پیشگیری از بیماریها : افرادی که تمرین منظم دارند ، آمادگی مناسبی کسب می کنند و خطرات بیماری های ناشی از کم تحرکی را نیز کمتر تجربه می کنند.

درمان بیماری ها و توانبخشی و کاهش علائم ناشی از کم تحرکی مانند ناراحتی قلبی ، دیابت ، کمر درد و غیره ؛حتی با بهترین روش های پیشگیری ، تعدادی از افراد جامعه به بیماری مبتلا می شوند . بنابر این می توان از تمرین منظم در درمان بیماری ها بهره گرفت .

نقش فعالیت بدنی در بالا بردن کیفیت زندگی می باشد که از روش های ترویج تندرستی و سلامتی به شمار می روند(۶۴).

تنها پس از دهه ۸۰ میلادی بود که تحقیقاتی در زمینه اثرات ورزش در ابعادی غیر از ابعاد جسمانی و عملکردی ورزشکاران به طور جدی انجام گرفت . شاید یک دلیل اصلی آن، همان تفکر قدیمی رشد همزمان خصایص اخلاقی همراه با رشد خصایص جسمانی افراد باشد. در طی سالیان اخیر نگاه ویژه ای به مقولات اخلاق ورزشی شده است و محققان بسیاری به این زمینه از علم ورزش پرداخته اند. در حقیقت پس از تحقیقات اولیه در طی دهه ۸۰ میلادی و بدست آمدن نتایجی بر خلاف باورهای عمومی مبنی بر تأثیرات ورزش بر جنبه های شخصیتی و همچنین افزایش علاقه مندان و طرفداران ورزش در سطح دنیا ، محققان بر آن شدند تا تلاش بیشتری در جهت درک اثرات روانشناختی ورزش انجام دهند (۴۳).

۲- ۲ – ۱- ۲- چرا افراد درفعالیت های ورزشی شرکت می کنند؟

بدون تردید، پی ریزی یک جامعه سالم و با نشاط درگرو سلامت روحی و جسمی اعضاء جامعه و مرهون تلاش نیروهای انسانی سالم، کارآمد و فکور می باشد . ورزش در نزد بسیاری از افراد جامعه فی نفسه فعالیتی ارزشمند، مثبت و مفید ارزیابی می شود و بدین لحاظ، انتظار می رود که اعضاء جامعه ضمن تأیید ورزش در بعد نظری، دربعد عملی نیز با مشارکت ورزشی و انجام فعالیت های فیزیکی بر این نظریه صحه گذارده و فاصله میان نظر و ورطه عمل را به حداقل برسانند. (۳۶).

۲- ۲ – ۱- ۳- چرا افراد درفعالیت های ورزشی شرکت نمی کنند؟

تشخیص و از بین بردن موانعی که باعث می شود مردم و جمعیت ها از مشارکت در ورزش و فعالیت ورزشی ابا کنند، برای همه جوامع به یک میزان مهم است. بطور آشکار برخی موانع عمومی بوده برای گروه های خاص منحصر به فرد نیستند، موضوعات مشترکی که در این زمینه تأیید شده است عبارتند از(۳۶) :

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت fumi.ir

کمبود رغبت به ورزش

علاقه نداشتن به فعالیت بدنی

غیر فعال بودن و تنبلی عمومی در جامعه

کمرویی اجتماعی و ترس از مناسب نبودن ورزش
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی

کمبود اعتماد به نفس

کمبود تشویق و حمایت از طرف اطرافیان

کمبود پوشیدگی و فضاهای جداسازی شده

دلایل فرهنگی و عدم رعایت تعهد های اجتماعی توسط گروه ها

کمبود الگوی مناسب

۲ -۲ – ۱- ۴- ورزش و فعالیت بدنی
فعالیت بدنی و ورزش در طول تاریخ زندگی انسان به شیوه های گوناگونی متجلی شده است . ورزش های امروزی صور مختلفی از فعالیت های جسمی و تربیت بدنی است که در چهار چوب نظام تعلیم و تربیت هر جامعه و همراه با ارزش های فردی و اجتماعی آن موجبات پرورش جزء لاینفک تعلیم تربیت و وسیله ای برای رسیدن به سلامت جسمی و روحی افراد است. ۵۰% از علل مربوط به ضعیف شدن و از دست دادن نیروی حیاتی در سنین ۳۰ – ۷۰ سالگی به علت عدم تحرک بوده ، به طوری که این افراد چنانچه به ورزش بپردازند ، بین ۱۰ تا ۲۵ سال به عمر خود خواهند افزود(۷۳).
میلیون ها تن در سراسر جهان به روش ها و شکل های مختلف ورزش می کنند؛ با وجود این شیوه زندگی بیشتر مردم ، به سوی بی تحرکی و کم تحرکی پیش می رود. نتایج مطالعات نشان می دهد که همه افراد بالغ بر این عقیده که ورزش برای سلامتی و شادابی مهم است و فعالیت جسمانی منظم برای خود و فرزندانشان ضروری است، اتفاق نظر دارند. با این حال فقط حدود ۲۵ درصد از افراد بالغ در کشور های پیشرفته، حداقل هفته ای پنج جلسه و هر جلسه حداقل به مدت ۳۰ دقیقه ورزش سبک تا متوسط انجام می دهند. به هر حال تقریباً ۶۰ درصد از افراد این جوامع، تا حدی فعال هستند . در حال حاضر با وجود اطلاعات فراوان و ارزنده، انسان دریافته که شیوه زندگی سالم، حقیقتاً کلیدی طلایی برای موفقیت است و برخورداری از ورزش منظم و مداوم، ضرورتی برای زندگی سالم به شمار می رود. براساس شواهد فراوان، فعالیت بدنی یکی از مهمترین عوامل حفظ بهداشت شخصی و اجتماعی است؛ و کسانی که بی توجه و به راحتی ازکنار این مسأله می گذرند، در واقع هنوز هنر زندگی کردن را نیاموخته اند. امروزه، انجام فعالیت بدنی منظم، تغذیه مناسب، استفاده نکردن از سیگار و دخانیات و کاهش استرس به منظور دستیابی به بهداشت روحی و روانی، بخشی از هدف های بهداشت ملی کشورهای توسعه یافته است و در بیـانیه های مختلف بر اهتمام به آنها اصرار می ورزند و عموم مردم را تشویق مـی کنند تا با روی آوردن به این برنامه ها، از مواهب آن یعنی افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی بهره مند شوند (۲۴).
عکس مرتبط با سیگار
ورزش هر نوع فعالیت تجربی یا حرفه‌ای است که به منظور آمادگی جسمانی، تفریح، ورزش قهرمانی یا برای پر کردن اوقات فراغت انجام می‌شود. ورزش به فعالیتها یا مهارتهای عادی جسمانی‌ گفته می‌شود که بر پایه یک رشته قوانین مورد توافق همگانی و با اهداف تفریحی، نشاط شخصی، دستیابی به ورزیدگی، مهارت‌جویی یا آمیزه‌ای از این اهداف انجام می‌گیرد. تعریف ورزش به هدف و منظور از انجام آن بستگی دارد.
در ایران باستان به سلامت بدن و فعالیت های ورزشی توجه بسیار می شد و اصولاً ایرانیان قدیم در دوره هخـامنشی به تربیت بدنی و ورزش توجه خاصی داشتـند و اجـرای آن را از خـرد سالـی آغـاز مـی کردند زیرا آن را نوعی تربیت می پنداشتند و معتقد بودند که روحیات فرزند هماهنگ با رشد جسمانی او بار آید و توأماً پروش و قوت یابد . در عصر حاضر نیز نیاز به ورزش و فعالیت بدنی احساس می شود، بطوریکه در بسیاری از موارد مردم فرزندانشان را بر می انگیزانند، اصولاً کمتر کسی در اجتماع یافت می شود که بی نیاز از فعالیت های فراغتی باشد و اگر این فعالیت ورزش باشد چه انتخاب شایسته ای! زیرا در عصر حاضر پیشرفت تکنولوژی، حرکت و فعالیت های ساده مانند پیاده روی را هم از انسان گرفته و نیاز ذاتی او را به حرکت نادیده می انگارد و او را دچار عواقب وخیم بی تحرکی می کند . به نظر می رسد که بی تحرکی و عدم فعالیت ورزشی در انسان ها منشأ بسیاری از سستی ها و بیماری ها باشد و چنانچه می گویند بدن و سلامتی آن معمولاً ریشه اکثر نیازها و انگیزه های دیگر است، بدن ضعیف و رنجی که از این طریق بر آن وارد می شود معمولاً قسمت مهمی از رقبت ها و انگیزه های خود را از دست می دهد و متخصصین تربیت بدنی و ورزش این نیاز هارا در سه قالب شناخته و به رفع آن می پردازند: تربیت بدنی ، ورزش، تفریحات سالم. پس در جوامعی که نارسایی های کمی و کیفی ورزش وجود دارد عقب افتادگی آن جامعه نیز چشم گیر است (۲۴).
۲- ۲- ۱- ۵ – اهداف ورزش
اهداف ، نتایج مطلوبی هستند که از شرکت در برنامه های ورزشی تحت هدایت متخصصان واجد شرایط حاصل می شود. تکامل جسمانی ، عصبی عضلانی ، شناختی و احساسی از اهداف سنتی ورزش است . از آنجایی که قلمرو ورزش تمام رده های سنی را در بر می گیرد ، پس اهداف ان باید متنا سب با افراد تحت پوشش تعریف شود(۷۳). ورزش به عنوان یک پدیده ای اجتماعی فراگیر،بهترین سازوکارتامین سلامت اجتماعی و بهداشت روانی محسوب می گردد.لذا سرمایه گذاری درآن موجب کاهش هزینه ها دربخش بهداشت ودرمان ومراکز مبارزه با مفاسد اجتماعی وپایین آوردن سطح ناهنجاری های فردی واجتماعی می شود (۴۲) .
فعالیت های ورزشی و گروهی سبب افزایش مهارت های اجتماعی ، روابط بین فردی ، مهارت های حل مسئله و رشد اجتماعی افراد می گردد(۵۲). افرادی که در فعالیت های ورزشی شرکت می کنند از لحاظ بدنی فعال هستند (۱۱۷).
افرادی که در ورزش و فعالیت های تیمی شرکت می کنند ، در طول زمان اضطراب اجتماعی آنان کاهش می یابد(۱۱۵).
ورزش جایگاه مناسب و متنوع برای ایجاد اشتغال و تولید فرصت های جدید اقتصادی دارد. با شناخت زمینه های کارآفرینی در ورزش، می توان فرصت های جدیدی را به کارآفرینان و جامعه معرفی کرد تا از آن برای پیشرفت و توسعه اقتصادی و اجتماعی بهره گیرند (۵۰).
عکس مرتبط با اقتصاد
۲ -۲ – ۲- مشارکت درورزش و زنان
اهمیت ورزش در جهان امروز چنان است که تمام جوامع می کوشند فعالیت های ورزشی را هر چه گسترده تر در برنامه های زندگی انسان ها بگنجانند . از آنجایی که امروزه ورزش مخصوصا برای زنان مورد تایید علم طب قرار گرفته است ، اهمیت موضوع پررنگ تر می شود(۱۴).
روند توسعه زندگی شهری و تغییر الگوهای حرکتی روزانه و در نتیجه کاهش فعالیت های حرکتی بویژه در زنان اندام ها و عضلات آنان را تحت تاثیر و خطر جدی کم تحرکی و ضعف جسمانی قرار داده است .برای پیشگیری از چنین عارضه ای یا مقابله با آن ،ایجاد جاذبه ها و امکانات لازم برای همگانی کردن ورزش در بین بانوان از ابزارهای کارامد در این زمینه است (۲). صاحب نظران نیز معتقدند در شرایط زندگی ماشینی ، ورزش را می توان به عنوان وسیله ای مطلوب جهت تامین تفریح سالم و تجدید قوای افراد و حفظ سلامت جسمی قرار داد (۱).
از آنجا که نقش تربیتی زنان بخصوص به عنوان مادر و مربی در جامعه اهمیت زیادی دارد و آن ها می توانند در بسیاری موارد از بروز بحران های اجتماعی نظیر فساد و مواد مخدر و غیره جلوگیری کنند و یا در بسیاری مواقع می توانند بحران را به فرصت تبدیل کنند. پس باید در راستای نیل به هدف بالا بردن سطح سلامت آنان کوشید(۱۶).
امروزه مشارکت زنان در فعالیت های مختلف اجتماعی بخشی از حقوق اجتماعی آنان تلقی می شود، اما موانع فرهنگی و اجتماعی بسیاری در این زمینه وجود دارد. مشارکت زنان در ورزش به دلیل تاثیرات آن بر سلامت جامعه دارای اهمیت بسیاری است (۷۴) . بررسی نتایج تحقیقات مختلف نشان می دهد که وجود عواملی نظیر نداشتن علاقه و مشکلات فرهنگی ـ اجتماعی در بانوان نسبت به آقایان و یا کمبود وقت، عادت نداشتن و نبود امکانات، بی حوصلگی، اشتغال در خانه، کمبود امکانات در محل زندگی، مشکلات اقتصادی خانواده و مشکلات دوران قاعدگی از جمله عوامل بازدارنده برای مشارکت زنان در فعالیت های ورزشی است (۱۶).
امروزه نقش زنان در فعالیت های اجتماعی در جامعه ایران پررنگ تر از گذشته شده است. اما با وجود سیر فزاینده حضور زنان در عرصه های اجتماعی، مشارکت و حضور آنان در فعالیت های ورزشی محدود است. بانوان نقش های متفاوتی مثل دختر ، مادر ، همسر ، کارمند ، رئیس ، دوست، همسایه و غیره دارند و هر یک از این وظایف ممکن است فشار و تنشی را در آن ها به وجود آورد،اغلب برای بانوان مشکل است که زمانی را به خود اختصاص دهند و کم تر اوقات فراغت دارند زیرا تمام وظایف بر عهده و دوش آن ها می باشد(۲۳ ،۷۱). با توجه به نقش محوری ورزشی در سلامت زنان به عنوان مادران جامعه و به تبع آن سلامت فرزندان، این موضوع باید بررسی و زمینه های حضور پررنگ تر آنان در عرصه های ورزشی فراهم شود(۷۱) .
فعالیت بدنی و تحرک جسمی می تواند میزان سلامتی، قدرت دفاعی و توان جسمی زن را چند برابر کند و از مریضی های گوناگونی مانند سرطان رحم، فشار خون بالا، سکته قلبی، قند، پوکی استخوان و … جلوگیری کند. در حال حاضر، بیماریهای قلبی و عروقی علت مرگ ۵۰ درصد زنان بالای ۵۰ سال در کشورهای در حال توسعه شناخته شده است و بیش از ۱۰۰ میلیون نفر از زنان جهان به بیماری دیابت که موجب کوری، صدمه دیدگی اعصاب، نارسایی کلیه، زخم پا یا قطع پا می شود مبتلا هستند. در صورتی که می توان با مشارکت در ورزش به میزان قابل توجهی از این بیماری ها کاست (۱۶) و مطالعات انجام شده در ۳ دهه اخیر ، افزایش روز افزون مشارکت زنان در فعالیت های ورزشی را نشان می دهد((۶۹)).
به کار گیری روش ها و راهکارهای مناسب برای جذب هر چه بیشتر زنان کشورمان به ورزش و ارتقای سطح سلامت و تندرستی آنان مستلزم شناخت عوامل و عللی است که انان را از مشارکت در ورزش باز می دارد یا مشارکت آنان را با محدودیت مواجه می کند . متاسفانه تا کنون که هزاره سوم را آغاز کردیم درصد حضور زنان در فعالیت های ورزشی همچنان در بین کشور ها متفاوت است . در تمام کشورها زنان از نظر تعداد کمتر از نیمی از مردان در فعالیت های ورزشی شرکت می کنند (۴).
الگوی زندگی فعال موجب ارتقای سلامت و تندرستی می شود . از قرن نوزدهم صاحب نظران و متخصصان بهداشتی فعالیت و تمرین های فیزیکی را برای زنان ضروری دانستند (۴۱) .
مشارکت زنان در فعالیت های بدنی نمی تواند تنها ناشی از عوامل زیستی – محیطی باشد بلکه عوامل اجتماعی ، فرهنگی و روانشناختی در ارتباط متقابل با عوامل زیستی – محیطی یا حتی ممکن است مقدم بر آن ها باشد. این در حالی است که نحوه مشارکت افراد مختلف با زمینه های اجتماعی فرهنگی متفاوت در فعالیت های ورزشی ، متفاوت است (۱۴).
فشارهای اجتماعی نشات گرفته از افزایش علاقه مندی به لاغری و نظرات گسترده در مورد ساختار بدن باعث شده است نارضایتی از بدن در میان زنان که می تواند باعث کاهش عزت نفس ، افسردگی و سایر اختلالات باشد ،بسیار شایع شود(۳۲) . شرکت در فعالیت های ورزشی تاثیر معنی داری بر میزان شادی و رضایت زنان دارد و طرح ریزی برنامه تمرینی منظم می تواند برای این گروه از افراد مفید باشد (۱۷).
نتیجه تصویری برای موضوع افسردگی
توجه به نیازمندی های زنان بویژه نیازمندی های تفریحی و بخصوص ورزشی و حرکتی آنان از اهمیت ویژه ای برخوردار است (۱۸).
در چند سال اخیر فعالیت های ورزشی در ارتباط با بهداشت عمومی مورد توجه قرار گرفته است . معمولاً افرادی که در فعالیت های ورزشی شرکت می کنند، سالم تر هستند و اعتماد به نفس بیش تری دارند(۷۶).
۲-۲-۲- ۱- تاریخچه ورزش بانوان
تاریخچه ورزش بانوان در دوران باستان از دست‌ مایه‌ای غنی برخوردار نیست با اینکه در مورد ورزش مردان می‌توان گفت از وقتی که تمدن‌های باستانی شکل گرفتند، سابقه‌ای طولانی دارد ولی ورزش زنان فاقد این ویژگی است و تا پیش از برپایی نخستین المپیک باستانی، نام، یاد و نشانی که نمایانگر حضور زنان در عرصه فعالیت‌های ورزشی باشد، نبود . حتی در مراسم و آئین‌های ویژه مذهبی و اجتماعی که تا پیش از برپایی المپیاد و در یونان باستان برگزار می‌شد و بعد از آن در المپیاد باستانی که به منظور پرورش جسم و روان نونهالان و نوجوانان ترتیب یافته بود و هر چهار سال یکبار برگزار می‌شد، زنان به‌غیر از هرا زن زئوس حق ورود و تماشا نداشتند و این ممنوعیت آنقدر شدید بود که اگر زنی این قاعده و قانون را نادیده می‌گرفت و به تماشای مسابقات می‌رفت محکوم به اعدام می‌شد. اما این ممنوعیت و سخت‌گیری جامعه آن‌روز فقط سبب سرکوبی زن‌ها نشد، بلکه انگیزه‌ای برای حرکت تازه در بین زنان گردید و برای نخستین بار زنان ورزش دوست با تشکیل یک سازمان مخفی بین خود مسابقات ورزشی خاصی را ترتیب دادند و این سد و دیوار آهنین را شکستند . نخستین زنی که سنت‌های دوران برده‌داری را در یونان باستان در عرصه ورزش در هم شکست، زنی به نام هیپوهریا[۶] بوده است. این زن سنت‌شکن با تلاش و پشتکاری که داشت پای زنان را به عرصه ورزش و مسابقات ورزشی در یونان باستان باز کرد(۱۶) .
۲- ۲- ۳ – اشتغال زنان
در سال های اخیر اشتغال زنان و مسائل مرتبط با آن به عنوان یکی از حوزه های تحقیقاتی جامعه شناسی ، روانشناسی اجتماعی ، مدیریت و اقتصاد مطرح شده است . نگرش نسبت به اشتغال زنان و توانایی های شغلی آن ها به عنوان مانع ورود زنان به بازار کار و نبود موفقیت ان ها پس از ورود مطرح می شود . امروزه توجه به مسائل شغلی زنان چه در خانواده و چه در محیط کار به یکی از دل مشغولی های محققان حوزه اجتماعی تبدیل شده است (۶۲).
در جوامع مختلف، مدت زمانی که زنان، در دو حیطه شغلی و اوقات فراغت صرف فعالیت های فیزیکی می کنند متفاوت است . به طوری که مدت زمانی که صرف اوقات فراغت و انجام فعالیت های فیزیکی مرتبط با آن می کنند کم تر از مقداری است که صرف انجام فعالیت های شغلی می نمایند . نتایج تحقیقات نشان داد مدت زمانی که زنان صرف اوقات فراغت و انجام فعالیت های فیزیکی مرتبط با آن می کنند کم تر از مدت زمانی است که صرف انجام فعالیت های شغلی و خانه داری می کنند .از طرفی نکته مهم این است که نوع و مدت فعالیت های این حیطه ها می توانند بر روی هم تاثیر بگذارند(۷۵).
پرداختن به مساله زنان که ناظر بر مجموعه مسائل ناشی از پیامد های ورود و حضور فراگیر تر زنان در حوزه های مختلف اجتماعی است ، یکی از مهم ترین مباحث کنونی در حوزه مطالعات علوم انسانی و اجتماعی در ایران است . یکی از وجوه مساله زنان در جمهوری اسلامی ، سیاست گذاری های فرهنگی و اجتماعی در حوزه زنان است که مانند هر حوزه اجتماعی دیگری نظیر جوانان و دانشجویان یا موضوعات فرهنگی نظیر موسیقی ، پوشش و نظایر آن ، از دشواری های خاصی برخوردار بوده و هست (۵۸).
در سال ۱۹۷۰، زنان مجموع یک سوم نیروی کار جهان را تشکیل می دادند. در کشورهای در حال توسعه این نسبت بالاتر و در حدود ۴۰٫/. و در سایر نقاط جهان کمتر از یک سوم بوده است. به هر حال کاهش تبعیض جنسی و تاثیر حرکت آزادی خواهانه زنان، اکنون اجازه می دهد که زنان بیشتر در فعالیت های خارج از خانه شرکت کنند. باید اشاره کرد که زنان نیز به مثابه مردان به همراه کسب درآمد و خودارزشی، از مشکلات بدنی و روانی کار بی نصیب نماندند و آنان نیز تحت تاثیر این مشکلات دچار بیماری های مختلف بدنی و روانی خواهند بود . بر طبق آماری که در سال ۱۳۷۷ توسط سازمان امور اداری و استخدامی کشور منتشر شده است، حدود ۲۲/۳۰ درصد کارکنان دولت را زنان تشکیل می دهند. (۱۶).
زنان در اغلب دوره های تاریخی صرف نظر از اینکه متعلق به چه قوم ، قشر یا گروهی بودند ، در سلسله مراتب ساختار اجتماعی و در سازماندهی جامعه در مقایسه با مردان جایگاه و منزلت فروتری داشته اند(۵۳).
نتایج تحقیقات اخیر نشان می دهد شاغلینی که فراتر از شغل و وظیفه خود عمل کرده و رفتارشهروندی سازمانی از خود بروز می دهند به گروه کاری و سازمانی تعلق دارند که هم بهره وری بالایی دارند و هم کاری با کیفیت عالی انجام می دهند تا کارگرانی که از رفتار شهروندی سازمانی در سطوح پایین برخوردارند (۸۰).
۲- ۳ – رفتار شهروندی سازمانی
در این بخش سعی خواهد شد پیرامون رفتار های مشارکتی و تاریخچه، رفتارهای شهروندی سازمانی، تعاریف، ابعاد و عوامل موثر برآن، تئوری‫های مرتبط، پیامدها، نظریههای مرتبط با رفتارهای شهروندی سازمانی، رفتارهای ضدشهروندی (ACB)، رفتارهای شهروندی سازمانی در ورزش مطالبی ارائه شود.
۲-۳-۱- رفتارهای مشارکتی و تاریخچه
بیش از ۶۰ سال قبل، محققان رفتارسازمانی اهمیت رفتارهای مشارکتی[۷] و رفتارهای غیر‌وظیفه‌ای[۸] را در ارتقاء اثربخشی سازمانی یادآور شدند(۶).
باید عنوان نمود که تا به اکنون، سه مفهوم کلی به منظور توصیف و تشریح اینگونه رفتارهای مشارکتی شناسایی و پیشنهاد شده است. اولین مفهوم، رفتار شهروندی سازمانی است که برای اولین بار توسط باتمن و ارگان[۹] (۱۹۸۳) و اسمیت، ارگان و نیر[۱۰] (۱۹۸۳) به منظور توصیف، مفهومسازی و سنجش رفتارهای کمککننده[۱۱] و مشارکتی که به عنوان رفتارهای خارج از نقش نیز شناخته شده‌اند، مورد استفاده قرار گرفت (۱۲۱).
به نقل از اللهیاری ،توسعه این مفهوم از نوشتارهای بارنارد [۱۲]در سال ۱۹۳۸ در مورد تمایل به همکاری و مطالعات کتز [۱۳]در مورد عملکرد و رفتارهای خودجوش و نوآورانه در سال‌های ۱۹۶۴، ۱۹۶۶ و ۱۹۷۸ ناشی شده است. دومین مفهوم توسط بریف و موتوویدلو[۱۴] (۱۹۸۶) و تحت عنوان رفتارهای سازمانی اجتماعی‌گرا[۱۵] مطرح شد. باید یاد آور شد که اینگونه رفتارها توسط اعضاء سازمان و با هدف کمک‌ به فرد، گروه و یا سازمان صورت می‌پذیرند. باید اشاره کرد که این قبیل رفتارها هم می‌توانند رفتارهای داخل نقش بوده و هم می‌توانند رفتارهای خارج از نقش باشند. نهایتاً بورمن[۱۶] و موتوویدلو (۱۹۹۳) محدوده جدیدی از فعالیت‌ها را شناسایی نمودند که در طبقه عملکردهای وظیفه‌ای [۱۷]قرار نمی‌گیرند ولی همچنان در اثربخشی سازمانی تاثیر‌گذار می‌باشند. آنها این قبیل فعالیت‌ها را تحت عنوان عملکرد زمینهای[۱۸] (عملکرد وابسته به قراین) مطرح نمودند. از دیدگاه بورمن و موتوویدلو عملکرد به دو نوع عملکرد وظیفهای و عملکرد زمینهای (وابسته به قراین) قابل تفکیک میباشند. این دو صاحبنظر تفاوت این دو را در موارد زیر میدانستند:
۱- عملکرد وظیفهای، مستقیم و یا غیرمستقیم به هسته فنی [۱۹]شغل مربوط میشود. اما عملکرد زمینهای، محیط سازمانی، روانی (روانشناختی) و اجتماعی را که در آن هسته فنی مشاغل اجرا میشوند، مورد حمایت قرار میدهد.
۲- عملکرد وظیفهای در بین مشاغل مختلف یک سازمان متفاوت است. اما ابعاد عملکرد زمینهای در بین مشاغل مختلف یک سازمان یکسان است.
۳- منبع اختلاف (تغییر، تفاوت) در عملکرد وظیفهای، کارایی بدست آمده از انجام فعالیتهای وظیفهای است که در سازمان انجام میشوند. ویژگیهای انسانی مانند دانش، مهارت و تواناییهای کارکنان با کارایی وظیفهای تغییرات همگام دارد. اما منبع اصلی تفاوت در عملکرد زمینهای، خواست، اراده و زمینه است(مانند انگیزش و شخصیت).
۴- عملکرد وظیفهای نقشگراست. به عبارتی وظایف در شرح شغل مشخص شدهاند. اما عملکرد زمینهای کمتر بطور صریح در شرح شغل آورده شده است(مانند داوطلب شدن برای انجام کاری و کمک به افرادی که حجم کاری بالایی دارند).
بورمن و موتوویدلو معتقدند که مدیران منابع انسانی به هنگام اجرای تمامی وظایف تخصصی خود، علاوه بر عملکرد وظیفهای باید عملکردهای زمینهای را نیز مدنظر قرار دهند. در پایان باید اشاره داشت که رفتارهای مشارکتی این اجازه را به مدیران سازمان‌ها می‌دهند تا از هدر رفتن منابع باارزش سازمان جلوگیری نموده و منابع مورد نیاز سازمان را در دسترس همگان برای امر ارائه محصولات و یا خدمات بهتر قرار دهند (۶).
۲ – ۳ -۲ – رفتار شهروندی سازمانی
رفتار اخلاقی و ارزش های اخلاقی موضوع مهمی است که در بسیاری از تحقیقات مرتبط با اخلاق کسب و کار می باشد. زیربنای همه ارزش ها در سازمان، ارزش های اخلاقی می باشد . این ارزش ها به استقرار و حفظ استانداردهایی کمک می کند که می تواند بر هدایت افراد به سوی اقداماتی که برای سازمان مطلوب هستند تاثیر بگذارد . به طور ویژه، هنگامی که استانداردها یا ارزش های اخلاقی سازمان به طور گسترده ای میان اعضایش رایج شود موفقیت سازمانی افزایش می یابد(۱۲). گاهی اوقات به سادگی چنین مطرح می شود که رفتار شهروندی سازمانی ، رفتاری اخلاقی است (۳۷).
مطالعه رفتار افراد در محیط های کاری از دیر باز مورد توجه اندیشمندان علوم مدیریت بوده است و با پیدایش رشته رفتار سازمانی در سال های نخست دهه ۱۹۶۰ ، در این امر جدیت بیشتری به عمل آمد . بسیاری از تحقیقات صورت گرفته سعی در تقسیم بندی رفتار ها و علل بروز آن ها داشته اند. اما بحثی که در دو دهه اخیر مطرح شده است و علاوه بر رفتار شناسان توجه روانشناسان اجتماعی و جامعه شناسان را به خود جلب کرده است رفتار شهروندی سازمانی [۲۰] است (۴۵).

پیوست ۴: آیین نامه اجرایی قانون حمایت از مصرف کنندگان خودرو ۸۱
چکیده انگلیسی ۹۱

چکیده

در گذشته ضمان عیب کالا منحصر به رابطه‌ی قراردادی بود ولی امروز با تولید کالاهای فنی و پیچیده در مقیاس وسیع‌، به جهت عیوب ناشناخته موجود در کالا وعدم ارائه اطلاعات کافی درنحوه‌ی صحیح استفاده و هشدار از خطرات‌، باعث بروز حوادث ناگوار و خسارات فراوان نه تنها بر مصرف کننده بلکه بر افرادی که هیچ استفاده ای از کالا نداشته‌اند‌، می‌شود و آن چه در قوانین حمایت از مصرف کننده‌، آمده حمایت مطلوبی از مصرف کننده نمی‌باشد. به هرحال‌، به علت ناکارآمدی روابط قراردادی از طرفی و مستحدثه بودن موارد ضمان تولیدکننده از سوی دیگر‌، نیاز مبرم به تدوین و قانونمند نمودن قلمرو ضمان تولیدکننده و حمایت از حقوق مصرف کننده در برابر خسارات ناشی از عیب کالا و نقص در اطلاع رسانی صحیح درنحوه‌ی مصرف است. با ناکارآمدی ضمان قراردادی دانشمندان حقوق سعی کرده اند تا روابط قراردادی را توسعه دهند. در گسترده ترین نظریه‌ها که نظریه تضمین سلامت کالا نام دارد‌، تعهد فروشنده فقط محدود به مصرف کنندگان کالا و یا کسانی است که در اطراف قرارداد جای دارند و به گونه ای مستقیم یا با واسطه در تراضی با فروشنده ارتباط دارند‌، نمی‌باشد‌، بلکه هر گاه طبق قواعد عمومی مسئولیت‌، بین زیان وارده و عمل فروشنده رابطه سببیت موجود باشد و عرف این اضرار را به وی منتسب نماید‌، تولید کننده‌، مسئول جبران خسارات می‌باشد.
واژگان کلیدی: مسئولیت‌، تضمین‌، شرط

فصل اول: طرح تحقیق

فصل اول
طرح تحقیق

۱-۱- مقدمه

در گذشته کیفیت کالا و نحوه مصرف کالا غالباً برای مصرف کننده آشنا بوده و خسارات احتمالی جزیی بود و معمولاً تولید کنندگان در مقابل حوادث ناشی از آن مسئولیتی نداشتند. در واقع مبنای ضمان تولید کننده در محدوده روابط قراردادی پاسخگو بود. فقه نیزبه خریدار کالای معیوب که عیب آن تنها کاهش ارزش اقتصادی کالا را بر اثر تلف و یا صدمه در بر دارد‌، مقرراتی وضع کرده است. امروزه نیاز روزمره و تصاعدی مردم به کالاهای مصرفی و خدمات در دورانی که امکانات و اطلاعات موجود در دسترس متخصصین بوده وتشخیص سلامت یا عیب کالا به وسیله خریدار عادی و فاقد اطلاعات کارشناسی در آن زمینه به سادگی ممکن نیست و مصرف کنندگان معمولاً ناآگاه از کیفیت وسایل مصرفی و خطرات احتمالی ناشی از استفاده نادرست هستند، باعث بروز حوادث ناگوار می‌شود. بنابراین وصف معیوب در این نوشتار عیبی است که ایمنی مصرف کنندگان را به مخاطره اندازدو هنگام مصرف خطر آفرین باشد. (قاسمی حامد‌، ۱۳۷۵) در ذیل به نمونه ای از این خسارات اشاره می‌گردد:
عکس مرتبط با اقتصاد
ایرادهای فنی خودروهای تولیدی صفر کیلومتر‌، هواپیما‌، وسایل الکترونیکی و سایر عیوب موجود در کالاها گاه منجر به بروز حوادث غیر قابل جبران نه تنهابر نفوس و اموال مصرف کننده بلکه بر افرادی که هیچ استفاده ای از کالا نداشته اند می‌شود.
این مثال مصداقی از حقوق از دست رفته مصرف کننده در زمان حاضر می‌باشد. عیب در مرحله تولید و نیز نقص در اطلاعات صحیح در نحوه‌ی مصرف و هشدار‌ها موجب ضمان تولید کننده می‌شودزیرا همین نقص و عدم اطلاعات کافی ممکن است کالایی را که می‌تواند مطلوب باشد، خطرناک نماید.

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت fumi.ir

۱-۲- بیان مسئله

ضمان تولید کننده در دو شیوه‌ی روابط قراردادی و ضمان قهری قابل طرح است.در صورتی که عیب موجود در حین عقد باشد، با استناد به مقررات خیار عیب با اثبات وجود عیب سابق کالا( قبل از تحویل کالا) اقدام فوری بر فسخ عقد بیع با فروشنده و یا مطالبه ارش مبیع نماید.لیکن وصف معیوب در تولید که باعث ضمان تولیدکننده می‌باشد عیبی است که ایمنی مصرف کنندگان را به مخاطره اندازد و هنگام مصرف خطر آفرین باشد.
در رابطه قراردادی به نظر می‌رسد بتوان با پذیرش شرط بنایی که تولید کننده سلامت کالا و انطباق آن با انتظار مشروع مصرف کننده را تضمین کرده است، تولید کننده را ضامن خسارات وارده دانست زیرا هر فروشنده به طور صریح و یا ضمنی تعهد به ایمنی مبیع به سود خریدار می کندو این تعهد‌، تعهد به نتیجه معین است و در صورتی که رابطه سببیت بین عیب کالا و خسارات حاصله اثبات گردد‌، متعهد به جبران خسارات می‌باشد و نیازی به اثبات تقصیر فروشنده نیست. زیرا تضمین سلامت کالا و انطباق آن با انتظار متعارف مصرف کننده از شروط بنایی هنگام بیع است و نقص این شرط موجب ضمان است.هم چنین به دلیل این که در هر قرارداد فروشنده به طور تبعی متعهد می‌شود کلیه اطلاعات ضروری در ارتباط با نحوه‌ی مصرف مبیع‌، ذکر خطر‌های موجود درآن و شیوه دوری از خطرها و خسارات احتمالی و عیوب پنهان کالا را در اختیارخریدار قرار دهد، عرضه کننده از این وظیفه تخطی کرده و لذا اگر بر اثرعدم ارائه اطلاعات در نحوه‌ی صحیح مصرف و هشدارهای لازم خساراتی حاصل شود، نقض آن شرط است و تولیدکننده ضامن خسارات می‌باشد.
ایراد و نارسایی شرط بنایی در این است که تنها ناظر به طرف قرارداد است و تنها طرف قرارداد می‌تواند برای مطالبه خسارت به تولیدکننده و فروشنده مراجعه نماید و تولید کننده ضامن خسارات وارده به جان و مال افرادی که با تولید کننده هیچ رابطه ای ندارند‌، نیست.
با ناکارآمدی ضمان قراردادی دانشمندان حقوقی سعی کردند تا روابط قراردادی را توسعه دهند. درگسترده ترین نظریه‌ها که نظریه تضمین است (جعفری تبار‌، ۱۳۷۵) نیز تعهد ضمنی فروشنده محدود به مصرف کنندگان کالا و یا کسانی است در زنجیره قراردادی جایی دارند و به گونه ای مستقیم یا باواسطه در تراضی با فروشنده ارتباط دارند ولی از سایرین حمایت نمی‌کند، در حالی که اشخاص ثالث بی گناه هم در این راستا بهره ای نمی‌برند و هم خسارات می‌بینند. بنابراین نیاز به بررسی قواعد ضمان قهری است.
در گذشته ضمان عیب کالا منحصر به روابط قراردادی بود‌، ولی امروزبا تولید کالاهای فنی و پیچیده در مقیاس وسیع‌، جهت عیوب ناشناخته موجود در کالا و عدم ارائه اطلاعات کافی در نحوه‌ی صحیح استفاده و هشدار از خطرات باعث بروز حوادث ناگوار و خسارات فراوان بر مصرف کننده و هم چنین اشخاصی که از کالا استفاده نکرده اند‌، می‌شود. (قاسمی حامد‌، ۱۳۸۶)
ناکارآمدی روابط قراردادی‌، مستحدثه بودن ضمان تولیدکننده، لزوم حمایت از مصرف کننده در برابر خسارات ناشی از عیب کالاها و نقص در اطلاع رسانی صحیح در نحوه‌ی درست مصرف‌، از جمله دلایلی است که بحث در خصوص تضمین سلامت کالا و ایمنی آن و نیز ضمان یا عدم ضمان تولید کننده کالا در برابر مصرف کننده را ضروری می‌سازد.( فتاح زاده‌، ۱۳۹۱)
شاید بتوان گفت تولید کننده بر مبنای وجود شرط بنایی مسئول تضمین سلامت کالا و در واقع ضامن خسارات وارده است.زیرا هر فروشنده به طورصریح یا ضمنی تعهد به ایمنی مبیع به سود خریدار می کند و این تعهد‌، تعهد به نتیجه معین است و در صورت حصول شرایط از جمله وجود رابطه سببیت بین عیب و خسارت‌، موظف به جبران خسارت بوده و نیازی به اثبات تقصیر او نمی‌باشد.
تضمین سلامت کالا و انطباق آن با انتظار متعارف مصرف کننده از شروط بنایی در هنگام بیع است و نقض این شروط موجب ضمان است. چنان چه بر اثر عدم ارائه اطلاعات لازم در خصوص نحوه‌ی صحیح مصرف و هشدارهای لازم خسارتی به وجود آید، نقض شرط بنایی بوده و موجب مسئولیت وی می‌باشد.( جعفری تبار‌، ۱۳۷۵)
حال جای طرح این سوالات است که با توجه به مراتب فوق مسئولیت تولید کننده کالا‌، مسئولیت قراردادی است یا مسئولیت محض؟ و این که تئوری تضمین سلامت و ایمنی کالا با کدام یک از نظریات مسئولیت قراردادی یا محض سنخیت دارد؟ آثار و نتایج پذیرش نظریه مسئولیت محض برای تولید کننده کالا چه می‌باشد؟
بی شک اثبات مسئولیت یا عدم مسئولیت برای تولیدکننده‌، منوط به بررسی قواعد مسئولیت و نحوه‌ی کاربرد آن در این مبحث است. در هر حال هرگاه رابطه سببیت بین زیان وارده و عیب کالا احراز گردد‌، مسئولیت مستقر است ولی تعیین این امر از پیچیدگی خاصی برخوردار بوده و به عوامل متعددی وابسته است. برخی اسباب منجر به ضمان و برخی رافع ضمان تولید کننده است. (جنیدی‌، ۱۳۸۱)
پاسخگویی به این سوالات نیاز به بررسی فقهی و حقوقی موضوع دارد.

۱-۳- اهمیت و ضرورت تحقیق

به موجب ماده ۴۲۲ قانون مدنی‌، در صورت عیب مبیع مشتری حق فسخ قرارداد و یا اخذ ارش دارد. گاه عیب پنهانی مبیع زیان‌هایی را به بار می‌آورد که نقص مبیع در برابر آن ناچیز است. مثال عیب مخفی موجود در ترمز اتومبیل منجر به تصادفی می‌شود که چندین برابر قیمت اتومبیل به خریدار زیان وارد می‌شود. حال آیا فروشندگان کالا ضامن تمام نتایج حاصل از عیوب پنهانی مبیع هستند؟ آیا این مسئولیت ریشه قراردادی دارد و یا تابع قواعد کلی مسئولیت مدنی است؟
یا در کالاهایی که استفاده از آن نیازمند تخصص و رعایت فنون و احتیاط‌های لازم است و در واقع استفاده نادرست منجر به خسارت می‌شود‌، آیا فروشنده و یا تولید کننده وظیفه دارد‌، همه این خطرها را به خریدار گوشزد نماید و یا آیا می‌توان او را مسئول خسارت وارده به خریدار ناشی یا بی پروا دانست؟ آیا سازنده کالای معیوب و خطرناک در برابر همه مصرف کنندگان مسئول است‌، هر چند با وی قراردادی منعقد نکرده باشد؟ حدود مسئولیت وی تا کجاست؟ هرگاه سازنده کالایی سلامت و دوام کالایی را به طور صریح تضمین کند‌، این تعهد چگونه قابل توجیه است؟ و آثارش چه می‌باشد؟
اصولاً مصرف کننده کالا دارای حقوقی می‌باشد از جمله حق تحصیل کالا و محصولات سالم و ایمن‌، حق برخورداری از اطلاعات کامل و حق حمایت دولتی از وی.
در واقع پراکندگی مباحث‌، لزوم جمع آوری و تشریح این حقوق‌، نشان دهنده اهمیت و ضرورت این تحقیق است. به بیان دیگر شناخت مبانی مسئولیت ناشی از خسارات کالا ضروری است و می‌بایست این موضوع را در فروضات مختلف روابط قراردادی و غیرقراردادی بررسی نمود.

۱-۴- اهداف تحقیق

مهم ترین هدف از این تحقیق‌، کشف و نتیجه گیری درست از پذیرش نظریه تضمین سلامت کالا در روابط قراردادی و غیر قراردادی می‌باشد. در این خصوص نظریات مختلفی بیان شده است که ضمن بررسی هریک از آن‌ ها، مبانی مربوطه نیز مورد بررسی قرارگرفته و در نهایت به توجه به مفاد قانون حمایت از مصرف کننده مصوب سال ۱۳۸۸ راهکار مناسب پیشنهاد می‌گردد.

۱-۵- پیشینه تحقیق

دز این خصوص تحقیق جامع و کاملی صورت نگرفته است بلکه به صورت پراکنده مطالبی بیان شده است. به طور نمونه در نوشته‌های اساتید حقوق‌، تضمین ایمنی مبیع همواره صورت شرط بنایی و ضمنی برعهده‌ی فروشنده بیان شده است. در واقع اگر عقدی بدون هیچ شرطی منعقد گردد‌، اطلاق عقد ضرورت سلامت مبیع از عیوب پنهانی را اقتضاء دارد. این امر در کشورهای غربی به عنوان تضمین عرضه پذیر بودن کالا مشهور است.
دکتر حسن جعفری تبار در صفحه ۲۳ کتاب مسئولیت مدنی سازندگان و فروشندگان کالا‌، در این خصوص بیان می‌دارد: تعهد ضمنی فروشنده کالا به ایمنی مبیع‌، تعهدی به نتیجه معین می‌باشد مثل تعهد متصدی حمل و نقل به سالم رساندن کالا به مقصد و فایده پذیرش این نظریه این است که کافی است خواهان عدم حصول نتیجه را اثبات نماید و دیگر لازم نیست تقصیر زیان دیده را اثبات نماید.
مرحوم دکتر کاتوزیان در صفحه ۲۵۱ کتاب حقوق مدنی‌، معاملات معوض و عقود تملیکی می‌نویسد: نظریه تضمین سلامت کالا را باید گسترش داد و بیان داشت که تضمین برای عموم مصرف کنندگان کالا است و کالا باید برای استفاده درست وصحیح به طور معمول و معقول عموم‌، ایمن و سالم و مطمئن باشد.
بنابراین موضوع فوق برای تحقیق انتخاب شده تا بتوان ضمن بررسی نواقص‌، راهکارهای جدیدی ارائه نمود.

۱-۶- روش شناسی تحقیق

تحقیق حاضر از نظر هدف‌، کاربردی و از نظر روش و ماهیت توصیفی‌، تحلیلی می‌باشد.در این تحقیق اهتمام نگارنده بر این است تا تمام مطالب مربوط به موضوع را به طور پراکنده در کتب و مقالات حقوقی ذکر شده جمع آوری نماید و سپس با تحلیل و تبیین مطالب‌، نتیجه مورد نظر را به دست آورد. از این رو روش اصلی تحقیق تحلیلی و توصیفی بوده و مطالعه استنادی مورد نظر مورد استفاده قرار می‌گیرد.برای این کار از روش کتاب خانه ای وابزار فیش برداری‌، اطلاعات لازم جمع آوری شده است.

۱-۷- سوالات و فرضیه‌ها

دو سوالی اصلی که در این تحقیق به دنبال پاسخگویی
به آن هستیم به شرح ذیل است:
الف: نظریه تضمین سلامت و ایمنی مبیع در رابطه قراردادی مطرح است یا رابطه غیر قراردادی؟
ب: مسئولیت سازنده و تولید کننده کالا‌، مسئولیت قراردادی است یا مسئولیت محض؟
و در پاسخ به این سوالات (پس از بررسی قواعد مربوطه) فرضیه‌های ذیل بیان می‌شود:
الف: به نظر می‌رسد که این تئوری نوعی شرط بنایی و ضمنی بوده و در روابط غیر قراردادی نیزحاکم می‌شود.
ب: با توجه به نظریات بیان شده و رویه حاکم بر نظم حقوقی جهان‌، به نظر می‌رسد این مسئولیت‌، مسئولیت محض باشد.

فصل دوم: کلیات

فصل دوم
کلیات

در این فصل اسبابی مورد بررسی قرار می‌گیردکه بر اساس آن‌ ها می‌توان ضمان را برای تولید کننده ثابت کرد. در فقه اسلامی قواعد اتلاف و تسبیب‌، قاعده غرور و قاعده لاضرر مبنا و اساس بسیاری و احکام فقهی و حقوقی ضمان را تشکیل می‌دهند.

۲-۱- قاعده‌ی اتلاف

قاعده‌ی اتلاف مهم ترین قاعده ای است که فقها در ضمان قهری به آن استناد کرده اند.بر اساس این قاعده هرگاه کسی مال دیگری را بدون اجازه او تلف کند، ضامن است.( موسوی بجنوردی‌، ۱۳۷۹) برای اثبات ضمان اتلاف و لزوم جبران خسارات فقها به آیات و اخبار و بنای عقلا استناد کرده اند.. فقها و حقوقدان‌ها با عنایت به کیفیت تحقق اتلاف‌، آن را به اتلاف به تسبیب و به مباشرت تفکیک کرده اند.

۲-۱-۱- اتلاف به مباشرت

مباشرت در اتلاف ایجاد علت تلف است مانند قتل‌، خوردن، سوزاندن یعنی شخص به حسب ظاهر مستقیماً مبادرت به ایجاد خسارت می‌کندو ملاک در تحقق آن صحت انتساب خسارات فاعل است و لو آن که وی قصد اضرار نداشته باشد.)نجفی‌، ۱۳۶۷ ). در اتلاف شخص به مباشرت و بدون واسطه موجب خسارت می‌گردد و استناد خسارت به فاعل آن به آسانی صورت می‌گیرد.
از آنجایی که تولیدکننده مستقیماً عامل ورود ضرر به مصرف کننده نیست‌، اتلاف به مباشرت درضمان تولید کننده غالباً کاربرد ندارد.و در یک مثال فرضی تولید کننده بنا بر قاعده اتلاف ضامن خسارات وارده از کالای تولیدی خود بر دیگران است که هنگام استفاده وی (تولید کننده ) از کالا خطر آفرین باشد. (فتاح زاده‌، ۱۳۹۱)

۲-۱-۲- اتلاف به تسبیب

اتلاف به تسبیب جایی است که تسبیب موجب صدق اسناد اتلاف به مسبب می‌گردد و این در صورتی است که میان تسبیب و تلف مال‌، اراده فاعل مختار قرار نگیرد به اینکه یا اراده ای در میان نباشد مثل صورتی که شخص چاهی حفر کندو دیگری در آن افتد و یا این که اراده ای وجود دارد اما این اراده درحکم عدم است مثل اراده طفل. اما به باواسطه قرار گرفتن اراده فاعل مختار اتلاف به سبب اسناد نمی‌شود.(صدر‌، ۱۴۰۸ ق )
در تسبیب بر خلاف اتلاف که شخص بالمباشره و بدون واسطه موجب بروز خسارات می‌گردد، شخص به واسطه امری مسبب تلف مال غیر می‌شود. تسبیب ماخوذ از سبب است و در تعریف آن آمده است که سبب چیزی است که اگر نبود‌، علت موجب اثر نمی‌شد. اما مواردی است که اگر وجود نمی‌داشت حادثه نیز به وجود نمی‌آمد ولی در عین حال عرف چنین عواملی را سبب حادثه نمی‌داند. این امور که در واقع زمینه ساز وقوع حادثه هستند همان علل بعیده هستندکه فقها اصطلاحاً آن را شرط نامیده اند که ضمانی هم در بر ندارد. به عنوان مثال اگر فردی دوست خود را دعوت به مهمانی کند و در مسیر آمدن به مهمانی تصادف کند و صدمه ببیند، دعوت کننده ضامن نمی‌باشد.در حالی که مسلماً اگر وی ازمصدوم دعوت نمی‌کرد‌، حادثه رخ نمی‌داد.ولی عرف وی را سبب نمی‌داندو برای او ضمانی قائل نمی‌باشد.
در کتاب قواعد الاحکام آمده است: عواملی که موجب هلاک می‌شوند بر سه قسم هستند:شرط‌، علت و سبب.
شرط عبارت از عاملی است که تاثیر موثر منوط به وجود اوست ولی در علیت دخالتی ندارد.و لذا موجب قصاص نمی‌شود
ولی سبب چیزی است که اثر اندکی در ایجاد حادثه دارد و از این جهت مانند علت است ولی از جهتی دیگر شبیه شرط است و سه مرتبه دارد اول: اکراه‌، دوم: شهادت غیر واقعی و سوم: دادن غذایی مسموم به میهمان و مانند آن (فاضل لنکرانی‌، ۱۳۷۸ )سبب در باب ضمان در میان فقها دارای معانی متعددی است که در ذیل نمونه‌هایش آمده است:
سبب چیزی است که اگر نباشد‌، تلف هم حاصل نمی‌شود بلکه برای حصول تلف به علت دیگری نیاز است که آن علت با سبب متفاوت است‌، اگر چه وجود سبب در اثر گذاری علت مدخلیت دارد به نحوی که اگرسبب نباشد، علت تاثیر نخواهد داشت.درعین حال او علت تلف نیست.مانند حفر چاه‌، نصب کردن کارد در مسیر راه و انداختن سنگ و آن چه علت تلف در این موراد است همان لغزیدن می‌باشد.( حلی‌، ۱۴۱۳ ق )
سبب‌، ایجاد چیزی است که با وجود آن تلف حاصل می‌شوداما علت وقوع آن چیز دیگری است مشروط به این که همراه بودن علت یا سبب از اموری باشد که انتظار علت تلف با آن وجود داشته باشد به این که همراه بودن علت یا سبب فراوان باشد. به دیگر سخن به سبب توجه می‌کنیم اگر علت تلف از آن متوقع باشد‌، در این حالت سبب موجب ضمان نخواهد بود.( کرکی‌، ۱۴۱۱ ق ).
شهید اول سبب را به فعل ملزوم العله تعریف می‌کندکه منظور وی از ملزوم العله امری است که علت بدون آن تاثیری ندارد. یعنی ایجاد عملی که تلف با آن ملازم است. انتظار چنین علتی برود.
رابطه سبیت از ارکان مهم استقرار ضمان است (در ایجاد ضمان و مسئولیت مدنی وجود سه رکن شرط است: ضرر‌، فعل زیان بار‌، احراز رابطه سببیت.

آموزش زوجین: ۴۹
آموزش دینی: ۴۹
رعایت حدود و مرزها در خانواده : ۵۰
الف: تحقیقات خارجی ۵۱
ب: تحقیقات داخلی ۵۶
فصل سوم – روش شناسی
روش پژوهش: ۶۰
جامعه آماری: ۶۰
گروه نمونه و روش نمونه گیری : ۶۰
ابزار پژوهش: ۶۱
پرسشنامه تعارضات زناشویی ۶۱
پرسش نامه سنجش نگرش مذهبی: ۶۳
پایایی و روایی پرسش نامه: ۶۳
شیوه نمره گذاری: ۶۴
روش تجزیه تحلیل داده ها ۶۴
فصل چهارم – تجزیه و تحلیل داده ها
مقدمه: ۶۶
الف)آمار توصیفی ۶۶
ب) آمار استنباطی ۶۸
فصل پنجم – بحث و نتیجه گیری
مقدمه : ۷۴
یافته های پژوهش ۷۴
بحث درباره یافته ها ۷۵
محدودیت ها ۷۹
پیشنهادات: ۷۹
منابع : ۸۰

فصل اول
کلیات پژوهش

مقدمه

ازدواج موفق باعث ارضای بسیاری از نیاز های جسمانی و روانی افراد می شود و در صورت شکست، زن و شوهر به ویژه فرزندان آن ها با ضربه های روانی شدید روبرو می شوند. از سوی دیگر در سال های اخیر ، احساس امنیت و آرامش و روابط صمیمانه میان مرد و زن به سستی گراییده و کانون خانواده دستخوش فرایند های ناخوشایند شده است افزایش سرسام آور میزان طلاق و کم شدن طول مدت ازدواج و یا زندگی اجباری و تحمیلی ، بررسی این موضوع را ضروری می کند که چه عواملی باعث دوام و بقا و کدام عوامل موجب گسسته شدن پیوند زناشویی می شود(اولیاء، ۱۳۸۵).
ازدواج پیوندی مشارکتی میان دو فرد است که در آن هر یک از دو طرف،عقاید، ویژگی های شخصیتی و ارزش های خود را وارد آن می سازند. زیربنای ازدواج یک نیاز بیولوژیکی و زیستی است که رضایت در ازدواج به عنوان یک متغیر نگرشی نتیجه نهایی و کارکرد اصلی محسوب می گردد.یکی از این عواملی که این کارکرد را مورد تهدید قرار می دهد، وجود تعارض های زناشویی است که از آزردگی های روزمره گرفته تا اختلاف های دائمی طبقه بندی می شود و روان شناسان و مشاوران همواره در صدد نظریه پردازی و ارائه راه کارهایی برای پیشگیری و درمان آن بوده اند(گاتمن و سیلور، ترجمه مصباح و همکاران، ۱۳۸۵).
ساده ترین تعریف تعارض بر اساس وجود نوعی کشمکش و درگیری استوار است ، به عبارت دیگر مجموعه ای از الگوهای رفتاری نافذ بین زن وشوهر که پیامد آن خصومت و روابط آشفته و متعارض است و منتهی به بن بست ارتباطی است. در مقوله تعارض همسران –چه بخواهیم و چه نخواهیم – با بحث مهم نگرش فرهنگی، قومی، مذهبی مواجه هستیم. معروف است که نگرش ها بیش از نیمی از رفتار انسان را هدایت می کند(عاطف وحید، ۱۳۸۸). نگرش عبارت است از یک روش نسبتا ثابت در فکر و احساس و رفتار نسبت به افراد، گروه ها و موضوع های اجتماعی یا قدری وسیع تر در محیط فرد(آذربایجانی، ۱۳۸۵).
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
نگرش مذهبی در واقع نگرش نظام داری از باورها و اعمال مربوطه به امور مقدس است. نگرش و باور مذهبی امری نیست که گوشه ای از وجود آدمی را پر کند و سایر گوشه ها را خالی بگذارد ایمان و باور دینی زمانی خود را نمایان می سازد که در سراسر زندگی بشر حضور داشته باشد. به عبارت دیگر، معنویت حضوری همه جانبه در زندگی فردی و اجتماعی دارد(پورشهریاری و همکاران، ۱۳۸۷).
به رغم نگاه بدبینانه روان پزشکان و روان شناسان در سطح برخی نظام های کلی به مذهب از همان ابتدای شکل گیری روان شناسی کاربردی، تحقیقات در زمینه رابطه مذهب و سلامت روانی اغلب بیانگر رابطه مثبت بین این دو متغیر بوده است. از دهه ۵۰ میلادی به بعد تحقیقات بیانگر تاثیر مداخلات مذهبی بر بهبودی آلام روان شناختی بودند(نوابخش، ۱۳۸۵).
نتیجه تصویری درباره سلامت روانی
مطالعه و نظریه پردازی در زمینه های مختلف مذهبی، قدمتی طولانی دارد، اما مطالعه مذهب به صورتی که امروزه مشاهده می کنیم، موجودیتش را مدیون مطالعات تطبیقی ادیان در قرن نوزدهم در اروپا است(بهرامی احسان، ۱۳۸۶).
اگر زوج ها به طور عمیق به معنوی بودن ازدواج خود اعتقاد داشته باشند، مشاجرات دائم می تواند ترس روانی از دست دادن رابطه با خداوند و احساس گناه را با خود به همراه داشته باشد و از این رو سعی در حفاظت از زندگی مشترک خواهند داشت. از این رو درمانگران می توانند نقش باور های مذهبی و بعد متعالی رابطه زناشویی را طی فرایند حل اختلافات زناشویی مورد توجه قرار دهند و از سویی دیگر با بهره گرفتن از روش های مداخله ای مذهبی می توان به حل تعارضات زناشویی کمک نمود(ماهونی،۱۹۹۹، به نقل ازلطف آبادی، ۱۳۸۴).

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

بیان مسئله

تعارض های زناشویی یکی از مشکلات شایع جامعه امروزی به شمار می آید که اغلب به صورت پایدار درآمده و بنیان خانواده را تحت تاثیر قرار می دهد. پیچیدگی شرایط زندگی امروز و شکل گیری تعارض های روزافزون زناشویی و پیرو آن تعارض های خانوادگی از یک سو و ضرورت ارائه روش های مداخله ای کوتاه مدت که به سادگی قابل اجرا باشد افراد را به خود مدیریتی در حل تعارض هایشان هدایت می کند(اسماعیلی، ۱۳۸۵).
بروز تعارض در روابط انسان ها مسئله ای رایج و اجتناب ناپذیر است. تعارض پدیده ای است که به موازات عشق در ارتباط زناشویی به وجود می آید و امری غیر قابل اجتناب است. تعارض زمانی پیش می آید که اعمال یک فرد با اعمال فرد دیگر تداخل پیدا می کند. همچنان که دو فرد به یکدیگر نزدیک تر می شوند، نیروی تعارض نیز افزایش می یابد . تعارض بین اعضای خانواده به وحدت و یکپارچگی آن ضربه می زند. شدت تعارض موجب بروز نفاق و پرخاشگری و ستیزه جویی و سرانجام اضمحلال و زوال خانواده می گردد. کانون خانواده ای که بر اثر تعارض و نفاق و جدال بین زن و شوهر آشفته است، آثار مخربی در حیات کودکی فرزندان و خانواده به جای می گذارد، که در سال های آتی به صورت عصیان و سرکشی از مقررات اجتماعی بروز می کند.(کیوچینگ[۱]،۱۹۹۶).
وجود باورهای مذهبی تاثیر بسزایی در استحکام خانواده دارد، ایمان به خدا موجب می شود نگرش فرد به کل هستی هدفدار ودارای معنی گردد مانند عدم ایمان به خدا موجب می شود فرد انسجام و آرامش نداشته باشد و همین امر موجب ضعف و منشا اختلاف های بسیاری در زندگی خانوادگی شود(خدایاری فرد و همکاران، ۱۳۸۶).
از آن جایی که خانواده به عنوان بستر اصلی رشد فرد، دارای نقش بنیادی و کلیدی است، در نتیجه بهداشت روانی افراد جامعه، ریشه در بهداشت و سلامت روانی خانواده دارد، که زوجین در آن به عنوان سکان دار و هدایت کننده خانواده، نیازمند توجه ویژه می باشد(فریدی، ۱۳۸۵).
معنویت بخش مهمی از زندگی مردم را تشکیل می دهد و تاثیر مهمی بر سلامت و بهزیستی آنان دارد. در نتیجه باید انتظار داشت که معنویت، بخش مهمی از مشاوره و روان درمانی نیز به شمار آید. زیرا در حقیقت مشاوره و روان درمانی ریشه معنوی دارد و ایمان و اعتقادات مذهبی و دستورات دینی و مراسم و آیین ها ی مذهبی، عواملی هستند که می توانند در امر پیشگیری و درمان اختلالات روانی به شکل موثری به کار برده شوند(وست[۲]،۲۰۰۴، به نقل از بهرامی احسان، ۱۳۸۶). به این نتیجه رسیدند که اعمال مذهبی از لحاظ درونی فرد را قادر می سازد تا از لحاظ فیزیولوژیکی، شناختی و عاطفی خشمش را کنترل کند و به او کمک می کند که مسئولیت اعمال خود را در تعارض ها بپذیرد (مارش[۳] و دالاس[۴]، به نقل از احمدی خدابخش، ۱۳۸۶).
یکی از مفاهیمی که در روان شناسی اجتماعی همواره مورد بحث صاحب نظران بوده، مفهوم نگرش است. یعنی این که دید ما نسبت به اشیا یا افراد مختلف چگونه است. اندیشمندان مطالعه نگرش ها را برای درک رفتار اجتماعی، حیاتی می دانند. بخش دیگری از این اهمیت مبتنی بر این فرض است که نگرش ها تعیین کننده رفتارها هستند و با تغییر نگرش های افراد می توان رفتارهای آنها را تغییر داد(کریمی،۱۳۸۲).
منظور از نگرش مذهبی، اعتقادات منسجم و یکپارچه توحیدی است که خداوند را محور امور دانسته و ارزش ها و اخلاقیات و آداب و رسوم و رفتار های انسان را با یکدیگر، طبیعت و خویش تنظیم می نماید (خدایاری فرد و همکاران،‌ ۱۳۷۹).
با توجه به مباحث مطروحه، پژوهش حاضر به دنبال پاسخ این سوال بوده است که آیا نگرش مذهبی افراد می تواند با کاهش تعارضات زناشویی رابطه داشته باشد؟

اهداف تحقیق :

هدف کلی :
تعیین رابطه نگرش مذهبی با کاهش تعارضات زناشویی.
اهداف جزئی:
تعین رابطه نگرش مذهبی با افزایش همکاری زوجین.
تعیین رابطه نگرش مذهبی با بهبود روابط جنسی .
تعیین رابطه نگرش مذهبی با کاهش حمایت فرزندان.
تعیین رابطه نگرش مذهبی با افزایش روابط خانوادگی با خویشاوندان همسر و دوستان.
تعیین رابطه نگرش مذهبی با کاهش رابطه فردی با خویشاوندان خود.
تعیین رابطه نگرش مذهبی با کاهش واکنش های هیجانی.
تعیین رابطه نگرش مذهبی با کاهش جداسازی مالی.

سوالات تحقیق :

آیا نگرش مذهبی با کاهش تعارضات زناشویی رابطه دارد ؟
آیا نگرش مذهبی با افزایش همکاری بین زوجین رابطه دارد ؟
آیا نگرش مذهبی با بهبود روابط جنسی بین زوجین رابطه دارد ؟
آیا نگرش مذهبی با افزایش جلب حمایت فرزند رابطه دارد؟
آیا نگرش مذهبی با افزایش رابطه خانوادگی با خویشاوندان همسر و دوستان رابطه دارد؟
آیا نگرش مذهبی با کاهش واکنش های هیجانی رابطه دارد؟
آیا نگرش مذهبی با کاهش روابط فردی با خویشاوندان خود رابطه دارد؟

فصل چهارم : امر به معروف و نهی از منکر در ارتباط با تعلیم ، تربیت و تبلیغ

فصل اول : جایگاه و ضرورت امر به معروف و نهى از منکر از منظر قرآن و روایات

در این بخش پس ازذکر آیات وروایاتی درباره اهمیت وضرورت امر به معروف و نهى از منکر ،به بیان برخی از معروفها ومنکرهای موجود درقرآن وحدیث با کمک ابزارهای شناخت پرداخته می شود وسپس به رابطه امر به معروف و نهى از منکرباآزادی وحل تعارض آن می پردازیم ودرفصل پایانی رابطه تعلیم وتربیت و امر به معروف و نهى از منکر وتاثیر آنها برهمدیگرذکر می شود.
انسانها وحتی سایر موجودات نیز در طول تاریخ، فرزندان خود را به کارهایى واداشته و از کارهایى نهى کرده‏اند. مسأله امر و نهى ، تشویق و هشدار ریشه در درون هر موجودى دارد و مربوط به زمان و مکان و یا نژاد و منطقه خاصّى نمى شود و هر مسأله‏اى این گونه فراگیر باشد، نشان از فطرى بودن آن دارد.
هشدار و اخطار و فریاد در برابر خطرها و انحراف‏ها، مخصوص انسان نیست. در قرآن مى‏خوانیم: وقى مورچه‏اى دید حضرت سلیمان با لشگرش در حرکتند، فریاد زد و به سایر مورچگان گفت: به لانه‏هاى خود بروید تا مباداسلیمان وسپاهش بدون توجه شماراپایمال کنند.[۱۱]
و هنگامى که هدهد در پرواز خود از فضاى کشور سبا متوجه انحراف مردم شد و دریافت که مردم خورشید پرستند، نزد حضرت سلیمان آمد و از این انحراف شکایت کرد.[۱۲]
بنابراین، فریاد در برابر انحراف و دلسوزى براى دیگران، نه تنها مسأله‏اى فطرى براى انسان‏هاست، بلکه ریشه‏اى غریزى در حیوانات نیز دارد.
وازنظرزمانی نیز فریاد در برابر انحراف خاص زمان اسلام نیست بلکه در زمان جاهلیت هم ،گروهی از جوانان مشرک با هم پیمان بستند که اجازه ندهند به مسافران مکه تجاوز و ظلمی شود و از هر مظلومی حمایت کنند. در آن روزها که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آۀه و سلم) هنوز مبعوث نشده بود، در این حرکت مظلوم یابی و ظالم کوبی جوانان مکه شرکت کرد و بعد از نبوت فرمود: الان نیز اگر برای دفاع از مظلوم دعوتم کنند، شرکت می‏کنم.[۱۳]
پس امربه معروف ونهی ازمنکر ، رمز پایداری و برپایی دستورات الهی ، وشور ونشاط جامعه اسلامی است . با امربه معروف ونهی از منکر بی تفاوتی ازمیان مردم مسلمان برداشته می شود و همه افراد در برابر یکدیگر مسوول شناخته می شوند . همه دستورات الهی برای خوشبختی وسعادت انسانها آمده است واین سعادت زمانی رخ می نمایاند که بایدها و نباید های الهی عمل شود. با امر به معروف و نهی از منکر به یکدیگر یاد آوری می کنیم که راه سعادت وخوشبختی خود رافراموش نکنیم بی راهه و راه کج را انتخاب نکنیم . امربه معروف و نهی از منکر به همه ارزش ها جان می بخشد و روح وروان فرد وجامعه را به بهداشت وسلامتی فرا می خواند امر به معروف و نهی از منکر همواره خواهان وجود وحضور زیبایی ها وخوبی ها است ومانع رشد وخودنمایی زشتی ها می گردد. در قرآن کریم می خوانیم :
«وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ[۱۴] »« باید گروهی از شما باشند که (دیگران را )به خیر دعوت کنند و به معروف امرکرده و ازمنکر نهی نمایند وآنان هستند که رستگارانند.»
پیام رسای این آیه آن است که آنان که امر به معروف ونهی از منکر می کنند به رستگاری می رسند ،خوشبختی وسعادت را در آغوش می گیرند زیرا در راه فلاح و رستگاری جامعه خود حرکت می کنند خود را در برابر دین وارزش های آن جامعه و رشد آن مسوول می دانند.
در جای دیگری از قرآن چنین آمده است. «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ… [۱۵] »«شما مسلمانان بهترین امتی هستید که برای هدایت مردم آمده اید ، امربه معروف و نهی از منکر می کنید …»
آری بهترین امت ، بهترین کاری را که انجام می دهند امربه معروف ونهی از منکر است زیرا اگر کاری مهم تر و بهتر از آن وجود داشت در آیه ذکر می شد.درباره اهمیت این کار واین آیه بود که مردی از پیامبر گرامی اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) پرسید :« یا رسول الله مَن خیرُ الناس؟» ای رسول خدا بهترین مردم کیست؟ حضرت در پاسخ فرمود : «امرهم بالمعروف و انهاهم عن المنکر واتقاهم لله..[۱۶].» آن که بیشترمردم را به معروف و ادار کند و ازمنکر باز دارد و تقوای بیشتری داشته باشد بهترین مردم است.
بر خلاف گمان انسان که خیال مى‏کند هر روز به عمرش افزوده مى‏شود، هر روز که مى‏گذرد از سرمایه او کاسته مى‏شود؛ پدر بزرگ‏ها در حقیقت «پدر کوچک» هستند و نوزادها که عمرى در پیش دارند، بیشترین سرمایه‏ها را دارا مى‏باشند. به زمان سوگند که انسان هر لحظه در حال ضرردیدن وخسران است (وَالْعَصْرِ اِنَّ اْلاِنْسانَ لَفى‏ خُسْرٍ) پس در برابر به هدر رفتن عمر باید چیزى بهتر از عمر به دست آوریم. مال و مقام و مدال بهتر از عمر نیست. آنچه بهتر از عمر ماست، ایمان و عمل صالح است «اِلاّ الْذینَ امَنوا و عَمِلوا الْصالِحاتِ». ایمان و کار نیک اگر توسعه پیدا نکند، ارزشى نخواهد داشت. بنابراین، باید دیگران را نیز به ایمان و عمل صالح سفارش و دعوت کنیم «وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ»؛ البته پیمودن این راه، مشکلاتى در بر خواهد داشت؛ یعنى اگر بخواهیم مردم را به خیر و معروف دعوت کنیم و از مفاسد و انحرافاتى که دارند، باز داریم، احتمال دارد که برخوردهاى ناگوارى پیش آید؛ ولى به هر حال باید با پشتکار این راه را بپیماییم «وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ».
کوتاه سخن اینکه جهان هستى براى ما آفریده شده است و هر روز که از عمرمان کاسته مى‏شود، اگر چیزى ذخیره نکنیم، در این بازار هستى باخته ایم. بهترین ذخیره‏ها ایمان و عمل صالح و سفارش کردن دیگران به حق و صبر است. سفارش به حق، همان امر بمعروف است ؛ یعنى باید هر روز معروف‏ها را گسترش دهیم و از منکرها جلوگیرى کنیم.
الف : جایگاه امر به معروف و نهی از منکر از منظر قرآن

حال که به فطری ودرونی بودن این واجب دینی پی بردیم به ذکر آیاتی ازقرآن کریم که سند محکمی برای تایید وضرورت اجرای این امر مهم است بسنده می کنیم.
۱- ازنشانه های ایمان:
کسانیکه امر به معروف و نهی از منکرمی کنندموردرحمت الهی قرارمی گیرند که خدا دراین باره می فرماید: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُقِیمُونَ الصَّلاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَیُطِیعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ »[۱۷]«مردان و زنان با ایمان، ولیّ (و یار) همدیگرند، یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، و نماز را بر پا می‌دارند و زکات را می‌پردازند، و خدا و رسولش را اطاعت می‌نمایند، خداوند بزودی آنها را مورد رحمت خویش قرار می‌دهد، خداوند توانا و حکیم است».
۲- فراموش نکردن خداوند:
امر به معروف و نهی از منکر موجب به یاد داشتن پرودگار در تمام صحنه های زندگی می شود.که خدا درقرآن می فرماید: «الْمُنافِقُونَ وَ الْمُنافِقاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَ یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ إِنَّ الْمُنافِقینَ هُمُ الْفاسِقُونَ ؛»« مردان و زنان منافق همه از یک قماشند، امر به منکر، و نهی از معروف می کنند، و دستهایشان را از انفاق و بخشش می بندند، خدا را فراموش کردند، خدا نیز آنها را فراموش فرمود، جرا که منافقان فاسقند».[۱۸]
۳- نجات یافتگان:
هرکس امر به معروف و نهی از منکرکندازعذاب آخرت نجات می یابد. که خدا دراین باره می فرماید: «فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذینَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئیسٍ بِما کانُوا یَفْسُقُون‏» «وقتی آنچه راکه متذکر شده بودند فراموش کردند، ما نهی کنندگان از بدیها را نجات دادیم و ظالمان و فاسقان را به عذاب گرفتار کردیم.»[۱۹]
۴- سرانجام امور:
امر به معروف و نهی از منکرسرانجام کارهارابه خداکه انسان را دوست داردواگذارمی کند چنان چه خدا دراین باره می فرماید:«الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاهَ وَآتَوُا الزَّکَاهَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ و َنَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَهُ الْأُمُورِ»[۲۰]«آن کسانیکه هر گاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم، نماز را برپار می دارند و زکات می دهند، و امر به معروف و نهی از منکر می کنند، و پایان همه ی کارها از آنِ خدا است.»
۶و ۵- صالحان:
آمرین به معروف از جمله صالحین می باشند چنان که خداوند در سوره ی آل عمران آیه ۱۱۳ و ۱۱۴ می فرماید:«لَیْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ أُمَّهٌ قَائِمَهٌ یَتْلُونَ آیَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّیْلِ وَهُمْ یَسْجُدُونَ یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَأُولَئِکَ مِنَ الصَّالِحِینَ »«آنها (اهل کتاب) همه یکسان نیستند، از اهل کتاب، جمعیتی وجود دارند که قیام (به حق و ایمان) می‌کنند و پیوسته در اوقات شب، آیات خدا را می‌خوانند، در حالی که سجده می‌نمایند، ‌به خدا و روز دیگر (قیامت)ایمان می‌آورند، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، و در انجام کارهای نیک بر یکدیگر سبقت می‌گیرند و آنها از صالحانند».
۷- خریداری بهشت:
در سوره ی توبه آیه ۱۱۱ و ۱۱۲ مؤمنانی که خداوند جانها و مالهایشان را در عوض بهشت خریداری کرده عبارتند از: «التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاکِعُونَ السَّاجِدونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنکَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ»[۲۱]« توبه کنندگان (التائبون)؛ عبادت کنندگان (العابدون ؛سپاسگویان (الحامدون) ؛ سیاحت گران (السائحون) ؛رکوع کنندگان (الراکعون) ؛سجده کنندگان (الساجدون) ؛آمران به معروف (الآمرون بالمعروف) ؛ نهی کنندگان از منکر (الناهون عن المنکر) ؛حافظان از حدود الهی (الحافظون لحدود الله).»
۸- حفظ خانواده ازعذاب:
هرکس خانواده خود را امر به معروف و نهی از منکرکندخودو خانواده اش راازعذاب آخرت نجات می دهد. که خدا دراین باره می فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَهُ عَلَیْهَا مَلَائِکَهٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا یَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ » « ای کسانی که ایمان آورده اید خود و خانواده ی خویش را از آتشی که هیزم آن انسانها و سنگها است نگهدارید، آتشی که فرشتگانی بر آن گمارده شده اند که خشن و سخت گیرند و هرگز فرمان خدا را مخالفت نمی کنند و آنچه را فرمان داده شده اند اجرا می نمایند.»[۲۲]
۹- فعل خداست :
هرکس امر به معروف و نهی از منکرکند خود رامتصوف به صفات الهی نموده است.وفعل خدا را انجام داده است که خدا دراین باره می فرماید: «إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِیتَاء ذِی الْقُرْبَى وَیَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»«خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می دهد؛ و از فحشاء و منکر و ستم، نهی می کند، خداوند به شما اندرز می دهد، شاید متذکّر شوید»[۲۳].
۱۰- فعل پیامبراست:
آمرین به معروف ناهیان ازمنکر از جمله کسانی می باشندکه ازسیرت ومنش پیامبراطاعت نموده اند که قرآن می فرماید: «الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِندَهُمْ فِی التَّوْرَاهِ وَالإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَآئِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلاَلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُواْ بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِیَ أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَـئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»«آنها که از فرستاده ی خدا، پیامبر «امی» پیروی می کنند، پیامبری را که صفاتش را در تورات و انجیل که نزدشان است، می یابند، آنها را به معروف فرمان می دهد، و از منکر باز می دارد، اشیاء پاکیزه را برای آنها حلال می شمرد، و ناپاکیها را تحریم می کند، و بارهای سنگین، و زنجیرهائی را که بر آنها بوده از دوش و گردنشان بر می دارد پس کسانی که به او ایمان آوردند و حمایت و یاریش کردند، و از نوری که با او نازل شده پیروی نمودند آنان رستگارند.»[۲۴]
۱۱- بهترین امت:
کسانی که به این واجب دینی عمل می کنندبهترین مردم هستند و مؤیدآن آیه قرآن هست که می فرماید: «کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْرًا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ»[۲۵] « شما اهل بیت محمّد و پیروانتان بهترین مردم بوده‏اید که از عالم غیب بیرون آمده برگزیده شده اید تا امر بمعروف و نهى از منکر کرده و بخدا ایمان آورید، و اگر اهل کتاب ایمان آورده پیروى شما نمایند براى آنها از کفر بهتر است، بعضى از ایشان ایمان آوردند و بیشترشان فاسق مانده از راه حقّ بیرون رفته ایمان نیاورند.»
۱۲- عدم خسران:
انسان همیشه درحال ضرروزیان است مگرکسانیکه آمر به معروف وناهی از منکرهستندوبه حق وصبرسفارش می کنند که قرآن دراین باره می فرماید: «إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ»[۲۶]
۱۳- امور مهم:
یکی از کارهای که دائما مورد توصیه بزرگان بوده وهست برپا داشتن امر به معروف ونهی از منکرکه قرآن نیزدر سوره ی لقمان آیه ۱۷ می فرماید: «یَا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاهَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَکَ إِنَّ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الأمُورِ .» «لقمان در وصیت خود به پسرش می‌گوید:) پسرم! نماز را برپا دار، و امر به معروف ونهی از منکر کن، و در برابر مصائبی که به تو می‌رسد، استقامت کن که این از کار‌های مهم و اساسی است».
۱۴- توصیه به پیامبر:
به خاطراهمیت امر به معروف ونهی از منکر دائماپیامبر به این کارسفارش می نمودندکه در سوره ی اعراف آیه ۱۹۹ می‌خوانیم :«خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ » «ای پیامبر! عفو و مدارا را پیشه خود ساز، و به نیکی‌ها دعوت‌نما، و از جاهلان روی بگردان»
۱۵- از صفات پیامبراست:
ازویژگی های پیامبران این بوده که همیشه عامل به امر به معروف ونهی از منکربوده اندو در سوره ی اعراف آیه ۱۵۷ می‌خوانیم: «…یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ »«مردم را به نیکی‌ها، دستور می‌دهد، و از منکر باز می‌دارد».
۱۶- امتحان الهی:
یکی ازصفات الهی صفت امهال وامتحان است که با واجب کردن امر ونهی مارامورد امتحان قرار می دهدکه درآیه ی ۱۶۳ تا ۱۶۶ سوره ی اعراف می‌خوانیم:« وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَهِ الَّتِی کَانَتْ حَاضِرَهَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتَانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَیَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ کَذَلِکَ نَبْلُوهُمْ بِمَا کَانُوا یَفْسُقُونَ وَإِذْ قَالَتْ أُمَّهٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِیدًا قَالُوا مَعْذِرَهً إِلَى رَبِّکُمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِیسٍ بِمَا کَانُوا یَفْسُقُونَ فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَهً خَاسِئِینَ »
«(ای پیامبر )از آنها (یهود) درباره ی(سرگذشت) شهری که در کنار دریا بود بپرس، و به خاطر بیاور هنگامی که در روز شنبه آنها (جمعی از بنی ‌اسرائیل در برابر قانون خدا) تجاوز می‌کردند، همان هنگام که ماهیانشان روز شنبه (که روز تعطیل و استراحتشان بود) آشکار می‌شدند، امّا در غیر روز شنبه به سراغ آنها می‌آمدند، اینگونه آنها را به چیزی آزمایش کردیم که در برابر آن نافرمانی می‌نمودند.»
۱۷- لعن خدا:
کسانی که تارک امربه معروف ونهی از منکر هستند مورد لعن ونفرین خدا قرار می گیرندکه نمونه آن دراین آیه ذکر شده است:«لُعِنَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ بَنی‏ إِسْرائیلَ عَلى‏ لِسانِ داوُدَ وَ عیسَى ابْنِ مَرْیَمَ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا یَعْتَدُونَ کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ »[۲۷]«کافران بنى اسرائیل به زبان داود و عیسى بن مریم لعنت شدند؛ زیرا نافرمانى خداوند فرمودند و از حکم حق سرکشى کردند. آنها هیچ گاه از کار زشت یکدیگر را نهى نمى کردند.»[۲۸]
۱۸- وظیفه آگاهان:
عهدی که خدا ازآگاهان گرفته این است که درمقابل منکرات سکوت نکنند واحساس مسئولیت نمایند که درقرآن آمده است:«لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الْأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَ أَکْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ ما کانُوا یَصْنَعُون‏[۲۹]»«چرا علما و روحانیون آنان را از گفتار زشت و خوردن حرام باز نمى دارند همانا کارى بسیار زشت مى کنند!»
۱۹- هلاکت یافتگان:
تارکان امربه معروف ونهی از منکر کسانی هستند که خداوند آنها رابه عذاب اخروی گرفتار می نمایدکه این آیه آنرا تأییدمی کند « فَلَوْ لا کانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِکُمْ أُولُوا بَقِیَّهٍ یَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِی الْأَرْضِ إِلاَّ قَلیلاً مِمَّنْ أَنْجَیْنا مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ الَّذینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فیهِ وَ کانُوا مُجْرِمینَ »[۳۰]«چرا در امت هاى گذشته مردمى خردمند وجود نداشتند که مردم را از فساد و اعمال زشت نهى کنند مگر آن عده کم مومنانشان که نجاتشان دادیم و ستمکاران به دنبال ناز و نعمتى که در آن بودند رفتند و آنان بزه کار بودند بدین جهت همه هلاک شدند.»
اکنون ازآیات بالا به این نتیجه می رسیم که ضرورت واهمیت این تکلیف الهی تاچه اندازه است لذاعلاوه برواجب بودن ،امتحان ورحمت الهی نیز می باشدوچون فعل خداوپیامبراست ودائماخدا پیامبر رابه این کار سفارش نموده طوریکه جزءصفات پیامبر شده بدین خاطر اطاعت ازآنهاواجب وبا این کار باعث نجات خود وخانوادهمان می شویم درچنین موقعی هست که لقب بهترین امت ،صالحان ونجات یافتگان می گیریم. وکوتاهی وسهل انگاری درانجام آن نه تنها قابل گذشت نیست بلکه عواقب وعذاب الهی نیز درپی دارد.لذا به عنوان مؤمن مطیع باید باعلاقه وآگاهانه ،تکلیف راانجام دهیم تا علاوه برپاداش الهی در آخرت به جامعه ای سالم دردنیا برسیم. و امر به معروف و نهی از منکر ، در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته و به عنوان دو واجب در میان فروع دین مطرح بوده و وظیفه ای است که مسلمانان و مؤمنان درباره یکدیگر در محدوده جامعه اسلامی و برای تضمین سلامت جامعه از زشتی ها ایفا می کنند .
ودر قرآن مجید، علاوه بر آیات فوق ،آیات فراوان دیگری ،تحت عناوین مختلف، وجود دارد که به گونه ای دلالت بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر و حرمت ترک آنها دارد که لازم است تحت عناوین آینده مورد بررسی قرار گیرد.
ب : جایگاه امر به معروف و نهی از منکر از منظر حدیث
در مکتب مقدس اسلام ارزش و اهمیتی که به امر به معروف و نهی از منکر داده شده است و انسان را مسئول یکدیگر و نیز مسئول دین خویش دانسته است، در دیگر ادیان و مکاتب، یا وجود ندارد و یا چنان اهمیتی برایش قائل نشده اند. که علاوه بر آیات قرآن ،روایات زیادی نیزدرباره اهمیت وثمرات امربه معروف ونهی از منکردرمنابع مختلف شیعی وسنی ذکرشده که برخى درذیل آورده می شود برخى دیگر در فصلهای بعد یاد آوری می کنیم:
۱٫ در خیر و نیکی دائمی:
پیامبر گرامی اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم):« لَا تَزَالُ‏ أُمَّتِی‏ بِخَیْرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ نُزِعَتْ مِنْهُمُ الْبَرَکَاتُ وَ سُلِّطَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاءِ.»« امتّم همواره در خیر و نیکی خواهند بود مادامی که امر به معروف و نهی از منکر و تعاون بر نیکی کنند، ولی اگر چنین نکنند، برکات، از آنها گرفته، بعضی از آنها بر بعضی دیگر مسلّط می شوند در حالی که نه در زمین و نه در آسمان، یار و یاوری ندارند»[۳۱].
۲٫ جانشین خدا ورسول:
«عَنْ رَسُولِ‏اللَّه (ص): مَنْ اَمَرَ بَالْمَعْرُوفِ وَ نَهى عَنْ المُنْکَرِ فَهُو خَلیفَهُ اللَّهِ فى أَرْضِهِ و خَلیفَهُ رَسُولِ اللَّهِ[۳۲].»«رسول خدا (ص) فرمودند: کسى که امر به معروف و نهى از منکر کند جانشین خدا و پیامبر در روى زمین است.»
۳٫ جهاد:
قالَ رَسولُ اللَّهِ (ص) :« وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ، وَالصِّدْقِ فِی‏الْمَوَاطِنِ، وَشَنْآنِ الْفَاسِقِینَ.»[۳۳]«جهاد بر چهار قسم است: امر به معروف ،نهى از منکر ،راستى در هنگامه شکیبائى ،دورى از گناهکار. »
۴٫عامل غبطه:
عَنْ رَسُولِ‏اللَّه (صلّی الله علیه و آله و سلّم):« أَلا اُخْبِرُکُمْ عَنْ اَقْوامٍ لَیْسُوا بِأَنْبِیاء وَ لا شُهدَاء تَغْبِطُهُمْ النّاسُ یَوْمَ الْقِیامَهِ …یَأْمُرُونَهُمْ بِما یُحِّبُ‏اللَّهُ وَ یَنْهَوْنَهُمْ عَمَّا یَکْرَهُ اللَّهُ »«گروهى هستند که نه پیامبرند و نه شهید ولى مردم به مقامى که خداوند به خاطر امر به معروف و نهى از منکر به آنان عطا فرموده غبطه مى‏خورند. »[۳۴]
۵٫ منزلت انسانها:

جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت jemo.ir مراجعه نمایید.

۲-۷-۱-حق تجدید نظر خواهی
۲-۷-۲-حق جبران خسارت به علت ناکامی در عدالت
فصل سوم-دادرسی عادلانه در نظام حقوق بشر
۳-۱-حقوق متهم در اسناد بین المللی
۳-۱-۱-اصل برائت یا فرض بیگناهی متهم
۳-۱-۲-اصل قانونی بودن جرایم و مجازات ها
۳-۱-۳-تفهیم اتهام
۳-۱-۴-ممنوعیت حبس و بازداشت خودسرانه
۳-۱-۵-حق آگاهی از علت بازداشت
۳-۱-۶-منع شکنجه
۳-۱-۷-حق دفاع
۳-۱-۸-حق بازجویی و پرسش از شهود
۳-۱-۹-تساوی دسترسی و دادرسی در دادگاه
۳-۲-دادرسی علنی،بی طرفانه و مستقل
۳-۲-۱-انجام دادرسی در زمان معقول
۳-۲-۳-حق سکوت
۳-۲-۴-حق برخورداری از وکیل
۳-۲-۵-حق برخورداری از مترجم
۳-۲-۶-حق محاکمه در حضور هیات منصفه
۳-۲-۷-حق تجدید نظر خواهی
۳-۲-۸-حق جبران خسارت به علت ناکامی در عدالت
فصل چهارم-حقوق متهم در ایران
۴-۱-حقوق متهم در اسناد بین المللی
۴-۱-۱-اصل برائت یا فرض بیگناهی متهم
۴-۱-۲-اصل قانونی بودن جرایم و مجازات ها
۴-۱-۳-تفهیم اتهام
۴-۱-۴-ممنوعیت حبس و بازداشت خودسرانه
۴-۱-۵-حق آگاهی از علت بازداشت
۴-۱-۶-منع شکنجه
۴-۱-۷-حق دفاع
۴-۱-۸-حق بازجویی و پرسش از شهود
۴-۲-دادرسی علنی،بی طرفانه و مستقل
۴-۲-۱-انجام دادرسی در زمان معقول
۴-۲-۳-حق سکوت
۳-۲-۴-حق برخورداری از وکیل
۴-۲-۵-حق برخورداری از مترجم
۴-۲-۶-حق محاکمه در حضور هیات منصفه
۴-۲-۷-حق تجدید نظر خواهی
۴-۲-۸-حق جبران خسارت به علت ناکامی در عدالت
نتایج و پیشنهادات
فهرست منابع و ماخذ
چکیده
آنچه در این رساله مورد تحلیل قرار گرفته مطالعه و بررسی فرایند دادرسی عادلانه در حقوق ایران و اسناد بین المللی حقوق بشر می باشددر فصل اول رساله پیش رو به ترتیب اصول حاکم بر دادرسی عادلانه در نظام حقوق بین الملل و حقوق داخلی شرح داده خواهد شد تا با تاکید بر اصول و موازین فوق برداشت درستی از دادرسی عادلانه به دست داده شود.از آنجا که در نظام حقوقی ایران این اسناد مطابق ماده ۹ قانون مدنی در حکم قانون داخلی تلقی می شود و دولت ایران چه پیش و چه بعد از انقلاب به بسیاری از این اسناد بین المللی حقوق بشر چه در سطح جهانی وچه در سطح منطقه ای ملحق شده است موضوع از اهمیت بیشتری برخوردار می باشد.بسیاری از این قواعد در سطح حقوق بین الملل به صورت قواعد عام یا قانون ساز درآمده اند که حتی بدون الحاق به سند مشخصی برای کلیه کشورها الزام آورند.امروزه بسیاری از کشورها موازین دادرسی عادلانه را یا به طور شفاف و صریح در قوانین عادی و اساسی خود پذیرفته اند،یا به طور ضمنی به آن اشاره داشته و در نهایت از طریق الحاق به معاهدات بین المللی آن را مورد قبول قرار داده اند و بنابراین به نظر می رسد موضوع از اهمیت ویژه ای برای آنان برخوردار است.اما گذشته از بحث فوق در رساله پیش رو در نهایت در سطح داخلی به اصول حاکم بر فرایند دادرسی عادلانه اشاره خواهیم کرد.با فرض قبول بسیاری از این اصول در فرایند دادرسی کیفری به چالشهای تئوری و گاها عملی موضوع خواهیم پرداخت تا نشان دهیم دولت ایران در نظر و عمل تا چه اندازه خود را مقید به رعایت این اصول می داند.

پایان نامه حقوق

مقدمه
وقتی دایره کلان و وسیع حقوق مردم مطرح می‌شود باید این واقعیت را در نظر بگیریم که محافظت و حراست از حقوق تک تک شهروندان بر دوش همه قوا و سازمان‌های دولتی است که باید در این زمینه اقدامات لازم و ضروری برای حراست از حقوق شهروندان را در تمام واحدهای اجرایی خود عملیاتی کنند تا حقوق شهروندی در تشریفات اداری و اجرایی و حتی قانونی پایمان نشود. تمامی شهروندان یک ملت، زمانی که به‌عنوان متهم در پیشگاه قضا قرار می‌گیرند، از یکسری حقوق و تضمینات دفاعی در سایه دادرسی عادلانه برخوردارند که مجموعه ارکان نظام حاکم بر یک کشور موظف و مکلف به رعایت این حقوق هستند و نقض آن در هر یک از مراحل دادرسی اعم از مرحله تحقیقات و بازجویی و رسیدگی نهایی، می‌تواند سرنوشت انسان‌های بی‌گناه را به مخاطره بیندازد.وقتی که شخص در مظان اتهام قرار می‌گیرد، تکلیف قضات تحقیق و مأموران استنطاق آن است تا در نهایت بی‌طرفی و با لحاظ جمیع شرایط و تضمین حقوق دفاعی متهم، به جمع آوری و تحصیل دلیل بپردازند. این بدان معناست که اصولا متهم وظیفه‌ای ندارد تا جهت رفع اتهام از خود، دلیل ارائه‌کند و این مراجع تحقیق هستند که باید دلایل مثبت بزهکاری فرد مظنون را از طرق ومجاری قانونی به‌دست آورند.
در این میان تنظیم آیین دادرسی کیفری و انتخاب ضمانت اجرای های کیفری را می توان صورتهای مختلفی از واکنش دستگاه عدالت کیفری به واکنش در برابر رفتار مجرمانه بزه کاران تلقی کرد.این صورتهای متفاوت به دلیل ارتباط آن با حقوق طبیعی و بنیادین انسان ها امروزه از ملموس ترین عینی ترین اجزاء و عناصر سیاست جنایی کشورهاست.قواعد آیین دادرسی کیفری جای بسیار با اهمیت و هنوز ناشناحته ای را در تدوین سیاست جنایی سنجیده تقنینی را به خود اختصاص می دهد.قواعدی که ممکن است برای تامین و حفظ وحمایت بهتر از حقوق و آزادیهای افراد جامعه به کار گرفته شود و یا خود به ابزار شکلی در راستای تامین هدف سرکوبی حقوق جزا تبدیل شود و از این طریق سهمی خاص را در امر مبارزه با رفتار مجرمانه بر عهده گیرد.از این رو سازماندهی و تنظیم مقررات ان نیازمند دقت و گزینش و انتخاب های اساسی است.تنظیم قواعد دادرسی کیفری دارای چنان جایگاه مهمی است که بسیاری از کشورهای اروبایی در دهه های اخیر بارها اصلاحات تقنینی گسترده ای را با بهره گرفتن از تجارب سایر کشورها انجام داده اند و نمود آن را می توان در آیین های دادرسی کیفری این کشورها به وضوح مشاهده کرد.سمت و سوی کلی ناظر بر این اصلاحات را می توان حمایت شایسته و سنجیده از حقوق و آزادیهای شهروندان در تمامی مراحل دادرسی اعلام کرد.در این میان قانون اصلاحی مهم ۱۵ ژوئن ۲۰۰۰ میلادی فرانسه را در این راستا به عنوان نمونه می توان اشاره کرد.قانون اصلاحی که زمینه دگرگونی نزدیک به ۳۰۰ ماده قانون آیین دادرسی کیفری را فراهم کرده و به جهت تامین و تضمین هر چه بهتر برخی از اصول حقوقی مانند اصل برائت تحولاتی را در راستای گسترده تضمینات در مراحل گوناکون دادرسی ایجاد کرده است.در واقع تلاش متولیان سیاست جنایی کشورها و از جمله فرانسه آن است که تامین امنیت و زوال ترس ناشی از ارتکاب جرایم در اجتماع نیز تنها با تامین دادرسی معقول و منطقی به همراه تضمین سایر حقوق و آزادیهای افراد جامعه به دست می آید.[۱]
در این میان دادرسی عادلانه مدل و الگویی برای اداره و انجام دادرسی کیفری است که به ویژه در سالهای اخیر در سطح ملی و بین المللی مورد توجه محافل و نهاد های مختلف حقوقی و قضایی قرار گرفته است.به طور مختصر می توان گفت منظور از دادرسی عادلانه برقراری تعادل و توازن بین اقتدار و اختیار دولت از یک طرف و موقعیت و شرایط متهم از سوی دیگر در دادرسی های کیفری است.در هر برونده کیفری همواره یک طرف دعوی دولتی با امکانات فراوان است و طرف دیگر متهم است که از موقعیت کاملا متفاوت و بایینی برخوردار است .از لحاظ نظری در مرحله قانونگذاری وضع قواعد و مقرراتی که به طور دقیق حدود اختیارات و وظایف مجریان عدالت کیفری و همچنین حقوق و امتیازات متهم در مقابل انها را معلوم و مشخص کندبخشی از فرایند دادرسی عادلانه است و اجرای درست این قواعد و مقررات در مقام تعقیب متهمین و مرتکبین جرایم بخش مهم تر آن تلقی می شود.بدین ترتیب ایجاد تعادل و توازن در دادرسی های کیفری در سایه دو ضابطه مند ساختن فرایند رسیدگی ممکن می شود. تحقق دادرسی عادلانه[۲] مستلزم رعایت برخی تشریفات خاص است و برای اینکه دادرسی عادلانه تلقی شود لازم است اصول متضمن رعایت حقوق دفاعی متهم از یک سو و اصول متضمن رعایت حقوق دفاعی شاکی از سوی دیگر رعایت شود،رعایت حقوق دفاعی متهم رکن اصلی دادرسی عادلانه می باشد.در این رساله با بررسی این اصول در حقوق داخلی و اسناد بین المللی به چالشهایی که عدم رعایت اصول ممکن است در وضعیت رسیدگی به وجودآورند اشاره خواهیم کرد.طرح این گونه از اصول به دلیل اهمیتی که نظام بین المللی حقوق بشر به این مقوله داشته است دارای اهمیت دو چندان می شود.در واقع هر انسان فارغ از رنگ،نژاد و مذهب و عقیده سیاسی می تواند در فرایند یک دادرسی عادلانه از تضمینات عام لازم برخوردار گردد.این اهمیت در دنیای کنونی که کشورها با ابزار حقوق بشر تحت نظر و زیر ذره بین قرار دارند بیش از پیش آشکار شده است.از این رو همه دولتها تا حد توان می کوشند که به لخاظ شکلی و ماهوی به ایجاد ابزارهای لازم برای تحقق دادرسی عادلانه دست یابند تا از زیر فشار افکار عمومی جهانی و مردمی رهایی یابند.برای طرح بحث ابتدا معنی کلی اصول دادرسی عادلانه و پس از آن تبلور آن در اسناد بین الملل و حقوق ایران را بررسی خواهیم کرد.
فصل دوم –کلیات
۲-۱-تعریف دادرسی[۳]
سه وا‍ژه دادرسی،محاکمه و trial به ترتیب وا‍ژه های فارسی،انگلیسی هستند و در اصطلاح حقوقی معادل یکدیگر به کار برده می شوند،در معنای لغوی متفاوت به نظر می رسند.واژه فارسی دادرسی مرکب از دو کلمه داد و رسی است که نخستین آن به معنای عدل و انصاف و دومی به معنای رسیدن و رسیدگی کردن است .پس دادرسی یعنی به داد کسی رسیدن یا به دادخواهی کسی رسیدگی کردن است.[۴] کلمه trial مصدر است که از try گرفته شده و یکی از معانی لغوی آن سنجش و آزمودن است و در فرهنگ قضایی مفهوم آزمودن را افاده می کند.در لغت هم برخی فرهنگها این کلمه را به معنای رسیدگی رسمی به ادله در یک دادگاه قانونی به وسیله یک قاضی و اغلب یک هیات منصفه برای تصمیم گیری راجع به اینکه شخص متهم به یک جرم ،مجرم است یا نه معنی کرده اند.[۵]با ملاحظه معنای واژه های دادرسی،محاکمه و trial می توان گفت کلمه محاکمه مشعر بر نتیجه است که عبارت از حکم کردن و فصل خصومت است.واژه trial به مقدمات حکم اشاره دارد که سنجش و بررسی است و البته این به منظور کشف حقیقت است و دادرسی به رسیدگی برای دادستاندن و داد دادن دلالت دارد.پس دادرسی خود به معنای رسیدگی به عدل است اما در محاکمه و trial چنین وصفی نهفته نیست.لیکن از انجا که در اصطلاح Fair trial که در این نوشتار از آن به محاکمه یا دادرسی عادلانه یا منصفانه یاد می شود آنچه از وصف عادلانه یا منصفانه مد نظر است متفاوت از مفهوم ماهوی عدل و داد است.[۶]
اما دادرسی به معنی اعم آن عبارت است از رشته ای ازعلم حقوق که هدف آن تعیین قواعد درباره تشکیلات قضایی ،صلاحیت مراجع قضایی ،تعیین مقررات راجع به اقسام دعاوی واجراء تصمیمات دادگاه ها میباشد که درفقه به آن علم القضاء گویند.ودادرسی به معنی اخص آن مجموعه عملیاتی است که بمقصود پیدا کردن یک راه حل قضایی بکار میرود،مانند مجموعه مقرراتی که برای اخذ یک تصمیم در یک دعوی معین بکار برده میشود.[۷]
۲-۲-مفهوم دادرسی عادلانه و منصفانه
دادرسی عادلانه مدل و الگویی برای اداره و انجام دادرسی کیفری است که به ویژه در سالهای اخیر در سطح ملی و بین المللی مورد توجه محافل و نهاد های مختلف حقوقی و قضایی قرار گرفته است.به طور مختصر می توان گفت منظور از دادرسی عادلانه برقراری تعادل و توازن بین اقتدار و اختیار دولت از یک طرف و موقعیت و شرایط متهم از سوی دیگر در دادرسی های کیفری است.مقصود از دادرسی عادلانه محاکمه بر مبنای عدالت است.حق برخورداری از دادرسی عادلانه به عنوان یک هنجار بین المللی حقوق بشر برای حمایت از افراد آزاد و حقوق آزادی آنها شناخته می شود.دادرسی عادلانه مجموعه ای از حقوق و تامینات مربوط به اجرای عدالت و حقی از حقوق مسلم شهروندان جامعه است.رعایت دادرسی عادلانه به هیچ وجه به معنای ارفاق به کسی نیست بلکه رعایت این اصول در رسیدگی ها موجب می شود در برخورد با اصحاب دعوی انسانیت افراد فراموش نشده و عدالت و انصاف در حق آنان رعایت شود.رعایت این حق نشانگر آن است که جامعه به آن حد از عقلانیت رسیده است که می خواهد از اشتباه،سوء استفاده و غرض ورزی خودادری کند.در هر پرونده کیفری همواره یک طرف دعوی دولتی با امکانات فراوان است و طرف دیگر متهم است که از موقعیت کاملا متفاوت و بایینی برخوردار است .
از لحاظ نظری در مرحله قانونگذاری وضع قواعد و مقرراتی که به طور دقیق حدود اختیارات و وظایف مجریان عدالت کیفری و همچنین حقوق و امتیازات متهم در مقابل انها را معلوم و مشخص کند بخشی از فرایند دادرسی عادلانه است و اجرای درست این قواعد و مقررات در مقام تعقیب متهمین و مرتکبین جرایم بخش مهم تر آن تلقی می شود.بدین ترتیب ایجاد تعادل و توازن در دادرسی های کیفری در سایه دو ضابطه مند ساختن فرایند رسیدگی ممکن می شود. تحقق دادرسی عادلانه[۸] مستلزم رعایت برخی تشریفات خاص است و برای اینکه دادرسی عادلانه تلقی شود لازم است اصول متضمن رعایت حقوق دفاعی متهم از یک سو و اصول متضمن رعایت حقوق دفاعی شاکی از سوی دیگر رعایت شود،رعایت حقوق دفاعی متهم رکن اصلی دادرسی عادلانه می باشد.اولین رکن این حق نیز قبول فرض برائت هم در مرحله تقنینی و هم در مرحله اثباتی (قضایی) می باشد.ایده دادرسی عادلانه ابتدا در جوامعی مطرح شد که سیستم اتهامی[۹] مورد قبول و عمل قرار گرفته است.
چون در سیستم تفتیشی[۱۰] افراد برای مدت طولانی در بارداشت نگه داشته می شدند بدون آنکه از اتهام خود آگاهی داشته باشند و متهمان وادار به اقرار می شدند،از این رو می توان گفت مفهوم دادرسی عادلانه از قرن ۱۳ و ۱۴ در انگلستان مطرح شد و آمریکاییان آن را اخذ و وارد منشور همه ایالت های آمریکا نمودند.اما چنانکه گفتیم یکی از اجزای نظام دادرسی عادلانه قبول فرض برائت یا بی گناهی به جای فرض مجرمیت است و چنانکه برخی گفته اند فرض برائت برای متهم به عنوان یک حق تلقی نمی شود بلکه باید آن را نوعی امتیاز دانست.در سایه اصل برائت نه تنها مدعی باید دلیل بزه کاری را ارائه کند و به عبارت دیگر نه تنها شخص را بیگناه تلقی می کند بلکه تکلیف اثبات گناهکاری را نیز بر عهده مدعی قرار می دهد.[۱۱]
نمود این مفهوم در ماده ۱ مقدماتی آیین دادرسی کیفری فرانسه قابل مشاهده است.در این ماده هم به دادرسی عادلانه اشاره شده و هم در این شیوه دادرسی بر اصل برائت تاکید شده است.در این ماده امده است:
«دادرسی کیفری باید منصفانه و ترافعی باشد و تعادل میان حقوق طرفین دعوا را تضمین و تامین نماید.دادرسی کیفری میان مراجع تعقیب و مراجع صدور رای را تامین و تضمین نماید.نسبت به اشخاصی که دارای شرایط یکسان هستند و به خاطر جرایم مشابه تحت تعقیب قرار می گیرند باید قواعد دادرسی یکسان اعمال گردد.مراجع قضایی موظف به حفظ اطلاعات و تضمین حقوق بزه دیدگان در جریان دادرسی کیفری هستند.هر شخصی مظنون یا تحت تعقیب تا زمانی که مجرمیت وی به اثبات نرسیده باشد بی گناه فرض می شود و آسیب ها و لطماتی که به فرض بی گناهی اشخاص وارد می شود باید جبران و مجازات شود.
هر شخص تحت تعقیب حق دارد که از دلایل اتهام با خبر گردد و همچنین از معاضدت یک وکیل مدافع بهره مند گردد.تمامی تدابیر اجباری باید با تصمیم یا نظارت موثر مقام قضایی علیه شخص،تحت تعقیب گرفته شود .این تدابیر باید بر حسب ضرورت های دادرسی و متناسب با شدت جرم ارتکابی در نظر گرفته شود و نباید حیثیت و شرافت افراد را مخدوش کند و باید در مهلتی معقول ،به صورت قطعی در ارتباط با موضوع اتهام رای داده شود.هر شخص محکوم حق دارد بخواهد محکومیت وی در یک دادگاه دیگر مورد بررسی قرار گیرد.»
در حقوق ایران نیز مقررات مختلفی در مورد اصل برائت و دادرسی عادلانه که بر مبنای این اصل بنا شده است وجود دارد.از جمله اصل ۳۷ قانون اساسی که مقرر می دارد:«اصل برائت است و هیچ کس از نظر قانون مجرم شناخته نمی شود مگر اینکه جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد»قانون آیین دادرسی کیفری به صراحت اصل برائت را بیان نکرده است اما آثار این اصل در موارد مختلفی بیان گردیده است.ماده ۱۹۷ آیین دادرسی مدنی این اصل را مورد تصریح قرار داده است.در این ماده آمده است:«اصل برائت است بنابراین اگر کسی مدعی حق یا دینی بر دیگری باشد باید آن را اثبات کند در غیر این صورت با سوگند خوانده حکم برائت صادر خواهد شد.»
۲-۳-معیارهای دادرسی عادلانه
۲-۳-۱-حاکمیت قانون[۱۲]
حاکمیت قانون در هر نظامی نشانگر سازماندهی سیاسی و حقوقی است که هدف نهایی آن حمایت از حقوق اساسی شهروندان یک جامعه است. این شاخص حکومت گری خوب با اتکاء بر اصولی نظیر؛ امنیت قضائی، تفکیک قوا، فقدان فساد در میان قضات و کارکنان دستگاه قضایی، پاسخگو بودن مسوولان قضایی در برابر اقدامات خویش، قانون برای همه، قانونی بودن فعالیت های نظام دادگستری و … ، نظام قضائی را برای تضمین حقوق مردم یاری می دهد. در چارچوب برنامه حکمرانی خوب، از حقوق و منافع تمام شهروندان بدون استثناء حمایت می شود. پایه های نظام های مبتنی بر حکومت گری خوب در انتخاب مجالس قانونگذاری به صورت دوره ای نمود پیدا می کند تا شهروندان به شیوه عادلانه در آن نماینده شوند و مشارکت کامل در انتخاب وکلای خود داشته باشند. حضور مردم و یا نمایندگان آنها در سازمان های اجرائی دارای مسئوولیت و پایبندی به اصول حکومت خردمندانه و مستقل مورد نظر حکمرانی خوب است.
دوران درازى از تازیخ بشریت، حاکمان و قانون در یک ردیف قرار داشتند . قانون به سادگى چیزى بود که حاکم مى خواست. نخستین گام در جهت فاصله گرفتن از این استبداد، نظر حاکمیت به وسیله قانون بود که مفهوم پایین تر بودن حاکم از قانون و الزام او براى حاکمیت از راه هاى قانونى را شامل مى شد. حکومت هاى مردم سالار با ایجاد حاکمیت قانون، در این راه فراتر رفتند. هرچند هیچ جامعه اى بدون مشکل نیست، اما حاکمیت قانون از حقوق سیاسی، اجتماعى و اقتصادى حمایت مى کند و به یاد ما مى آورد که استبداد و بى قانونى تنها انتخاب هاى ما نیستند.
عکس مرتبط با اقتصاد
حاکمیت قانون بدان معنا است که هیچ فردی، چه رییس جمهور و چه یک فرد عادى از قانون بالاتر نیست. حکومت هاى مردم سالار، قدرت را از طریق قانون به کار مى بندند و خود ملزم به اطاعت از آن هستند.
قوانین باید در جهت خواسته هاى مردم و نه هوس شاهان، زورگویان، مقامات نظامی، رهبران مذهبى یا احزاب خود گماشته باشد.
مردم در حکومت هاى مردم سالار مشتاق پیروى از قانون هستند، چرا که از قواعد و دستورات خودشان اطاعت مى کنند. هنگامى که قانون توسط مردمى گذاشته مى شود که باید از آن اطاعت کنند عدالت به بهترین نحو ممکن برقرار مى شود.
براى حاکمیت قانون، یک دستگاه قدرتمند و مستقل قضایى لازم است که داراى اختیار، اقتدار، دارایى و اعتبار لازم جهت زیر سوال بردن مقامات حکومتى و حتى سران عالى رتبه در برابر قوانین و دستورات مملکتى باشد.
از این رو قضات باید بسیار تعلیم دیده، متبحر، مستقل و بى طرف باشند. آنان براى انجام وظیفه ضرورى شان در نظام قانونى و قضایى باید به اصول مردم سالارى پایبند باشند.
قوانین حکومت مردم سالار ممکن است سرچشمه هاى گوناگونى از قبیل: قانون هاى اساسى مکتوب، مصوبات و قواعد، تعالیم مذهبى و اخلاقى و آداب و رسوم فرهنگى داشته باشند. قوانین، بدون در نظر گرفتن منشا هایشان باید براى حفاظت از حقوق و آزادى هاى مردم پیش بینى هاى لازم را به عمل آورند:
از آن جا که شرط قانون، حمایت یکسان از همگان است، نمى تواند تنها براى یک فرد یا گروه قابل اجرا باشد.