خرمدشت تهران می باشد که فعالیت خود را در زمینه تولید مبلمان و دکوراسیون منزل از سال ۱۳۸۸ آغاز نمود و هم اکنون حدود ۳/۱ محصولات مربوط به این صنعت را تولید می کند. این شهرک در ۳۰٫ کیلومتری شرق تهران قرار دارد و بیش از ۱۲۰ واحد تولیدی در ان مشغول به فعالیت هستند.
۱-۹ قلمرو زمانی تحقیق:
از نظر زمانی بررسی تاثیر بازارگرایی بر عملکرد شرکتهای تولید کننده مبلمان و دکوراسیون در سال ۱۳۹۱ و شرایط حاکم بر این شرکت در این دوره زمانی مد نظر می باشد
فصل دوم
مروری بر تحقیقات انجام شده
مقدمه :
بررسی ادبیات تحقیق به دو بخش کلی تقسیم می شود : بخش اول مربوط به بازار گرایی و مبانی نظری و پژوهشی آن است و بخش دوم به عملکرد سازمان و بطور اخص عملکرد مشتری می پردازد.
بررسی ادبیات تحقیق مربوط به بازارگرایی با توجه به بیان مسله ارائه شده در فصل ۱ و جهت داشتن چهارچوبی کاربردی از روش شناختی استفاده می کنیم. در قسمت نخست تمرکز بر روی مفاهیم و تعریف می باشد و در این ادبیات به این پرسش پاسخ داده شده است که بازارگرایی چیست ؟ سپس رفتار های شرکت های بازار گرا و تاریحچه و پیشینه بازار گرایی مورد بررسی قرارمی گیرد.عوامل تعیین کننده بازارگرایی و ابعاد بازارگرایی بخش دیگری است که در این فصل به آن پرداخته می شود.
سپس دیدگاه های بازارگرایی و مدل های موجود بازارگرایی مورد توجه قرار می گیرد.در قسمت آخر بخش اول نیز مولفه های بازارگرایی مورد نظر این تحقیق بررسی می شوند.
در بخش دوم عملکرد سازمان مورد بررسی قرار می گیرد.عملکرد سارمان ها با توانایی آنها برای بقا در صنعت خود سنجیده می شود. عملکرد کسب و کار شامل معیار های ذهنی عملکرد مانند رضایت مشتری و وفاداری مشتری و نیز معیار های عینی مانند حاشیه سود ، بازگشت سرمایه است .
۲-۱ بازارگرایی چیست؟
بازارگرایی یکی از جنبه های فرهنگ سازمانی است که در آن کارکنان بالاترین ارزش را به سودآوری بنگاه و نگهداری مشتری از طریق ایجاد ارزش برتر میدهند .بازارگرایی یک نوع هنجار رفتاری است که در سرتاسر سازمان گسترش یافته و از طریق نو آوری پاسخگوی نیازهای حال و آتی بازار و مشتری است . شرکتهای بازارگرا دارای مزیت رقابتی در سرعت پاسخگویی به نیازهای بازار و مشتریان میباشند؛ همچنین در پاسخ به فرصتها و تهدیدات بازار اثربخش عمل میکنند .ارزش محوری در بازارگرایی این است که سازمان را در مقابله با شرایط کسب و کار جدید آماده میسازد و میتواند اطلاعات لازم را از بازار به دست آورده و خود را آماده پاسخگویی به نیازهای بازار کند..این نوع فرهنگ بازارگرایی زمانی برای سازمان به عنوان مزیت رقابتی مطرح است که غیر قابل تقلید، نادر و با ارزش باشد( اسلاتر و نارور ؛ ۲۰۰۷،۷۶).
۲-۲ تاریخچه و پیشینه :
مفهوم بازارگرایی اساسا ایده ای منطقی می باشد که مشتری را در مرکز فعالیت های سازمان قرار می دهد.در مورد بازارگرایی تا دهه ۱۹۹۰ تحقیق تجربی کمی صورت گرفته بود و در مورد تعاریف رسمی آن توافق کمی حاصل شده بود و تنها در مورد کاربرد عمومی آن بحث هایی انجام گرفته بود.
۲۰۰ سال پیش ادام اسمیت حاکمیت مشتری را مطرح نمود و با این جمله یکی از اصول اصلی بازارگرایی یعنی تمرکز بر مشتری را بطور اثربخش بیان کرد .دو قرن پیش ” لویت ” مجددا دید گاه او را مورد تایید قرار داد و یکی از اهداف اصلی شرکت را جذب و حفظ مشتری اعلام کرد.
حدود نیم قرن پیش ” پیتر دراکر” اظهار داشت که اولین وظیفه یک شرکت مشتری یابی یا ایجاد مشتری است.
این مفهوم طی سه یا چهار دهه اخیر با نامهای گوناگونی مطرح شده است.برای مثال ” فلتون ” مفهوم بازارگرایی را ” بیان عقاید شرکت ” و بعضی صاحب نظران دیگر آن را ” فلسفه کسب و کار ” ؛ ” آرمان ” ، “بیان سیا ست گذاری ” بیان کرده اند که تمام این عبارات به عقیده و ارمانی اشاره دارد که فقط در بیان ماموریت شرکتها دیده می شود.
بازارگرایی در دهه ۱۹۶۰ با انتشار تعداد زیادی از کتابهای بازاریابی توسعه یافت و منجر به پذیرش این گزارش توسط شرکتها شد ، لذا سازمان منابع و قدرت سیاسی زیادی صرف ایجاد واحد های بازاریابی نمودند ، به گونه ای که در انگلستان آموزش بازاریابی حرفه ای توسط موسسات بازاریابی اغاز شد.(فلتون ،۲۰۰۱،۵۶۴)
همچنین مجلات بازاریابی اروپایی برای اولین بار در سال ۱۹۶۷ انتشار یافت و استقرار مفهوم بازاریابی یا بازارگرایی بعنوان گامی از توسعه در نظر گرفته شد که باعث رضایت بیشتر مشتری و تعهد سازمانی کارکنان می شد. لذا واژگانی چون مصرف گرایی ؛ بازاریابی گرایی ؛ رویکرد بازاریابی ،بازارگرایی و مشتری گرایی توسط دانشگاه ها و متخصصان بازاریابی مورد استفاده قرار گرفت.(استبان و دیگران ؛۲۰۰۲،۱۰۰۸)
اما با وجود رواج این مفهوم نه مفهوم بازاریابی و نه استقرار آن تا دهه ۱۹۹۰ در تحقیقات تجربی و میدانی مطرح نشد.بنابراین اگر بازارگرایی را مفهوم تکامل یافته ای در طول زمان بدانیم روند تکاملی آن بشرح زیر است :
۲-۲-۱ دهه ۱۹۵۰ و نیمه اول دهه ۱۹۶۰ :
در این دوره ادبیات موجود فقط بر معانی و مفاهیم بازارگرایی متمرکز شد بطوریکه هیچ یک از محققان نتوانستند تحقیقی بصورت تجربی و عملی انجام دهند و اکثر تحقیقات آنها جنبه تیوریک بخود گرفت. لذا مقیاس مناسب و دقیقی جهت سنجش و ارزیابی بازارگرایی ایجاد نشد. تحقیقات در این دوره بیشتر بر شرکتهای کوچک صنعتی متمرکز شده بود.(هان جین ،۱۹۹۸،۱۲۱۱)
۲-۲-۲ اواسط دهه ۱۹۶۰ تا اوایل دهه ۱۹۸۰
در این دوره از واژه بازاریابی برای اشاره به مفهوم بازارگرایی استفاده شد و اکثر تحقیقات به شرکت های بزرگ معطوف گردید. با شروع دهه ۱۹۸۰ ، کم کم واژه بازارگرایی معرفی و موانع ، محدودیت ها و روش چیرگی بر آنها مورد توجه قرار گرفت ، بطوریکه اکثر سازمانها این مفهوم را پذیرفته و علاقه و تمایل خود را به پذیرش ان نشان دادند ، لذا این مساله باعث ایجاد مفهوم کاربردی بازارگرایی در اکثر مطالعات شد و مقیاسهایی جهت اندازه گیری این مفهوم ابداع شد. با توجه به اینکه مقیاسها خیلی پیچیده نبودند ، از مقیاسهای رتبه ای در ابتدای دوره و طیف لیکرت و تراسون در پایان دوره استفاده گردید. روایی و اعتبار هیچیک از این مقیاسها بخاطر ساده بودن تکنیک ها در این دوره مورد استفاده قرار نگرفت. .(هان جین ،۱۹۹۸،۱۲۳۲)
۲-۲-۳ اوایل دهه ۱۹۸۰ تا اوایل دهه ۱۹۹۰
در طی این دوره ، شرکتها تمایل زیادی به سمت بازارگرایی پیدا کردند و مفهوم کاربردی بازارگرایی در اکثر مطالعات و تحقیقات ایجاد گردید ؛ بطوریکه حوزه مطالعاتی در این دوره علاوه بر شرکت های صنعتی به بخشهای خدماتی دیگری چون مراکز بهداشتی ، بیمارستانها و بانکها و آژانسهای مسافرتی تسری یافت. در این دوره جهت اندازه گیری درجه بازارگرایی از طیف لیکرت و تراستون استفاده گردید و نتایج آن بر روی فروشند گان شرکت های خدماتی آزمون شد. اعتبار این مقیاس توسط آلفای کرونباخ تست و مطالعات این دوره با بکارگیری اکثر تکنیکهای پیچیده انجام شد .نتایج بدست آمده در این دوره حاکی از این است که شرکتهای بازارگرا ، قدرت بیشتری در مقایسه با شرکتهای غیر بازارگرا در محیط دارند ، بطوریکه بازارگرایی نتایج وسیعی برای شرکت ایجاد می کند.(هان جین ،۱۹۹۸،۱۲۵۶)
۲-۲-۴ اوایل دهه ۱۹۹۰ تا کنون
در طی این دوره واژه بازارگرایی ایجاد و تحقیقات در کشورها و سایر حوزه های خدماتی مانند شرکتهای بیمه و هتل ها گسترش یافت بطوریکه حوزه جغرافیایی تحقیق به کشورهایی مانند ژاپن ،تایوان ، هنگ کنگ، استرالیا و بعضی کشورهای اروپایی پیش رفت.
تکنیک های تجزیه و تحلیل در این دوره به تک متغیره[۱] و دو متغیره[۲] و چند متغیره[۳]طبقه بندی شد.نتایج بدست آمده تر در این دوره همانند دوره قبل اهمیت بازارگرایی و سودهای ناشی از فروش نوآوری و محصول تولید شده را بیش از پیش مورد توجه قرار دادند..(هان جین ،۱۹۹۸،۱۲۸۹)
۲-۳ عوامل موثر بر بازارگرایی : (کهلی و جاورسکی ؛۱۹۹۰،۲۵۱)
۲-۳-۱ عوامل سازمانی
در تحلیل عواملی که بر بازارگرایی یک شرکت نقش دارند چندین عامل مورد توجه قرار گرفته اند. ” کهلی و جاورسکی ” (۱۹۹۰) بازارگرایی رانتیجه سه فعالیت می دانند.
۱) جمع اوری اطلاعات از بازار در مورد نیازهای فعلی و آتی مشتریان و(۲) توزیع این اطلاعات
میان همه بخشهای سازمان (۳) واکنش به اطلاعات کسب شده. علاوه بر مراحل فوق واکنش به اطلاعات را نیز به دو مرحله تقسیم می کنند.مرحله اول طراحی واکنش ، مرحله دوم اجرای واکنش تجزیه و تحلیل هر یک از سه فعالیت مذکور نقش عوامل سازمانی و محیطی بر بازارگرایی را پر رنگ تر می سازد. در ترسیم فرایند کسب اطلاعات تا واکنش مناسب به آنها “کهلی و جاورسکی (۱۹۹۳( سه عامل را شناسایی کرده اند. این عوامل عبارتند از : مدیریت عالی ، پویایی بین بخشها و سیستمهای سازمانی (شکل۲-۱)
بر اساس یافته های ” کهلی و جاورسکی ” (۱۹۹۳ ) تایید و تاکید مدیریت عالی باعث بهبود بازارگرایی سازمان می شود. دومین عاملی که در ارتباط با مدیریت عالی مورد تحقیق قرار گرفته است میزان اجتناب از خطر مدیران می باشد. پاسخگویی به نیازهای بازار غالبا با تولید محصولات و خدمات جدید همراه است.اما محصولات جدید با خطر شکست در پذیرش توسط مشتریان روبرو هستند. ” کهلی و جاورسکی ” معتقد هستند که اگر مدیریت عالی پذیرای خطرات شکست در موفقیت محصولات جدید باشند مدیران رده های پایین و سایر کارکنان نسبت به فعالیت جهت نواوری و تولید محصولات جدید بسیار تمایل خواهند داشت و محافظه کاری مدیران در این زمینه و عدم پذیرش مسئولیت شکست باعث گریز کارکنان از ملزومات بازارگرایی خواهد شد. اجتناب از خطر بیشتر نزد مدیران ، بازارگرایی شرکت را کاهش خواهد داد. دومین دسته از عوامل پویایی بین بخشی می باشد که به تنش میان بخشها بر می گردد و از ناسازگاری واقعی یا انتظارات نا بجای بخشها ناشی می شود.(گاسکی،۱۹۷۴،۸۴ ).
محققان دیگر نیز از تضاد بین بخشی به عنوان عامل تاثیرگذار بر بازارگرایی یاد کرده اند. (اویت ؛۱۹۶۹ ؛,۳۴۶)
بازارگرایی
کسب اطلاعات از بازار
توزیع اطلاعات در سازمان
پاسخگویی به اطلاعات کسب شده
سییستم های سازمانی
رسمیت
تمرکز
تفکیک میان واحدها
سیستم پا داش
شکل۲-۱ عوامل تاثیرگذار بر بازار گرایی
منبع : ( کهلی و جاورسکی ؛ ۱۹۹۳ ؛ ص ۵۵ )
تمرکز نیز نقطه مقابل تفویض اختیار در یک سازمان و در صد مشارکت افراد و اعضای سازمان در تصمیم گیری هاست )آیکن ،۱۹۶۸،.۹۸) . بخش بندی میان واحدها یا پیچیدگی به تعداد بخشهایی که در یک سازمان فعالیت می کنند ولی جدا از هم هستند اشاره دارد.
تحقیقات نشان داده است که هم رسمیت و هم تمرکز نسبت به کاربرد اطلاعات در تقابل هستند. همچنین تمرکز و رسمیت انعطاف پذیزی سازمان را کند می کند و توزیع اطلاعات که دومین فعالیت بازارگرایی از دید ” کهلی و جاورسکی ” است را با مانع روبرو می کند.
سومین جنبه بازار گرایی واکنش به اطلاعات کسب شده از بازار می باشد که به نوعی باید حاوی نوآوری در پاسخ به نیازهای بازار باشد. زالتمن[۴]؛ دونکان[۵] و هالبک[۶] رفتار نواورانه را شامل دو بخش دانسته اند (۱) مرحله راه اندازی که در تطبیق با فعالیت های بازارگرایی شامل جمع اوری اطلاعات بازار و توزیع این اطلاعات بین واحدهای سازمانی است. (۲) مرحله اجرا که پاسخگویی یا واکنش شرکت به اطلاعات کسب شده را شامل می شود. زالتمن ؛ دونکان و هالبک (۱۹۷۳) مطالعات زیادی درباره تاثیر ابعاد سازمانی مثل رسمیت ، تمرکز و تفکیک بین واحدها بر رفتار نو آورانه انجام داده اند و تاثیرات متناقضی را مشاهده کرده اند. یافته های آنها نشان می دهد که اگر چه متغیر های ذکر شده ممکن است در مرحله راه اندازی رفتار نواورانه مانع باشند اما در مرحله اجرا می توانند نقش تسهیل کننده را ایفا کنند.
بنابراین با توجه به نتایج این مطالعات می توان بیان داشت که رسمیت یک سازمان می تواند فرایند کسب اظلاعات را با مشکل مواجه کند اما در مرحله واکنش به نیازهای سازمانی نیز بازارگرایی یک سازمان را تحت تاثیر قرار می دهند. سیستمهای ارزیابی و پاداش در شکل دهی رفتار کارکنان تاثیر دارند.
وبستر[۷] (۱۹۸۸ ) معتقد است کلید بهبود بازارگرایی و مشتری گرایی در چگونگی ارزیابی و پاداش مدیران نهفته است. یافته های وبستر (۱۹۸۸) نشان می دهد که اگر اولویت مدیران کوتاه مدت و تمرکز آنها بر فروش و سودآوری باشد احتمالا انها از عوامل بازار مثل رضایت مندی مشتری و رفتار بازارگرایانه تعیین کننده سیستمهای پاداش است فضای سازمانی برای دست یافتن به درجات بالاتر بازارگرایی آمادگی بیشتری دارد.
اساسا تضاد بین بخشها ارتباط میان بخشها را مختل می کند (والکر ،۱۹۸۷، ۱۱۲). در نتیجه توزیع اطلاعات در سازمان با مشکل روبرو خواهد شد. همچنین از هماهنگی میان بخشها و واحدها در واکنش به نیازها و خواسته های بازار جلوگیری خواهد کرد ؛ در نتیجه مانع بازارگرایی
می شود. ارتباطات آسان بین افراد و واحدها در سازمان عامل دیگری است که بر بازارگرایی تاثیر
می گذارد. میزان رسمیت در سازمان بر ارتیاطات بیشتر باعث تسهیل جریان توزیع ، تعامل و تبادل اطلاعات می شود و به همین صورت کاربرد اطلاعات را آسان می کند. (دشپند ،۱۹۷۸، ۲۴۷)
بنابراین ارتباطات بیشتر و آسانتر در سازمان باعث بهبود بازارگرایی شرکت می شود.
سومین دسته از عوامل ساختار و سیستمهای سازمانی نامگذاری شده اند. سه متغییر ساختاری رسمیت؛ تمرکز و بخش بندی میان واحدها می باشند. رسمی بودن به درجه یا میزانی اطلاق
می شود که قوانین ؛ نقشها ؛ نسبتهای اختیار ؛ ارتباطات ؛ هنجارها و ضمانت های اجرایی فرمانها و رویه ها را تعریف می کند. ( هال ،۱۹۷۶، ۶۵۴)
۲-۳-۲ عوامل ویژه بازار
به غیر از متغیرهای سازمانی که بر بازارگرایی یک شرکت تاثیر می گذارند عوامل ویژه بازار هم بازارگرایی را متاثر می کنند. در واقع وقتی شرکتها در بازار های شناخته شده ؛ با ثبات و قابل پیش بینی فعالیت می کنند نیاز آنها به بازارگرایی کمتر می شود و اجباری در توسعه فعالیت ها ندارند ؛ ولی چون در بلند مدت اغلب بازارها نمی توانند ثبات یا قابلیت پیش بینی خود را حفظ کنند ؛ سازمانها مجبورند خود را با تغییرات بازار وفق دهند. بر اساس مدل رقابتی پورتر اگر ساختار بازار را متشکل ازپنج فاکتور اصلی تامین کنندگان ؛ مشتریان ، رقبای بالفعل ( موجود) ، محصولات جایگزین و رقبای بالقوه بدانیم می توان گفت ماهیت و نوع بازار بر مبنای پنج فاکتور مذکور ایجاد و تعیین می گردد.(جورج ،۱۹۹۹،ص ۱۰۱۰)
دیویس (۱۹۹۰ ) نیز بازارهای مختلف را مورد تحقیق قرار داد و اهمیت عوامل زیر را در محیط های مختلف اندازه گیری نمود :
۱ – میزان اهمیت شرکت به فعالیت های بازاریابی ( تحقیقات بازاریابی رسمی ؛ استفاده از استراتژی تقسیم بازار و … )
۲-ساختار سازمانی شرکتها
نتایج به این موضوع اشاره دارد که در بازارهایی که نرخ رشد فزایتده دارند ، تمایل سازمانها به انجام تحقیقات بازاریا بی و فعالیتهای نوآورانه بیشتر است. بدین ترتیب اگر بازارگرایی را مجموعه ای از باورها و ارزشها بدانیم که در جهت تامین نیازهای مشتری حرکت می کند ، ارتباط بین رشد تکاملی بازار و بازارگرایی بیشتر مشخص می شود.
از عوامل دیگر تعیین کننده در ارتباط بین درجه پذیرش بازارگرایی و عملکرد شرکتها می توان به قدرت تامین کنندگان مواد اولیه ، خریداران شرکت ، موانع موثر بر ورود شرکتها به بازار ، عوامل خروج از بازار , شدت رقابت و درصد تغییرات تکنولوژی اشاره نمود.
کهلی و جاورسکی (۱۹۹۰) تاثیر سه عامل محیطی یر بازارگرایی را اندازه گیری نمودند.این سه عامل عبارتند از : آشفتگی بازار ( نرخ تغییر در ترکیب و سلایق مشتریان ) ، شدت رقابت و تغییرات تکنولوژی
سازمان هایی که در بازارهای آشفته تر کار می کنند برای دستیابی به رضایتمندی مشتریانی که مرتب اولویتهایشان تغییر می کند نیاز مند اصلاح محصولات و خدمات خود خواهند بود ، بنابراین احتمالا بازارگرایی در بازارها آشفته تر ارتباط بیشتری با عملکرد تجاری خواهد داشت.
شدت رقابت در بازار نیز بر بازارگرایی تاثیر می گذارد. کهلی و هاتسون (۱۹۸۶) و جاورسکی (۱۹۹۰) دریافتند که در نبود فضای رقابتی یک سازمان ممکن است خوب عمل کند حتی اگر بازار گرا نباشد چرا که مشتریان در این حالت گروگان سازمان خواهند بود. در مقابل در شرایط رقابتی مشتریان گزینه های زیادی برای رفع نیازهای خود دارند ؛ در نتیجه سازمانی که بازارگرا نباشد مشتریان خود را از دست خواهد داد ، بنابراین انتظار می رود در شرایط رقابتی ، بازارگرایی علملی تعیین کننده در فعا لیت یک شرکت باشد.
نرخ تغییرات تکنولوژی نیز بازارگرایی یک سازمان را متاثر می کند . بازار گرایی اساسا به معنای بهبود مزایای رقابتی است ، به این دلیل که یک سازمان را قادر به شناسایی نیازهای مشتریان و عرضه محصولات و خدمات متناسب با نیازهای آنان خواهد کرد. تکنولوژی می تواند به عنوان یک مزیت رقابتی برای سازمان باشد. سازمان با ظهور تکنولوژی نوین که به سرعت تغییر می کند از طریق نوآوری در تکنولوژی ها برای خود مزیت رفابتی ایجاد می کند ، بنابراین اینگونه سازمانها تکنولوژی را جایگزین بازارگرایی می کنند در مقابل سازمان هایی که با تکنولوژی های ثابت کار می کنند برای دست یافتن به مزایای رقابتی بیشتر نیازمند بازارگرایی خواهند شد .

 

 

دونالدسون و دیویس[۶۸]،(۱۹۹۱) با این ایده موافق میباشند چرا که به عقیده آن ها این رهبری برای رسیدن به اهداف مشخص و روشن لازم است و اظهار میدارند در موقعی که مدیرعامل اختیار تام دارد و به عنوان رئیس هیأت مدیره نیز خدمت می کند می تواند عملکرد شرکت را افزایش دهد.
ب) دیدگاه مخالف با دوگانگی (تئوری نمایندگی)
تئوری نمایندگی بر این عقیده است که باید نقش مدیرعامل که یک ناظر قوی بر امور مدیران است از ریاست هیأت مدیره جدا باشد بر اساس این تئوری، نقش دوگانگی نظارت موثر هیأت مدیره را کاهش می دهد. طبق تئوری نمایندگی، دوگانگی به سبب ترکیب نظارت و اجرا روی عملکرد شرکت تاثیر منفی دارد.
نظرات متعددی در این زمینه وجود دارد، از جمله:
این موضوع را از دو مقوله می توان بررسی نمود، بر طبق تئوری مباشرت، دوگانگی، قدرت و رهبری شفافی را بوجود می آورد ولی از طرفی بر اساس تئوری نمایندگی، نظارت موثر هیأت مدیره را کاهش می دهد.
۲-۲-۹) مالیات
در تعریف مالیات مبلغی که دولت از اشخاص، شرکت ها و موسسات بر اساس قانون برای تقویت عموم حکومت و تامین مخارج عامه دریافت می کند. افزون بر خصلت اجباری بودن، یک خصوصیت بارز دیگر مالیات در این است که رابطه صحیح دوطرفه یا متنابهی میان میزان مالیات دریافتی و ارزش خدمات عمومی که مالیات دهندگان از آن برخوردار می شوند وجود ندارد.
گسترده تر شدن تعهدات دولت ها در جهت تحقق اهدافی چون رشد اقتصادی، ثبات قیمتها، افزایش اشتغال و توزیع عادلانه درآمد، مخارج دولت را با روند صعودی مواجه کرده که دولتها را بر آن می دارد تا از طرق گوناگون به تامین مالی آن اقدامی نمایند.
عکس مرتبط با اقتصاد
بطور کلی، دولت از طریق مالیات(مستقیم و غیرمستقیم)، درآمد نفت، درآمدهای حاصل از انحصارات و مالکیت دولت، درآمدهای حاصل از خدمات و فروش کالا، وامهای داخلی و خارجی و بالاخره درآمدهای پولی و بانکی برای تامین هزینه های پیش بینی شده خود کسب درآمد می کند(رازقی، ۱۳۷۱، ۱۳۸).
هرچند طی چند دهه گذشته درآمد حاصل از فروش نفت خام، بخش عمدهای از درآمدهای دولت را تشکیل دده است، مالیات نیز بخشی از مخارج دولت را تامین کرده و میزان این سهم بعنوان یکی از موضوعات اقتصادی قابل بحث است. ترکیب نامناسب درآمدهای دولت از یکسو به دلبستگی شدید اقتصاد و درآمدهای دولت به صادرات نفت خام و از سوی دیگر به نبود نظام مالیاتی جامع کارآمد در کشور اشاره دارد.
نسبت مالیات به کل درآمدهای دولت در سال (۲۰۰۴) برای کشورهای استرالیا، ایالات متحده آمریکا، دانمارک و انگلستان، به ترتیب برابر ۹۱، ۶۷ ، ۸۴ و ۷۴ درصد و همچنین نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی در سال (۲۰۰۳) برای کشورهای فوق به ترتیب معادل ۶/۳۱، ۶/۳۵، ۳/۴۸، و ۶/۳۵ درصد بوده است. از جمله کشورهای همسایه ایران نیز می توان به ترکیه اشاره نمود که در سال (۲۰۰۳) نسبت مالیاتی آن ۸/۳۲ % و نسبت درآمدهای مالیاتی به کل درآمدهای دولت در این کشور در سال (۲۰۰۴) معادل ۷۷ % بوده است. این در حالی است که نسبت مالیات به کل درآمدهای دولت در ایران در سال (۲۰۰۴) معادل ۳۳ % و نسبت مالیات به تولید ناخالص داخلی در سال(۲۰۰۳)، معادل ۶ % بوده است.
پایین بودن این نسبتها در ایران در مقایسه با سایر کشورها و ضرورت دستیابی به اهداف چشمانداز بیست ساله کشور به منظور پوشش هزینه های جاری دولت از طریق مالیات، لزوم بررسی عملکرد نظام مالیاتی در ایران و بررسی نقاط ضعف و قوت آن را روشنتر میکند. انواع مالیات ها در بودجه به پنج بند تقسیم شدهاند (مالیات بر واردات، مالیات بر شرکت ها، مالیات بر مصرف و فروش، مالیات بردرآمد و مالیات بر ثروت)(رزاقی، ۱۳۷۱، ۱۴۸).
انواع مالیات
در تقسیم بندی کلاسیکها (دوانی، ۱۳۸۲) همان طور که در نمودار زیر آمده انواع مالیات به دو دسته تقسیم بندی می شود:

نمودار (۲-۱) انواع مالیات
عدالت مالیاتی
عدالت، یک مفهوم ارزشی است و براساس قضاوت ها و معیارهای مختلف ارزشی، به صورت های متفاوت تعبیر و تفسیر می گردد. صاحبنظران معتقدند که مفهوم عدالت نتیجه تفکر و رضایت اجتماعی است و دو نوع تعبیر و تفسیر از این مفهوم وجود دارد:
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
۱-عدالت افقی و ۲- عدالت عمودی
مالیات بندی بر طبق توانایی پرداخت مقرر می دارد که افراد با ظرفیت های یکسان، پرداخت یکسان و افراد با توانایی بیشتر، پرداخت بیشتری انجام دهند، به حالت اول عدالت افقی و به حالت دوم عدالت عمودی اطلاق می گردد. قاعده عدالت افقی صرفا اصل پایداری عدالت را تحت قانون اعمال می کند. بعنوان مثال در مالیات بر درآمد، افراد با درآمد یکسان باید مالیات یکسانی پرداخت نمایند. قاعده عدالت عمودی نیز در انطباق با رفتار برابر است، اما بر این پایه استدلالی است که افراد توانایی مختلف ، اگر قرار باشد با یکسانی را به دوش کشند، باید به مقدار متفاوت مالیات بپردازند. اگر توانایی را برحسب درآمد اندازه گیری کنیم، شخص الف با درآمد بیشتر باید بیش از شخص ب مالیات بپردازد. در این معنا ، هردو قاعده عدالت از اصل رفتار برابر تبعیت می کنند و هیچ کدام از آن ها نسبت به دیگری اساسی تر نیست (ماسگریو[۶۹]، ۱۹۱۰).
۲-۲-۱۰) دیدگاه های رایج برای اجرای عدالت مالیاتی
برای اجرای عدالت مالیاتی سه دیدگاه وجود دارد، این سه دیدگاه عبارتست از :
نظریه قدرت پرداخت: بر اساس این نظریه هر کس که قدرت و توانایی بیشتری در پرداخت انواع مالیات داشته باشد بایستی مالیات بپردازد.
نظریه نفع حاصله از خدمات: انواع مالیات متناسب با منافع حاصله از خدمات دولت می باشد. مشکلی که این روش دارد عدم امکان اندازه گیری صحیح در استفاده از خدمات برای افراد است.
نظریه عدالت مالیاتی در راستای عدالت اجتماعی: قدرت مالیات بندی بر توزیع مجدد درآمد از طبقات بالاتر به طبقات پایین تر اجتماعی است و تقریبا همه بار مالیاتی را بر دوش طبقات ثروتمند جامعه تحمیل می نماید.
۲-۲-۱۱) علل و زمینه ها ی ناکارآمدی نظام مالیاتی ایران
اگرچه از وصول مالیات به طریق نظام شبه سیستمی در حدود یک قرن در ایران می گذرد، اما همچنان نمیتوان ادعا کرد که نظام وصول مالیات در ایران حتی شبیه کشورهای تقریبا در حـال تـوسعه است. در هر صورت پایبندی به اصول و روش های نوین بشری در اجرای سیاست های توسعه، باید سرلوحه کار مسوولان مربوطه قرار گیرد تا به هدف های مورد نظر در وصول حداکثر مالیات دست پیدا کنند. به نظر می رسد با توجه به تغییر و تحولات در نظام مالیاتی ایران از حدود یکسال پیش به این طرف، بتوان امیدوارانه چشم به سوی نظام مطلوب مالیاتی داشت. نظامی که در سال های گذشته تبدیل بـه ویرانهای شده است که اصلاح ساختاری و بنیادی آن هزینه های زیادی میطلبد. در زیر به علل و زمینه های ناکارآمدی سیستم مالیاتی ایران از چهار بـعد قوانین و مقررات، فرایندهای مالیاتی، مؤدیان و منابع انسانی پرداخته در برخی موارد راهکارهایی جهت برون رفت از این مشکلات بیان گردیده.
۱) قوانین و مقررات مالیاتی
یکی از مهمترین عوامل موثر در تضعیف و عدم اثربخشی سیاست های مالیاتی، پیچیدگی و ابهام در قوانین و مقررات مالیاتی است. این مساله به تنهایی به کارآیی اجرایی سیاست های مالیاتی صدمه وارد میکند. به منظور تضمین اثربخشی دستگاه مالیاتی در قدم اول باید قوانین و مقررات مالیاتی و حسابداری به طور جامع تعریف و تضمین شود. برای رویه ها و قوانین جدید باید مجوزهای جدید اخذ شود تا در آییننامههای مالیاتی ثبت شود. تغییرات قوانین مالیاتی به شدت به استاندارد های نوین حسابداری وابسته است. به عبارت دیگر بـاید مقررات مربوط به مؤدیان در نگهداری دفاتر و فاکتورها و چگونگی ارائه آن ها به سازمان مالیاتی، به صورت شفاف تبیین شود. در نهایت برای پیاده کردن اصلاحات باید حمایت حاکمیت و آحاد مردم جلب شود.
حسابداری266″ />
به طور کلی قوانین خوب وکارآ، چندین خصوصیت و ویژگی به شرح ذیل را دارا هستند:
الف – کارآیی
در مورد کارآیی قانون، باید به این نکته توجه کرد که آیا قانون مربوطه از نظر اجرای سیاست های مالیاتی، کارآیی و اثر بخشی را دارد به عبارت دیگر قانونی کارآ و اثر بخش است که نتیجه مورد نظر از تصویب آن حاصل شود. به عنوان مثال یکی از اهداف قانون برای الزام مؤدیان مالیات بر شرکت ها به منظور ارائه اظهارنامه و ترازنامه و سود و زیان، میتواند شناخت کامل از نحوه گردش مالی یک شرکت در اقتصاد و استفاده از اطلاعات مالی این شرکت برای ردیابی مفاسد مالی بنگاه های دیگر باشد. چنانچه این هدف قانونگذار، با ارائه درست ترازنامه و سود و زیان شرکت ها حـاصل شود می گوییم قانون، کارآ (اثربخش) بوده است.
ب – سازماندهی
سازماندهی منطقی باعث درک و فهم بهتر مؤدیان و کاربران از قانون مالیاتی می شود. سازماندهی قانون به این مفهوم است که مقررات مربوط به یک بخش خاص، همگی در کنار آن باشند به عبارت دیگر مطالب مربوط به هم تا جایی که امکان دارد در کنار هم باشند. به عنوان مثال مؤدیان مالیاتی اشخاص حقوقی (شرکت ها) در صورتی که تمام مطالب مربوط به اجراییات و مقررات فصل امور مالیاتی شرکت ها در یک فصل جداگانه لحاظ شده است خیلی کمتر دچار سردرگمی و ابهام خواهند شد.
ج – قابلیت درک
در صورتی که بخواهیم قابلیت درک یک متن افزایش یابد، اولا باید عبارت یک متن کوتاه باشد و ثانیا از کلمات مرموز و غیرشفاف جلوگیری به عمل آید به عبارت دیگر، متنی گویا و ساده ارائه کرد.
حامیان استفاده از زبان ساده در قانون نویسی خواهان پرهیز از زبان حقوقی برای نیل به قانونی آسان و همه فهم
هستند به عبارت دیگر تا جایی که امکان دارد باید از کلمات حقوقی و یا کلماتی که معروف به لغتنامه ای هستند پرهیز کرد به عنوان مثال میتوان به جای عـبارت «کمیسیون تقویم املاک»، عبارت «کمیسیون (هیات) ارزیابی املاک» را به کار برد.
د – انسجام
مفهوم انسجام به دو گونه قابل فهم است: اول اینکه میتواند به معنی ارتباط معنادار عناصر یک قانون با یکدیگر باشد و دوم اینکه با سایر مقررات و قوانین انسجام داشته باشد. به عبارت دیگر باید اطمینان یافت که قانون مالیاتی با بقیه نظام حقوقی تلفیق شود. به عنوان مثال قانون مالیات های مستقیم نـبـایـد بـه هیچ عنوان با اصول و استانداردهای حسابداری و حسابرسی مغایرت و ناهماهنگی داشته باشد و یا در خود قانون، فصل مربوط به اشخاص حـقیقی با فصل مربوط به اشخاص حقوقی (شرکت ها) ناهماهنگ باشد به طوری که بعضی از مشاغل در قالب اشخاص حقوقی و بعضی دیگر در قالب اشخاص حقیقی تعریف شوند.
۲) فرایندهای مالیاتی
فرایند وصول مالیات را میتوان از لحاظ ترتیب زمانی به تدوین و تصویب قانون، شناسایی مؤدیان، تشخیص مالیات، کنترل و بازبینی تشخیصها، طرح اعتراض به مالیات تشخیصی و نهایتا وصول مالیاتی تجزیه کرد. ضعف سیاست های مالیاتی (مدیریت مالیاتی) در هر یک از این مراحل می تواند جلوی اهداف قانونگذار را به هر نحو بگیرد.
تحلیل فرایندهای نظام مالیاتی از اظهار تا پرداخت در یک سیستم مالیاتی، زمانی مفید و ممکن است که اطلاعات بهنگام باشد و به درستی در مجاری صحیح قرار گیرد. اگر سازمان مالیاتی با اطلاعات ناقص مواجه شود، باید در سـیستـم اطلاعاتی و ممیزی خود تجدید نظر کرده، آن را دگرگون سازد. از طرفی مطابق قوانین حسابداری مالیاتی، دستگاه مالیاتی باید درآمدهای مالیاتی (چه به صورت پول نقد و چه به صورت حـسابهای بانکی مؤدی) را بدون واسطه از حساب مؤدی به حساب خزانه واریز کند. غالبا موانع قانونی و یا ضعف قانون باعث میشود که اطلاعات معتبر به دستگاه مالیاتی داده نشود. این امر فرهنگ تمکین مالیاتی را تضعیف میکند، اگرچه هیچگاه قابل رویت نیست. خلاصه تنگناها و مشکلات فرایندهای مالیاتی در سیستم مالیاتی ایران به شرح ذیل قابل دستهبندی است:
اغلب فرایندها، ناکارآمد و پـراکنـده هستنـد. همچنین حداقل معیارهای سنجش برای آن ها وجود ندارد.
در حال حاضر مالیات بر درآمد مشاغل و شرکت ها تقریبا از یک فرایند مـشتـرک، پیـروی مـی کننـد. تمـام مالیات های دیگر دارای فرایندهای مستقل و فرمهای جداگانه اظهارنامه مالیاتی با دفعات تسلیم اظهارنامه متفاوت هستند. این امر منجر به کاربرد بیهوده منابع در فعالیت های تکراری می شود.
تقریبا تمامی فرایندها به روش دستی انجام می گیرد و توانمندیهای ورود داده ها و ذخیرهسازی محدود است. فقدان تجزیه و تحلیل کامپیوتری، منجر به روند تشخیص و رسیدگی طولانی و دستی مالیات می شود که مستعد خطا هستند.
تـقـریبا هیچ معیار سنجش استانداردی (مانند مدت زمان مورد انتظار، زمانبندی پروژهای بر مبنای درصد پیشرفت کار و …) برای فرایندها وجود ندارد که به طور منظم قابل پیگیری و ردیابی باشد.
عدم توجه به رضایت مؤدیان مالیاتی؛ در حال حاضر، اغلب فرایندها از دیدگاه درونی سازمان مالیاتی طراحی میشود و کمتر توجهی به راحتی مؤدیان میشود. اینامر، موجب دلسردی مؤدیان و انگیزه اندک آنان برای تمکین از مقررات مالیاتی می شود.
فقدان آموزش مؤدیان مالیاتی درباره تخصیص صحیح منابع مالیاتی دولت، موجب نارضایتی بیشتر و عدم تمایل آنان به پرداخت مالیات می شود. قواعد شغلی و مقررات مالیاتی پیچیده، مانع از اصلاح فرایندها می شوند.
به طور کلی ماموران مالیاتی، درک اندکی از نوع فعالیت و فلسفه وجودی فرایندهایی که به موجب مقررات انجام می شود و یا حاصل عادتهای درازمدت دیگران است، دارند. در مورد نحوه تفکیک فرایندها برای انواع پایه های مالیاتی، در قانون مالیات های مستقیم، سخنی به میان نیامده است.
اغلب مقررات مالیاتی، دارای ابهاماتی هستند که توسط ماموران مالیاتی تفسیر می شوند و درک جامع مدیریتی و جمعی از آن ها وجود ندارد.
وجود اطلاعات محدود، ضعف اطلاعاتی را در رابطه با مؤدیان ایجاد می کند.
توزیع و انتقال اطلاعات محدود میان سازمان مالیاتی و سایر ذینفع ها (وزارتخانهها، اداره ثبت و مؤدیان مالیاتی) منجر به تشخیص غیر دقیق مالیات و از دست رفتن درآمدهای مالیاتی میشود.
اطلاعات ضعیف، توانایی سازمان مالیاتی ایران را در انجام حسابرسی موردی محدود می کند. به این دلیل که در حال حاضر تمامی شرکت ها و مشاغل (تـمامی پرونده های مالیاتی) مورد رسیدگی قرار می گیرند، بار کاری ممیزان مالیاتی غیرقابل تحمل است.
روش های اجرایی غیر موثر مـوجـب عـدم دقـت و حجم زیاد داد خواهی می شوند.
در بعضی مواقع ممیزان و مؤدیان مالیاتی روابطی را برقرار می کنند که بر رعایت انصاف و عدالت ممیزان تاثیر میگذارد. .
عدم وجود ساز و کارهای کنترلی در سیستم اجرایی مالیاتی، به ممیز مالیاتی قابلیت انعطافپذیری بسیار زیادی را در هدایت تشخیص می دهد. این امر، بیدقتی و تقلب را افزایش می دهد.
به دلیل عدم وجود روش های اجرایی مالیاتی قوی، تعداد زیادی از دادخواهی های مالیاتی علیه سازمان مالیاتی کشور طرح می شود.
۳) منابع انسانی
یکی از عوامل کلیدی در پیشرفت نظام مالیاتی، داشتن کارمندان کارآ و خلاق است. به منظور دارا بودن این پرسنل باید به ۳ نکته توجه کرد:

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

 

اختیارات و مسئولیت های هر شخص به طور کامل و شفاف، مشخص باشد.

هر فرد به رتبه و سمتی دست یابد که در آن تخصص، مهارت و تجربه داشته باشد.

هر شخص به اندازه شوونات، منزلت و مقامی که دارد حقوق و مزایا دریافت کند.

هـمــان طــور کـه کـارمنـدان در مـوقعیت های مختلف، متناسب با مهارت و تجربه خود، حقوق دریافت می کنند باید در ازای کارها و شیوه های جدیدی که در کار خود ارائه می دهند نیز پاداش دریافت کنند. اگر این سیاست ها به اجرا در نیاید، کارمندان به سکون و یکنواختی دچار شده، اغلب انگیزه کار درست را از دست داده، به شدت از سازمان خود رنجور شده و عدم رضایت شغلی خود را بروز میدهند.

شناخت رابطه استرس شغلی با رضایت شغلی

۴- مؤدیان مالیاتی

 

و مثال هایی هم در مورد دسته ی دوم و روش دوم نقل می کنند از جمله:
(… إِنَّما یُوَفَّى‏ الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِساب)[۱۱۹]‏ «… صابران اجر خود را به تمام و کمال و بدون حساب خواهند گرفت.»
و آیه: (… إِنَّ الظَّالِمینَ لَهُمْ عَذابٌ‏ أَلیمٌ)[۱۲۰] «… بدرستى ستمکاران عذابى دردناک دارند.»
روش سوم به این ترتیب است که، دلیل گرایش به رذائل و دوری از منشا همه ی فضائل یعنی خداوند، دو چیز است : ۱- انجام و گرایش به رذیلتی برای کسب یک عزت ۲- انجام و گرایش به رذیلتی به خاطر ترس از نیرویی, قرآن کریم، دیدگاهی را مطرح می کند که: (…إِنَّ الْعِزَّهَ لِلَّهِ جَمیعا…)[۱۲۱]
و فرد در این مکتب به یک دید الهی و توحیدی می­رسد که عزت و قدرت را جز در خداوند نمی­بیند و اصلا جز خدا را نمی­بیند و در نتیجه از خداوند که منشأ همه­ی فضایل است غافل نشده، یعنی زمینه ­های گرایش به رذایل که همانا کسب عزت یا ترس از نیرویی است را از بین می­برد و همه­ی این صفات را به خداوند نسبت می­دهد و فرد مؤمن متکی به خدا و دارای دید توحیدی، دیگر اصلا زمینه­ای برای دوری از فضایل و گرایش به رذایل در او باقی نمی­ماند.[۱۲۲]
راهکارهایی که برای تهذیب نفس در قرآن مطرح شده بسیار زیاد هستند که در این­ مطلب گنجایش تمام آن­ها وجود ندارد؛ از این رو به مهم­ترین این موارد اشاره­ای می­کنیم:

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

۲-۱- یقظه

یقظه به معنای بیدار شدن به خود آمدن و متنبه گشتن است.
اولین قدم در سلوک الی الله یقظه است. یقظه در تهذیب نفس از اهمیت زیادی برخوردار است. برای تحقق تهذیب نفس، بیداری دل از خواب غفلت و توجه کردن به غافل بودن خویش می‏باشدکه عارفان از آن به «یقظه»تعبیر می­ کنند. یک مبتدی که می­خواهد تهذیب نفس کند، باید از یقظه شروع کند. یعنی اول باید بیدار شود، حقیقت را بشناسد و بداند انسان برای چه به دنیا آمده و هدف برای خلقت چیست. مبدأ و مقصد را بشناسد و درباره این راه نورانی تفکر کند.[۱۲۳]
خداوند متعال می­فرماید: (یَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِّنَ الحَْیَوهِ الدُّنْیَا وَ هُمْ عَنِ الاَْخِرَهِ هُمْ غَافِلُون)[۱۲۴]
«آن­ها فقط ظاهرى از زندگى دنیا را مى‏دانند، و از آخرت (و پایان کار) غافلند!»
و می­فرماید: (وَ مَا هَذِهِ الْحَیَوهُ الدُّنْیَا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الاَْخِرَهَ لَهِىَ الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُواْ یَعْلَمُون)[۱۲۵]
«این زندگى دنیا چیزى جز سرگرمى و بازى نیست؛ و زندگى واقعى سراى آخرت است، اگر مى‏دانستند!»
تدبر عمیق در این آیات و دیگر آیات و دقت در اشارات آن­ها به خوبی معلوم می­ کند که موجودیت حیات دنیا بر پایه­ جهل و غفلت به خصوصی است و اگر این جهل و غفلت بر طرف شود و یقظه و تنبه حاصل شود، اساس مودیت آن متزلزل می­گردد و خیال و فریب بودن آن روشن می­ شود و حقیقت به وضوح می­رسد. این بیدار شدن و به خود آمدن از یک چنین جهل و غفلت را «یقظه» می­نامند.[۱۲۶]
آیات قرآن و خطاب­ها و نداهای ربوبی می­خواهد مؤمنین را بیدار نموده و به خود آورد. یعنی به آنان که اسلام و ایمان آورده و زمینه روحی آن­ها مستعد برای به خود آمدن و متنبه گشتن است، خطاب­ها و نداهای بخصوصی دارد. گاهی می­فرماید:
(یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ ءَامِنُواْ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْکِتَابِ الَّذِى نَزَّلَ عَلىَ‏ رَسُولِه…)[۱۲۷]
«اى کسانى که ایمان آورده‏اید! به خدا و پیامبرش، و کتابى که بر او نازل کرده، ایمان (واقعى) بیاورید …»
و جای دیگر هم می­فرماید:
(وَ کَأَیِّن مِّنْ ءَایَهٍ فىِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیهَْا وَ هُمْ عَنهَْا مُعْرِضُونَ – وَ مَا یُؤْمِنُ أَکْثرَُهُم بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُم مُّشْرِکُون)[۱۲۸]
«و چه بسیار نشانه‏اى (از خدا) در آسمانها و زمین که آنها از کنارش مى‏گذرند، و از آن رویگردانند! – و بیشتر آنها که مدعى ایمان به خدا هستند، مشرکند!»
هر کلام از آیات شریفه قرآن به نحو خاصی «یقظه» می­آورد. در نتیجه با تلاوت آیات و تدبر عمیق در آن­ها و با تکرار تلاوت و تدبر و نیز با تعمّق بیشتر، همه­ی حجب اوهام و غفلت کنار رفته و حقایق برای انسان معلوم گردیده و بصیرت حاصل گشته و بالاخره انسان به خود آمده و بیدار می­ شود و از راهی که قبلا در پیش گرفته بود برمی­گردد و در راهی که باید در پیش بگیرد قدم می­گذارد. درست مانند کسی که در خواب باشد و خواب ببیند و در همان عالم خواب بر اساس یافته­ های خیالی خویش فکرها داشته و تصمیم­ها گرفته و راه و روشی برای خود در پیش بگیرد، ولی یک دفعه بیدار شده و همه را باطل بیند و حقیقت را چیز دیگر یافته و راه خود را اتخاذ کند.[۱۲۹]
به همین لحاظ خدای متعال در خود قرآن به تدبر در آیات و تعمّق در اشارات آیات با لحن و بیان خاصی تأکید نموده و به آن امر می­ کند.
(کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِّیَدَّبَّرُواْ ءَایَاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُوْلُواْ الْأَلْبَاب)[۱۳۰] «این کتابى است پربرکت که بر تو نازل کرده‏ایم تا در آیات آن تدبّر کنند و خردمندان متذکّر شوند!»
و در آیه دیگر می­فرماید:
(أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْءَانَ أَمْ عَلىَ‏ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا)[۱۳۱]
«آیا آن­ها در قرآن تدبّر نمى‏کنند، یا بر دلهایشان قفل نهاده شده است؟»
این آیه حاکی از آن است که تدبر در آیات قرآنی موجب یقظه و بیداری است مگر این­که انسان به دست خویش قفل یا قفل­هایی که مخصوص دل­هاست و آن­ها را از کار می­اندازد و از حرکت باز می­دارد بر دل خویش بزند. تلاوت و استماع آیات قرآنی و تدبّر در آن­ها، ایجاد آمادگی در وجود انسان می­ کند تا نور یقظه و جذب الهی به سراغ او آمده و او را غفلت و اوهام نجات داده و به خود آورد.
نور یقظه و جذب حق متوجه هم می­باشد و قلوب انسان­هاست که یا استعداد قبول را دارند و یا چنین استعدادی را نداشته و پذیرای آن نمی­باشند. آن هم به لحاظ حجب و موانعی که صاحبان این قلوب به دست خویش در دل­های خود ایجاد کرده ­اند. نفحات ربوبی به سراغ همه می­­آید، لیکن همه استعداد دریافت را ندارند و خود، به خود ظلم نموده ­اند.
در نتیجه باید تضرع نمود و از خدا خواست، و به تدبر و تفکر در آیات قرآن پرداخت و سعی در رفع موانع ازقلب نمود، تا نور یقظه بر دل بتابد و جذب الهی روی آورده و تنبه حاصل شود و زمینه سیر الی الله آماده گردد.

 

۲-۲- توبه

بعد از یقظه قدم بعدی در سلوک الی الله توبه یا بازگشت است. توبه یعنی پاک شدن از گناهان گذشته و شستشوی قلب از آلودگی­های روحی که باعث هدایت و سیر الی الله می­ شود. چنان چه خداوند می­فرماید:
(وَ إِنِّی لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ‏ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى)[۱۳۲]‏
«و من هر که را توبه کند، و ایمان آورد، و عمل صالح انجام دهد، سپس هدایت شود، مى‏آمرزم!»
از این آیه شریفه استفاده می­ شود که توبه و ایمان به خداوند و عمل صالح موجب هدایت و سعادت سالک می­ شود و موجب پذیرش از جنب خداوند می­گردد که او را می پذیرد.[۱۳۳]
پیشگیری و ترک گناه موجب تهذیب نفس می­ شود. انسان وقتی که هنوز به گناه آلوده نشده یقینا از گناهکاری که بعدا توبه کند افضل است و بهتر می ­تواند از گناه چشم بپوشد. اما اگر انسان به گناه آلوده شود، نباید از رحمت خداوند مأیوس گردد؛ زیرا سیر و صعود الی الله و اصلاح نفس هیچ­گاه مسدود نمی­ شود. بلکه خداوند راه توبه و بازگشت را برای گناهکاران باز نموده است.[۱۳۴] خداوند می­فرماید:
( مَنْ عَمِلَ مِنْکُمْ سُوءاً بِجَهالَهٍ ثُمَّ تابَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحیم)‏[۱۳۵]
«هر کس از شما کار بدى از روى نادانى کند، سپس توبه و اصلاح (و جبران) نماید، (مشمول رحمت خدا مى‏شود چرا که) او آمرزنده مهربان است.»‏
توبه همانند دارویی می­باشد که سالک الی الله با دستورات خاصی که متناسب با وضعیت روحی و آلودگی آن می­باشد، استفاده کند و مطابق دستور، بدون هیچ کم و زیادی عمل کند.[۱۳۶]
توبه در تعریف عام و وسیع آن عبارتست از بازگشت به سوی حق، از مخالفت و معصیت به موافقت و اطاعت، از غفلت و نسیان به ذکر و طلب، از اغیار به مقصود و…
از اول سلوک تا آخر آن، به تناسب مراحل و منازل مختلفی که پیش می­آید، سالک در حقیقت توبه و بازگشت است و در مدارج توبه پیش می­رود و قدم به قدم به سوی موطن اصلی خویش بر می­گردد.
(وَ تُوبُواْ إِلىَ اللَّهِ جَمِیعًا أَیُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکمُ‏ْ تُفْلِحُون)[۱۳۷]
«و همگى بسوى خدا بازگردید اى مؤمنان، تا رستگار شوید!»
آیه ناظر بر این حقیقت است و صاحبان ایمان را به توبه در مدارج مختلف آن تا نیل به مقصود دعوت می­ کند.
توبه از اول سلوک شروع می­ شود و سالک در مرحله اول از مخالفت با حق و معصیت او، به موافقت با حق و طاعت از او بازگشت می­ کند و در مراحل بعدی از غفلت و نسیان حق به ذکر دائم و طلب او و از تعلق قلب به اغیار به انقطاع از اغیار و اقبال به سوی او و از مراتب خفیه شرک به عین توحید و بالاخره از خود و نام ونشان خودی به فناء فی وجه الله بازگشت می­نماید.
بنابراین توبه فقط در توبه از حرام­ها که عبارتند از ترک واجبات و ارتکاب محرّمات خلاصه نمی­ شود.
در هر مرحله­ ای از مراحل سلوک و در هر منزلی از منازل سیر توبه­ای هست که متناسب با همان مرحله و با همان منزل می­باشد. توبه از حرام­ها در اول سلوک است و اما در مراحل و منازل بعدی به حسب هر کدام از آن­ها توبه دیگری مطرح است.[۱۳۸]

 

۲-۲-۱- توبه از حرام­ها

سالک بیدار در مقام توبه از حرام­ ها باید وضع خویش را در ایام گذشته و حال به خوبی مورد دقت قرار داده و نگاه دقیق و عمیقی به خود کند و ببیند در باطن امر در حین معصیت و مخالفت خداوند در چه وضعی بوده و می­باشد. وقتی نظر به وضع خود به هنگام انجام دادن معصیت می­ کند، حقیقت امر را چنین می­بیند که معصیت بسیار بزرگ و فوق تصور به هنگام ابتلا به حرام، دامنگیر وی می­گردد و او در حقیقت از نظر حق می­افتد و به حال خود واگذار می­ شود و بلکه تحت ولایت شیطان قرار می­گیرد و این معصیتی است بس بزرگ که هر کس بفهمد راضی به آن نگردد.[۱۳۹]
(… وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ‏ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُون‏)[۱۴۰]
«… و آن­ها که توبه نکنند، ظالم و ستمگرند!»
ذیل این آیه آمده توبه درست به تحقق نرسد مگر بعد از شناختن گناه و شناختن گناه به این است که در سه چیز نگاه کنی: اول اینکه نگاه کنی به بیرون رفتن خود از عصمت الهی در حین انجام دادن گناه. دوم اینکه نگاه کنی به شاد شدن خود به هنگام دست یافتن به گناه. سوم اینکه نگاه کنی به چاره جویی نکردن خود برای ترک گناه و اصرار ورزیدن بر آن در حالی که یقین داری خدای متعال تو را می­نگرد.[۱۴۱]
وقتی سالک بیدار بر وضع خویش به هنگام گناه پی برد، می­بیند هر چه زودتر از این معصیت بزرگ و بی شرمی درد آور باید توبه کند. می­بیند نباید این بازگشت را لحظه­ای به تأخیر بندازد و نیز نباید اگر چه گناه او زیاد باشد مأیوس گردد. باید به عفو و مغفرت بی حد و بی نهایت حضرت حق امیدوار باشد که رحمت او واسع و عفو او شامل است.[۱۴۲]

 

۲-۲-۲- توبه از رذایل اوصاف و اخلاق

مسئله مهم دیگری که در مرحله اول توبه مطرح است و سالک باید به آن توجه داشته باشد، مسئله توبه از رذایل اوصاف و اخلاق است. سالک وقتی صادقانه قدم در طریق گذاشت همه چیز به تدریج برای او معنا پیدا می­ کند. او دیگر مانند عامه­ی مردم نیست که حقایق را ساده بگیرد و واقعیت­ها را سهل بگیرد.
او با بهره گرفتن از اشارات آیات و روایات به وضوح به این حقیقت می­رسد که اوصاف و اخلاق، یک سلسله واقعیت­ها در وجود انسان و روح او هستند و قسمتی از موجودیت واقعی وی را تشکیل می­دهند. رذایل اوصاف و اخلاق مانند: حسد، حرص و طمع، خشم، ترس و کینه، عداوت و صفات رذیله دیگر خصوصیات و مسائل جهنمی هستند و به آن­جا برمی­گردند. پیداست کسی که حامل آن­هاست، همان­ها او را به سوی عالم خود که جهنم است می­برند. بنابراین سالک در مقام توبه باید از رذایل اوصاف و اخلاق نیز توبه کند و در تطهیر خود از آن­ها مجاهدت نموده و در این امر هیچگونه سستی به خود راه ندهد. او باید از تک تک رذایل که در آیات و روایات به آن­ها اشاره شده توبه کند و از وجود خود کنار بزند، تا جایی که همه آن­ها را از خود دور نموده و به مقابل آن­ها یعنی فضایل اوصاف و اخلاق متصف گردد.[۱۴۳]
به صفات زشت و رذایل اخلاق و هرگونه آلودگی، حجاب ظلمانی گویند که بر فردی که قصد تهذیب دارد لازم است از تک تک این حجاب­ها رهایی یافته و با تلاش و کوشش هر یک از آن­ها را از خود دور کند.
حجب ظلمانی عبارت است از حجاب تعلق به بدن مادی، حجاب کفر و شرک و عناد با حق و آیات حق، حجاب عقاید و افکار باطل و ناصحیح، حجاب اخلاق و اوصاف رذیله، حجاب عادات، حجاب اوهام و تخیلات، حجاب تعلق و اسارت به مظاهر مادی و آن­چه غیر حق است، و…… و در یک عبارت کوتاه، هر خصوصیت و هر رنگی که عارض روح انسان گشته و روح را به سوی غیر خدا سوق داده و در جهت غیر او، و دوری و فرار از او قرار می­دهد.[۱۴۴]
هر یک از حجاب­هایی که نام برده شد به طریقی انسان را از حق دور کرده و او را به سوی پلیدی­ها و زشتی­ها سوق می­دهد. لذا بر کسی که قصد دارد خویشتن را تهذیب کند، لازم است که آن­ها را شناخته و وجودش را از همه حجاب­های ظلمانی پاک و طاهر کند.
در این­جا نمیتوانیم به بیان نحوه حجاب زدایی از همه آن­ها بپردازیم، تنها به یک نمونه اشاره می­کنیم:
۲-۲-۲-۱- حجاب اوصاف رذیله
هر خلق و صفت بد حجابی از حجاب­های ظلمانی است و خروج از حجاب هر خلق بد و هر صفت بد و نجات یافتن از آن، با مجاهدت­ها و مراقبت­های پیگیر انجام می­گیرد. قرآن کریم با بیان اخلاق و اوصاف بد و با تحذیر از آن­ها و دعوت به مجاهدت، و با ارائه اخلاق فاضله و اوصاف کریمه، می­خواهد انسان­ها را از حجاب و حجاب­های ظلمانی اخلاق و اوصاف رذیله نجات داده و بیرون بیاورد.[۱۴۵]
به عنوان مثال خشم گرفتن در جایی که نباید خشمگین و غضبناک شد از صفات رذیله بوده و به سرعت انسان را وارد جهنم می­ کند. امیرالمومنین (ع) می فرمایند:
«الْغَضَبُ‏ نَارٌ مُوقَدَهٌ…»[۱۴۶]
(غضب آتش افروخته است…)
لذا اگر این آتش مهار نشود هم خود غضب کننده و نیز دیگران می­سوزند .
در مقابل، کسی که با مجاهده و تلاش این صفت زشت را از خود دور کرده و یا به تعبیری دیگر، مهار غضب را به دستش گرفته، او توانسته است یکی از بزرگ­ترین حجب ظلمانی را از خود دور کرده و ملبس به صفت حلم و صبر شده است .
البته روایات متعددی برای فرو نشاندن غضب و طریقه مهار کردن آن وارد شده است و بزرگان ما نیز راهکارهایی را بیان کرده اند که می­توان به کتب حدیث و کتب اخلاقی بزرگان رجوع کرد .

 

۲-۲-۳- توبه نصوح

زمانی که انسان تصمیم به توبه می گیرد و می خواهد توبه خویش را در تمام طول عمرش نگه دارد باید در آن دقت بیشتری کند تا کامل و صحیح انجام شود و این توبه حتما باید بعد از یقظه و بیداری باشد که آن را توبه نصوح می­نامند. یعنی سالک هنگامی که از خواب غفلت بیدار شود متوجه می­گردد که چه نعمت­های معنوی را از دست داده است، لذا در صدد توبه بر می ­آید و این جاست که خداوند وعده داده است که هر کس توبه نصوح کند عقب افتادگی او را جبران می­کنیم:
(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَهً نَصُوحاً عَسى‏ رَبُّکُمْ أَنْ یُکَفِّرَ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُم‏…)[۱۴۷] «اى کسانى که ایمان آورده‏اید بسوى خدا توبه کنید، توبه‏اى خالص؛ امید است (با این کار) پروردگارتان گناهانتان را ببخشد…»
سالک هنگامی­که از تمامی گناهان توبه می­ کند باید تا آخر عمر بر توبه خود پایدار بماند و آن را نشکند و آن چه را که از دست داده جبران کند. چنین توبه­ای توبه نصوح است. پس واجب است بر سالک الی الله که از هر چیزی که غیر خدا باشد خارج شود، حتی وجود و تعلقات نفسانی خویش. [۱۴۸]
در نتیجه سالک وقتی توبه می­ کند و پایدار به آن باقی می­ماند یک قدم به پاکی نفس خود نزدیک­تر می­ شود و می ­تواند امیدوار باشد که به این مهم دست می­یابد.

 

۲-۳- تقوی

تقوی اسم مصدر است از ریشه «وقی» و در اصل «وقوی» است که «واو» به «تاء» عوض شده است و در لغت به معنای پرهیز، حفاظت و مراقبت شدید و فوق العاده و در ادبیات معارف اسلامی به معنای حفظ خویش از مطلق محذورات است؛ اعم از محرمات و مکروهات. و یا به معنی حفظ کردن چیزی در برابر آفات است. تقوا به معنی محفوظ داشتن روح و نفس است از آن چه بیم می رود و به آن زیان رساند. سپس به خوف و ترس نیز تقوا گفته شده است و در لسان شرع آن را به خویشتن داری در برابر گناه و محرّمات اطلاق می کنند و کمال آن به ترک بعضی از مباحات مشکوک است.[۱۴۹]
تقوی در اصطلاح به معنی یک نوع احتراز و پرهیز است و اگر تقوای از خداوند مطرح شود معنایش دوری از ارتکاب گناه است که نتیجه گناه به حکم عدل الهی کیفر وعذاب خواهد بود.[۱۵۰] چنان­که در آیه ذیل به آن اشاره شده:

 

خاکستری

 

 

سفید

 

 

 

فرایند

 

 

جدید

 

 

جایگزینی جدید بجای قدیم

 

 

قدیم

 

 

 

ویژگی

 

 

آشوبناک

 

 

پیچیده

 

 

منظم

 

 

 

نتیجه

 

 

بدون پاسخ

 

 

پاسخ چندگانه

 

 

پاسخ یکتا

 

 

مشکل اصلی فراروی تحلیلگران در مواجهه با سیستم­های خاکستری واقعی آن است که بایستی با وجود محدودیت داده ­ها، بتوانند ساختار ذاتی سیستم و روابط بین اجزای سیستم را تعیین نمایند. بدین منظور تدوین یک متدولوژی برای رسیدن به درکی صریح از اینگونه سیستم­ها، ضروری است. از طرفی اطلاعات خاکستری چنین سیستم­هایی ممکن است با همدیگر ناسازگار بوده و یا دارای وابستگی درونی بسیار زیاد باشند. لذا روابط بین اطلاعات خاکستری یک محور مطالعاتی دیگر را در زمینه سیستم خاکستری بنیان می گذارد. جدای از اینکه یک سیستم چقدر پیچیده باشد، درهرصورت اطلاعات رکن اساسی آن را تشکیل می­دهد. در عالم واقعی، وقتی با یک سیستم مواجه می­شویم فقط قسمتی از عناصر کیفی اطلاعات مربوط به آن برای ما شناخته شده است و حتی ممکن است که فقط به دامنه تغییرات معینی از این عناصر پی بیریم. لذا با توجه به این ابهام اطلاعات و کیفی بودن آن دانشمندان رویکردهای جدیدی را مورد استفاده قرار داده اند که تئوری مشهور منطق فازی (مجموعه فازی) که در سال ۱۹۶۵ توسط “زاده[۲۱]” ارائه شد و باعث خلق سیستم­های فازی گردید از مهمترین آن نمونه هاست. (دیوید، ۱۹۹۴) در مواجه با مشکلات مذکور و همچنین این واقعیت که منطق فازی، علیرغم لحاظ کردن ابهام سیستم­ها، اما همچنان ناکامل بودن اطلاعات را پوشش نمی­دهد، در سال۱۹۸۲، دنگ از دانشگاه علوم و تکنولوژی هازمونگ[۲۲] چین اولین مقاله را در زمینه تئوری سیستم خاکستری تحت عنوان مسئله کنترل سیستم­های خاکستری ارائه کرد و از آن پس تئوری سیستم خاکستری متولد شد. (دیوید ، ۱۹۹۴) تاکنون تئوری سیستم­های خاکستری در زمینه.­های بسیاری از جمله کشاورزی، اکولوژی، اقتصاد، زمین شناسی، هیدرولوژی، ورزش، ترافیک، مدیریت، محیط زیست، و بیولوژی استفاده شده است.
عکس مرتبط با اقتصاد
به طور خلاصه ایده اساسی تئوری خاکستری را می­توان این گونه بیان کرد که با تمرکز بر اطلاعات جزئی یا محدود موجود از سیستم، تلاش می­ شود که تصویر کلی سیستم تجسم شود.

 

۲-۲-۳-۲- اصول بنیادی سیستم­های خاکستری

در طی مراحل ایجاد و گسترش تئوری خاکستری اصول بدیهی و بنیادی زیر توسط دانشمندان مختلف ازجمله دنگ به عنوان زیر بنای این تئوری ارائه شده است.
اصل بدیهی۱) اصل تمایز اطلاعاتی[۲۳]: تمایز و اختلاف نشانگر وجود اطلاعات است. یعنی هر قطعه از اطلاعات بایستی حامل نوعی اختلاف باشد. تمام تفاوت­های موجود بین موضوعات و وقایع طبیعی اطلاعاتی را برای ما فراهم کرده است که بتوانیم طبیعت آن­ها را بشناسیم. چنانچه قطعه اطلاعات I درک و فهم ما را درباره موضوعی تغییر دهد در آن صورت مسلما قطعه اطلاعات I متفاوت از آن چیزی است که در درک اولیه ما از آن موضوع وجود داشته است. هرچه قدر محتوای یک قطعه اطلاعات I زیادتر باشد، تفاوت موضوع با حالت اولیه آن بیشتر خواهد بود. (لیو، ۲۰۰۶)
اصل بدیهی ۲) اصل عدم یکتایی[۲۴]: هر مسئله­ای که دارای اطلاعات ناقص و یا نامعین باشد، پاسخ یکتا ندارد. به دلیل این اصل که از قواعد اساسی کاربرد تئوری سیستم­های خاکستری است، هرکس می ­تواند با انعطاف­پذیری به مسئله نگاه کند و نتیجتآ به طور موثرتری به اهدافش برسد. اصل عدم یکتایی به­گونه­ای راهبردی از طریق مفهوم اهداف خاکستری[۲۵] جنبه واقعی به خود می­گیرد. این مفهوم در اصل تجمیعی از مفاهیم عدم یکتایی و حدود­ناپذیری[۲۶] اهداف می­باشد. مثلا اگر یک دانش آموز دبیرستانی خود را فقط به قبولی در یک دانشگاه به­خصوص مقید نماید، در آن صورت شانس قبولی او در دانشگاه، بطور قابل ملاحظه ای، نسبت به­حالتی که چندین انتخاب برای خود قائل شود، کاهش می­یابد. زیرا در حالت اخیر، وی دارای چند هدف می­باشد که طبعا شانس رسیدن به یکی از آنها بیشتر است. اصل عدم یکتایی بعنوان یک درک جامع دیده می­ شود که در آن هر هدفی قابل پیگیری، هر اطلاعاتی قابل تکمیل، هر طرح ازپیش تعیین شده­ای قابل بهبود می­باشد، هر ارتباطی می ­تواند هماهنگ شود، هر منطق فکری می تواند جهات چند گانه داشته باشد، هر درکی می ­تواند عمق یابد و هر مسیری می تواند بهینه شود. وقتی که امکان پاسخ­های چندگانه وجود داشته باشد یک فرد می ­تواند از طریق تجزیه و تحلیل قطعی و تکمیل نمودن اطلاعات به یک یا چند راه­حل رضایت­بخش دست یابد. لذا روش یافتن پاسخ بر مبنای اصل عدم یکتایی، روشی است که تجزیه و تحلیل کمی و کیفی را ترکیب می­ کند.
اصل بدیهی ۳) اصل حداقل اطلاعات[۲۷]: یکی از خصوصیات و ویژگی­های تئوری سیستم­های خاکستری این است که بیشترین و بهترین استفاده را از حداقل مقدار اطلاعات موجود، به عمل می­آورد. اصل حداقل اطلاعات می ­تواند بعنوان یک تجمیع منطقی از کم و زیاد تعبیر شود. تئوری خاکستری می ­تواند حتی با بهره گرفتن از نمونه­های کوچک و یا اطلاعات ضعیف (ناچیز) مسائل دارای عدم اطمینان را بررسی نماید. بنیان این مطالعات برمفهوم فضای اطلاعات کراندار (محدود شده)[۲۸] بنا شده است. این اصل قلمرو اساسی تئوری سیستم خاکستری برای نمایش توانایی­های آن می­باشد. مقدار اطلاعات قابل دسترسی، مرز جدا­کننده خاکستری و غیر خاکستری را تعیین می­ کند لذا کشف و استفاده از حداقل مقدار اطلاعات موجود، پایه منطق فکری درحل مسائل مربوط به تئوری سیستم­های خاکستری را تشکیل می­دهد.
اصل بدیهی ۴) اصل بنیان تشخیص[۲۹]: اطلاعات، پایه و بنیان هرچیزی است که مردم می­فهمند و تشخیص می­دهند. این اصل چنین بیان می­ کند که هرگونه تشخیص، بر پایه اطلاعات بنا شده است و با اطلاعات کامل و معین، امکان تشخیص قاطع برای مردم وجود دارد و براساس اطلاعات ناقص و نامعین فقط امکان تشخیص خاکستری، ناقص و نامعین برای آنها فراهم است .
اصل بدیهی ۵) اصل اولویت اطلاعات جدید :کارکرد یک قطعه اطلاعات جدید (تازه) از کارکرد یک قطعه اطلاعات قدیمی، بالاتر است. این اصل نکته کلیدی درباره اطلاعات به کار گرفته شده در تئوری سیستم­های خاکستری را بیان می­ کند. در مدل­سازی خاکستری پیش ­بینی خاکستری، تحلیل خاکستری، ارزیابی خاکستری و تصمیم ­گیری خاکستری می­توان با اعمال وزن بیشتر به اطلاعات جدیدتر، اثرات بهتری را به دست آورد. مدل جایگزینی “نو” به جای “کهنه” ما را به این مهم می­رساند که وقتی اطلاعات جدیدی فراهم می­ شود، تمایل به سفیدسازی عناصر خاکستری تقویت می­ شود. این اصل تجسمی از این حقیقت است که بطورکلی اطلاعات نسبت به زمان حساس هستند.
اصل بدیهی۶) اصل مطلق بودن (تمامیت) خاکستری بودن[۳۰]: ناکامل بودن اطلاعات یک امرمطلق می­باشد. ناکامل بودن و عدم قطعیت اطلاعات یک اصل تام است و هر کامل بودن اطلاعات، امری نسبی و موقتی است و هنگامی که عدم­قطعیت اولیه محو می­ شود یک عدم­قطعیت جدید ظاهر می­ شود. لذا پیوسته درک و تشخیص انسان درباره دنیای عینی نیز، از طریق تکمیل مداوم اطلاعات گسترش می­یابد. چون تکمیل اطلاعات پایان­ناپذیر است لذا گسترش درک و تشخیص بشر از دنیا نیز بی­انتها خواهد بود و بنابراین خاکستری بودن اطلاعات امری مطلق بوده و هرگز محو نخواهد شد(لیو، ۲۰۰۶)
در هر سیستم عمومی مثلا سیستم­های اقتصادی، اجتماعی، کشاورزی، اکولوژیک و سیستم­های آموزشی عوامل متعددی موثر هستند که تاثیر متقابل آن­ها وضعیت و روند رشد و توسعه سیستم را تعیین می­ کنند. در تجزیه و تحلیل سیستم­ها معمولا تلاش می­ شود، عواملی که اهمیت بیشتری دارند و در آینده نیز بر توسعه سیستم تاثیر بیشتری داشته باشند و یا عواملی که کند­کننده رشد سیستم هستند شناسایی شوند. اما عملا همیشه در هر سیستم، عوامل ناشناخته و یا کمتر­شناخته­شده­ای نیز وجود دارند. برای تجزیه و تحلیل سیستم­ها با بهره گرفتن از تکنیک­های آماری نقاط ضعفی مانند موارد زیر وجود دارد:
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی

 

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت abisho.ir مراجعه نمایید.

 

۴-۳مشخصات واحدهای مورد پژوهش………………………………………………………………….۵۴
۵-۳محیط پژوهش……………………………………………………………………………………….۵۴
۶-۳ابزار و روش گردآوری اطلاعات……………………………………………………………………۵۴
۷-۳تعیین اعتبار و اعتماد علمی ابزار………………………………………………………………….۵۶
۸-۳روش تجزیه و تحلیل داده ها ………………………………………………………………………۵۶
۹-۳ملاحظات اخلاقی……………………………………………………………………………………۵۸
فصل چهارم:نتایج تحقیق
۱-۴یافته های پژوهش(جداول و نمودار ها)…………………………………………………………….۶۰
۲-۴جداول و نمودارها………………………………………………………………………………….۶۱
فصل پنجم:بحث و بررسی یافته ها
۱-۵ بحث و تفسیر نتایج پژوهش……………………………………………………………………….۸۹
۲-۵ نتیجه گیری نهایی…………………………………………………………………………………۱۰۴
۳-۵کاربرد یافته ها………………………………………………………………………………………………۱۰۷
۴-۵پیشنهادات بر اساس یافته ها…………………………………………………………………………………………۱۰۹
۵-۵سایر پیشنهادات…………………………………………………………………………………………….۱۱۰
منابع و ماخذ
فهرست منابع فارسی و انگلیسی………………………………………………………………………۱۱۲
فرم بررسی متغیرهای فردی و نیروی انسانی………………………………………………………….۱۱۹
فرم بررسی تجهیزات آمبولانس………………………………………………………………………………..۱۲۰
فرم بررسی نیروی انسانی حاضر در آمبولانس………………………………………………………………۱۲۴
فرم بررسی اقدامات اورژانس پیش بیمارستانی……………………………………………………………..۱۲۵
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول شماره۱-۴:توزیع اطلاعات فردی بیمار ۶۱
جدول شماره۲-۴:توزیع اطلاعات مربوط به زمان بروز حادثه ۶۳
جدول شماره۳-۴:توزیع اطلاعات مربوط به مدت زمان ۶۴
جدول شماره ۴-۴:توزیع اطلاعات مربوط به مدت زمان بین دریافت پیام تا رسیدن به صحنه بر حسب محل رخداد حادثه ۶۶
جدول شماره ۵-۴: توزیع سن ،سابقه کار،وتعدادماموریت پرسنل ۶۷
جدول شماره ۶-۴: توزیع شیفت وتحصیلات پرسنل ۶۷
جدول شماره ۷-۴:توزیع تجهیزات آمبولانس ۶۸
جدول شماره ۸-۴:توزیع نیروی انسانی در ماموریت های انجام شده ۷۱
جدول شماره ۹-۴: توزیع اقدامات درمانی در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب درص ۷۲
جدول شماره۱۰-۴:توزیع اقدامات درمانی در هر حیطه ۷۴
جدول شماره ۱۱-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب سن بیمار ۷۵
جدول شماره۱۲-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب جنس بیمار ۷۶
جدول شماره ۱۳-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب مکانیسم تروما ۷۷
جدول شماره ۱۴-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب نوع تروما ۷۸
جدول شماره ۱۵-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب معابر ترافیکی ۷۹
جدول شماره ۱۶-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب RTSمصدوم ۷۹
جدول شماره ۱۷-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب موقعیت مصدوم در حادثه ۸۰
جدول شماره ۱۸-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب محل رخداد حادثه ۸۰
جدول شماره ۱۹-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب نوع وسیله نقلیه مصدوم ۸۱
جدول شماره ۲۰-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب زمان بروز حادثه ۸۲
جدول شماره ۲۱-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب مدت زمان ۸۳
جدول شماره ۲۲-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب سن،سابقه کار و تعداد ماموریت پرسنل ۸۴
جدول شماره ۲۳-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب تحصیلات پرسنل ۸۴
جدول شماره ۲۴-۴: مقایسه درصد اقدامات انجام شده در حیطه های عمومی،همودینامیک،عصبی و تنفسی بر حسب نوع شیفت پرسنل ۸۵
جدول شماره ۲۵-۴: ضرایب رگرسیونی برآورد شده عوامل موثر بر عملکرد پرسنل اورژانس پیش بیمارستانی در حیطه عمومی ۸۵
جدول شماره ۲۶-۴: ضرایب رگرسیونی برآورد شده عوامل موثر بر عملکرد پرسنل اورژانس پیش بیمارستانی در حیطه عصبی ۸۶
جدول شماره ۲۷-۴: ضرایب رگرسیونی برآورد شده عوامل موثر بر عملکرد پرسنل اورژانس پیش بیمارستانی در حیطه تنفسی ۸۷
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره۱-۴:فراوانی زمان بروز حادثه ۶۴
نمودار شماره۲-۴:مدت زمان بین دریافت پیام تا رسیدن به صحنه ۶۵
نمودار شماره۳-۴:مدت زمان حضور آمبولانس در صحنه ۶۵
نمودار شماره۴-۴:مدت زمان بین صحنه تا رسیدن به بیمارستان ۶۶

فصل اول
۱-۱مقدمه:
امروزه تروما بیش از پیش به عنوان یک علت مهم مرگ و ناتوانی در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه مورد توجه قرار گرفته است.(۱و۲) توسعه ی اقتصادی-اجتماعی،تغییر در سبک زندگی و افزایش امید به زندگی منجربه تغییراتی غم انگیز در نوع بیماری کشورها شده است.(۳)همه ساله میلیونها انسان بدنبال تصادف،سقوط،صدمات ورزشی، صدمات شغلی، چاقو وخشونت جان خود را از دست می دهند و تعداد بیشتری نیز دچار معلولیتهای موقتی یا مادام العمر می شوند.(۴)درواقع صدمات رایج ترین علت مرگ در میان افراد ۱ تا ۳۴ ساله است که منجربه ناتوانی و از دست دادن سالهای زندگی می گردد.(۵) WHOپیش بینی کرده است که تا سال ۲۰۲۰ میزان مرگ و میر ناشی از صدمات ششمین علت مرگ در تمام جهان و دومین علت ناتوانی منطبق بر سالهای از دست رفته عمر(DALY[1]) در کشورهای درحال توسعه خواهد بود.(۶)در این میان تصادفات ترافیک جاده ای رایج ترین مشکل اساسی تهدید کننده سلامت عمومی در کشورهای درحال توسعه و هم در کشورهای صنعتی می باشند.(۷) آمارها نشان می دهند ایران در زمینه بروز سوانح و حوادث در زمره نخستین کشورهای جهان قرار دارد(۸)به طوری که در میان ۱۹۰ کشور دنیا از نظر ایمنی و تصادفات رانندگی رتبه ۱۸۹ را داراست و تنها سیرالئون از این نظر در رتبه پایین تر قرار دارد.(۹)در مطالعه ای در تهران در سال ۲۰۰۶ شمار مرگهای ناشی از فقط تصادفات ترافیک جاده ای ۲۶۴۵ مورد(۲۰ مورد در هر ۱۰۰۰۰۰نفر) بوده است.(۱۰)در گیلان بدلیل تراکم بالای جمعیت ۱۷۱نفر در هر کیلومترمربع،موقعیت جغرافیایی و عبور و مرور خودروهای سبک وسنگین بیشترین شمار تصادفات منجربه مرگ رخ داده است.بر اساس مطالعه ای در گیلان که از مهر ۱۳۸۶تا مرداد ۱۳۸۷ انجام گردید تخمین زده شده که بیش از ۳۵۹۸ مورد صدمات تروماتیک رخ داده که منجر به بستری شدن افراد گردیده است (۷)و مردان تقریبا دو برابر زنان دچار این صدمات میشوند(۱۱)از آنجائیکه تروما نسبت به عوامل دیگر بیشتر جمعیت جوان را تحت تاثیر قرار می دهد،سبب از دست رفتن سالهای کاری بیشتری می شود و علاوه بر اثرات روحی و جسمی به جای گذاشته بر فرد مصدوم،سالانه منجربه تحمیل هزینه های گزاف بر جامعه و خانواده ها می گردد.(۱۲)
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
امروزه پیشگیری و درمان صدمات تروماتیک مشکل اساسی بهداشت عمومی در بیشتر کشورهای جهان می باشد(۱۳)هزینه های سالانه ی ناشی از صدمات تروماتیک در کشورهای کم درآمد و با درآمد متوسط در حدود ۶۵بیلیون دلار است که از میزان دریافتی سالانه کشورهای توسعه یافته بیشتر است.(۵)مراقبت،درمان و بازتوانی مصدومین هزینه های مستقیم وغیرمستقیم فراوانی را به جامعه تحمیل می کند.(۴)هزینه ی تخمین زده شده شامل از دست دادن دستمزد،هزینه ی درمان،هزینه های مربوط به بیمه،هزینه های ناشی از تصادفات موتوری و هزینه های غیرمستقیم مرتبط با ازدست دادن کار می باشد.(۱۴)برآورد گردیده که خسارت مالی ناشی از صدمات تروماتیک مغزی در ایالت متحده آمریکا سالیانه در حدود ۱۰۰بیلیون دلار است.(۸)در مطالعه ی آیتی و همکاران در سال ۲۰۰۴ در ایران که با هدف بررسی هزینه ناشی از خسارت وسایل نقلیه انجام شد،نشان دادند که بیش از ۶۰۰۰میلیارد ریال از این طریق به اقتصاد کشور زیان وارد شده است.این صدمه اقتصادی بیش از ۵/۰درصد تولید ناخالص ملی و بیش از کل بودجه راهسازی و راهداری کشور در سال مزبور بوده است.(۱۵)
عکس مرتبط با اقتصاد
مهمترین راه پیشگیری از مرگ و میر و کاهش هزینه ها در بیماران تروماتیک،کیفیت ارائه مراقبتهای پیش بیمارستانی می باشد.هر چند به نظر می رسد بیشتر مرگهای پیش بیمارستانی اجتناب ناپذیرند،ولی پیشگیری از مرگ و میر حتی به نسبت خیلی کوچک هم از نظر پزشکی و هم از نظر اقتصادی بسیار با ارزش است (۱۶)در مطالعه ای که توسط منتظری بین مارس ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۰ میلادی انجام شد،۱۵۴۸۲ مورد مرگ ناشی از تصادفات در ایران اتفاق افتاد که چون بیشتر این مرگ ها در مرحله پیش بیمارستانی بود به نظر میرسد که قابل پیشگیری باشند(۱۷)در بررسی دیگری در ایران ۱۷ درصد از مرگهای ناشی از تروما که به پزشکی قانونی ارجاع شده اند بدلیل خونریزی داخلی بوده که بخش عمده ای از آنها قابل پیشگیری محسوب می شدند(۱۱)در مطالعه ی مشابه دیگری به نقل از سمپلیز۱ وهمکاران که در مونترئال انجام شده بود، به این نتیجه رسیدند که از۳۶۰ بیمار با ترومای شدید که توسط سیستم فوریتهای پزشکی درمان شده بودند، ۶۲ درصد از مرگها قابل پیشگیری بودند و در مطالعه ای دیگر به نقل از پاپادوپولوس و همکارانش،پی بردند که از ۸۲ نفر از قربانیان ناشی از تروما ۸۷/۴ درصد از مرگها به طور حتم قابل پیشگیری بوده اند.(۱۸)
بررسی برنامه های بالگرد غیرنظامی در آمریکا نشان می دهد که فاکتور اولیه در کاهش مرگ ومیر ناشی از تروما،سرعت حمل ونقل نبوده، بلکه مدیریت مراقبت توسط کارکنان بالگرد یا بیمارستان دور از مرکز بوده است.(۱۹)این واقعیت بویژه در موقعیتهایی که در آن مراقبتهای اولیه به سرعت و به درستی ارائه می گردد،مشهود است.در حقیقت بیشترین فواید مراقبت و درمان این بیماران با مداخلات حیاتی به موقع قابل حصول است.(۴)مدیریت مطلوب در امر مراقبت و درمان این بیماران می تواند به میزان زیادی از بروز صدمات ثانویه پیشگیری و در نهایت مرگ ومیر و ناتوانی این گونه بیماران را کاهش و هزینه های اقتصادی و معضلات اجتماعی آن را تقلیل دهد(۸)با وجودیکه پیشگیری اولیه همچنان به عنوان یکی از راه های مهم برای کاهش بارجراحات و آسیبها شناخته شده است، در مطالعات متعددی مشخص شده که بسیاری از مرگها و ناتوانایی های بلندمدت،از طریق تقویت مراکز تروما و مراقبت اورژانس قابل پیشگیری هستند.(۲۰)
دو فاکتور مهم برای کاهش مرگ و میر ناشی از تروما و عوارض آن در کشورهای مختلف پیشگیری از وقوع تروما و کیفیت مراقبتهای پیش بیمارستانی است که به صورت سیستماتیک و توسط افراد آموزش دیده انجام می شود.(۱۲)فواید عمده مراقبتهای پیش بیمارستانی بیشتر مربوط به مرحله دوم یعنی بعد از رخداد حادثه است و آن هنگامی است که نحوه ارائه مراقبت می تواند مراتب منجر به مرگ یا معلولیت دائم العمر فرد را تسریع نموده یا متوقف سازد.بدون مراقبتهای پیش بیمارستانی،بسیاری از بیمارانی که شانس زنده ماندن دارند،در صحنه حادثه یا در مسیر انتقال به بیمارستان جان خود را از دست می دهند.اغلب مرگهایی که در ساعات اول بعد از رخداد سانحه بوقوع می پیوندند،ناشی از اختلال راه هوایی، نارسایی تنفسی یا خونریزی غیر قابل کنترل است و هر سه این موارد را می توان با بکارگیری اصول اولیه،درمان نمود.(۴)
در واقع سیستم اورژانس پیش بیمارستانی بخش مهمی از سیستم ارائه خدمات بهداشتی است(۲۱)که وقتی با شرایط تهدیدکننده حیات در خارج از بیمارستان مواجه می شوند،تمرکز اصلی شان روی پیشگیری از مرگ حاد بوده و با تشخیص سریع و درمان بموقع می توانند شرایط تهدیدکننده حیات را تعدیل و مرگ و میر را محدود نمایند.(۱۸)سیستم فوریتهای پزشکی خط مقدم مراکز درمانی در برخورد با بیماران و مصدومین و مهمترین عامل کاهش مرگ و میر است(۲۲)چرا که باید اقداماتی را در مواجهه با این بیماران مطابق با پروتکل های استاندارد جهانی انجام دهند که شامل ثابت کردن ستون فقرات،کنترل خونریزی در محل حادثه،گرفتن رگ محیطی،کنترل علائم حیاتی،سطح هوشیاری،تزریق بنزودیازپین های وریدی در صورت تشنج،ثابت کردن شکستگی ها،باز نگهداشتن راه هوایی،دادن اکسیژن و تزریق مایعات داخل وریدی می باشد که با توجه به اهمیتشان در حفظ حیات بیمار به چهار حیطه ی مراقبتهای عمومی،مراقبتهای سیستم عصبی مرکزی،مراقبتهای سیستم تنفسی و مراقبتهای همودینامیکی تقسیم می گردد (۲۳)
بررسی ها همچنین نشان می دهند که امدادرسانی سریع و با کیفیت استاندارد می تواند تا حدود ۳۰ درصد ازمرگ و میر ناشی از تصادفات کاسته و علاوه بر آن به میزان چشمگیری از عوارض ناشی از اقدامات نامناسب و جابجایی غیر اصولی مصدومان که به معلولیت منجر میگردد پیشگیری نماید.(۱۱)به خصوص در بیمارانیکه احتمال صدمه به مغز و طناب نخاعی در آنها وجود دارد،در مطالعه ای به نقل از هاروپ[۲] و همکارانش، ۶%از بیماران با صدمات شدید نخاع گردنی،بدتر شدن وضعیت نورولوژیکی را گزارش کرده اند در حالیکه برای بیحرکت سازی گردن نیاز به دو پارامدیک بوده و زمانبر نمی باشد.(۲۴)صدمات ثانویه مغزی پس از صدمات اولیه،ممکنست ناشی از هایپوکسی،هایپوتنشن یا افزایش فشار داخل جمجمه اتفاق بیفتد که با بدترشدن وضعیت هوشیاری بیمار مشخص می شود.میزان مرگ ومیر در بیماران تروماتیک مغزی با کاهش فشار خون،دو برابر بیمارانی است که فشارخون نرمال دارند.بنابراین برقراری مایعات داخل وریدی برای این بیماران بسیار حائز اهمیت است.(۲۶)بسیاری از بررسی ها نشان داده اند که هایپوکسی به دنبال صدمات سر در بیماران تروماتیک میزان مرگ ومیر را افزایش داده است(۲۷)شکی نیست که اینتوباسیون و مدیریت راه هوایی در این بیماران کمک کننده است،با این وجود اینتوباسیون داخل تراشه نیاز به دانش،مهارت و تجربه ی کافی و همچنین تجهیزات کافی جهت باز کردن راه هوایی دارد و در صورت عدم وجود تجهیزات یا مهارت کافی و انتقال بیمار در زمان کوتاهتر،بهتر است از روش های غیر تهاجمی و تهویه با ماسک و آمبوبگ استفاده گردد.(۲۸)

 

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت jemo.ir مراجعه نمایید.