اما دیگری آن‌چه را خداوند به او اجازه داده است. قبول نمود: به همین سبب عقوبتی بر وی نیست.
این روایت ( که از اهل سنّت آمده است) چنین می‌رساند که تقیّه جائز است و گفتن حق بهتر!
وظاهر اخبارنا یدل علی انّها واجبه و خلافها خطأ[۱۱۳]
اما روایات ما دلالت دارند که تقیّه واجب است و مخالفت با آن اشتباه است.
۳- امام خمینی ◙، در مبحث تقیّه در نخستین گام تقیّه را در حوزه سیاست، تقسیم‌بندی، نموده و گویا برای امام مهم‌ترین مسأله در باب تقیّه، اقسام تقیّه است. لذا اوّلین بحث خود را به اقسام تقیّه اختصاص می‌دهد. امام از چهار زاویه به تقسیم تقیّه می‌پردازد. ۱- تقیسم تقیّه به حسب ذات تقیّه۲- تقسیم تقیّه به حسب کسانی که تقیّه می‌کنند.(المتّقی) ۳- تقیّه بر حسب کسانی که از آنان تقیّه می‌شود (المتّقی منه) ۴- تقسیم بر حسب چیزهایی که تقیّه در آن‌ ها صورت می‌گیرد. ( المتّقی فیه) و در هر مورد فروعات زیادی را مطرح می‌کند که در مباحث آتی به بعضی از آن‌ ها اشاره می‌شود.[۱۱۴]
امام راحل ◙ در بخشی از این فروعات می‌نویسد: و منها: ما تکون واجبه لنفسها، و هی ما تکون مقابله للإذاعه، فتکون بمعنی التحفظ عن افشاء المذهب و عن افشاء سرّ اهل‌بیت ♣ . فیظهر من کثیر من الروایات: انَّ التقیّه التی بالغ الائمه ♣ فی شأنها، هی هذه التقیّه فنفس اخفاء الحقّ فی دوله الباطل واجب، و تکون المصلحه فیه جهات سیاسیه دینیّه، و لولا التقیّه لصار المذهب فی معرض الزوال و الانقراض.
حضرت امام بعد از آنکه تقیّه بحسب ذات آن به خوفی و مداراتی تقسیم می‌کند می‌نویسد: و الخوف قد یکون لاجل توقع الضرر علی نفس المتقی، او عرضه، او ماله، او ما یتعلّق به و قد یکون لاجل توقعه عی غیره من اخوانه المؤمنین. و ثالثهً لاجل توقعه علی حوزه الاسلام، بان یخاف شنات کلمه المسلمین بترکها، و خاف ضرر علی حوزه الاسلام لاجل تفریق کلمتهم.. الی غیر ذلک.
و المراد بالتقیّه مداراهً، ان یکون المطلوب فیها نفس شمل الکلمه و وحدتها، بتحبیب المخالفین و جرّ مودّتهم، من غیر خوف ضرر…[۱۱۵]

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

ب) تقیّه از دیدگاه علمای اهل سنّت

آنچه از کلمات علمای اهل سنّت استفاده می‌شود. این است که آن‌ ها نیز همانند پیروان اهل بیت ♣ به مشروعیّت تقیّه اذعان دارند و در هنگام ضرورت از آن استفاده کرده‌اند، البته برخی چون نخواسته‌اند که اعتقاد شیعیان را در مشروعیّت تقیّه تایید کنند. با ترفندی کاملا ماهرانه اسم آن را عوض و به جای تقیّه گاهی از کلمه « اکراه » و گاهی «مدارا با مردم» استفاده کرده‌اند. [۱۱۶]
بی تردید «اکراه» و مدارا با مردم، همان تقیّه‌ای است که پیروان اهل بیت ♣ به آن اعتقاد دارند. جهت آشنایی بیش‌تر دیدگاه چند تن از علمای اهل سنّت ذکر می‌گردد.
۱- ابوحیّان اندلسی می‌نویسد:
و قال قتاده : اذا کان الکفّار غالبین، او یکون المؤمنون فی قوم کفّار فیخافونهم،فلهم ان یخالفوهم و یداروهم دفعا لشرّ ،وقلبهم مطمئن بالایمان.[۱۱۷]
قتاده گفته است: وقتی که کفّار بر مسلمانان پیروز شوند یا مؤمنان در بین گروهی کافر باشند، و بترسند. می‌توانند با آنان هم پیمان شده و مدارا نمایند تا شرشان را از خویش دور کنند به شرطی که قلبشان با ایمان محکم شده باشد.
۲- ابو محمد انصاری می‌نویسد:
علی بن حوشب عن محکول[۱۱۸] قال: ذلّ من لا تقیّه له.[۱۱۹]
از محکول روایت شده است که او گفته است: کسی که تقیّه نداشته باشد ذلیل می‌شود.
۳- ابن بطال در شرح صحیح بخاری می‌نویسد:
اجمع العلماء علی ان من اکره علی الکفر حتّی خشی علی نفسه القتل انه لا اثم علیه ِان کفر و قلبه مطمئن بالایمان، و لا تبین منه زوجته، و لا یحکم علیه بحکم الکفر.[۱۲۰]
علماء اجماع دارند که اگر کسی وادار به کفر شود. تا حدی که بر جان خویش بترسد. اگر (ظاهرا) کافر شود. ولی قلب وی با ایمان محکم شده باشد. گناهی بر او نیست و همسرش (به سبب ارتداد) از او جدا نمی‌شود و نمی‌توان حکم کفر را بر او جاری کرد.
۳- ابن کثیر دمشقی در ذیل آیه اکراه می‌نویسد:
اتفق العلماء علی انّ المکره علی الکفر یجوز له ان یوالی ابقاء لمهجته[۱۲۱]
علما اجماع دارند که شخص مجبور به کفر می‌تواند برای حفظ جان خویش با ایشان دوستی نماید.
۴- فخر رازی در تفسیر کبیر خود می‌نویسد:
انّ التقیّه انّما یکون اذا کان الرّجل فی قوم کفّار، و یخاف منهم علی نفسه و ماله…[۱۲۲]
تقیّه زمانی است که شخص در بین قومی کافر باشد و از ایشان بر جان و مال خویش بترسد.

جمع‌بندی

۱- از نظر اهل سنّت، تقیّه تنها جهت حفظ نفس جائز است.[۱۲۳] اما از نظر علمای شیعه، تقیّه برای جلوگیری از هر مهلکه و زیانی که مندوحه نداشته باشد. جائز است. و در تقیّه مداراتی خوف ضرر نیز شرط نشده است.[۱۲۴]
۲- از جهت مورد و کاربرد. علمای سنّی « غیر از شافعی » تقیّه را در برخورد با غیر مسلمانان خطرناک جائز می‌دانند. یعنی هرگاه مسلمانی در جمع غیر مسلمانان قرار گرفت و نتوانست به عقیده و آرمان دینی خود عمل کند برای رهایی از زیان و ضرر آن‌ ها می‌تواند تقیّه کند وبه ظاهر با آن‌ ها هماهنگ شود.[۱۲۵] و دلیل آن‌ ها این است که آیه شریفه تقیّه، نسبت به کفّار است و شامل تقیّه، نسبت به مسلمانان نمی‌شود.[۱۲۶]
۳- علمای شیعه با توجه به آیه ۱۰۶ سوره نحل، گرچه آیه شامل تقیّه نسبت به مسلمانان نمی‌شود ولی به دلیل تنقیح ملاک و یا از راه عقل و یا از طریق روایات معصومین ♣ تقیّه را در تمام مواقعی که مؤمن در مخاطره قرار می‌گیرد جائز می‌دانند چه این خطر از ناحیه کفّار باشد یا از ناحیه پیروان مذاهب اسلامی که با عقیده و مذهب او مخالف هستند. و البته طبق نقل فخر رازی نظر شافعی نظیر امامیّه ( تقیّه منحصر به کفّار نیست) می‌باشد.[۱۲۷]
با نگاهی به تاریخ اسلام در می‌یابیم که اوج بحث تقیّه و ملاحظه کاری‌های شیعه، در زمان امام باقر و امام صادق ♣ و با سفارش و توصیه آن دو امام بزرگوار بوده که دلیل آن نیز شرارت‌های حکومت بنی امیّه و بنی عباس و حامیان آن‌ ها بوده است.
حاکمان این قوم هر چند به ظاهر مسلمان بودند، اما به دلیل این که خطرآن‌ ها دست کمی از خطر کفّار نداشت، ائمه معصومین ♣ پیروان خود را توصیه به تقیّه می‌کردند. بنابراین، از نظر علمای شیعه در هر جا که خطری از ناحیه کافر یا مسلمان، مؤمنی را تهدید نماید. تقیّه لازم است.
۴- از نظر حکمی نیر میان علمای شیعه و سنّی اختلاف است، اهل سنّت تقیّه را به این معنا جایز می دانند که فرد مسلمان هنگامی که خود را در خطر مرگ می‌بیند می تواند در برابر دشمن کافر سرسختانه به عقیده خود عمل کند هر چند به قیمت جان او تمام شود و یا می‌تواند تقیّه کند و با دشمن همگام گردد.[۱۲۸]
ولی از نظر علمای شیعه تقیّه هنگام ترس از کشته شدن واجب است.[۱۲۹]
زیرا حفظ نفس از اهم تکالیف است و مؤمن همان‌گونه که وظیفه دارد نماز بخواند، موظف است خود را از خطر مصون بدارد. امام صادق ☻ در تفسیر آیه شریفه «و لا تلقوا بایدیکم الی التهلکه»[۱۳۰]
«با دست خود، خویش را به هلاکت نیندازید» می‌فرماید: این آیه مربوط به تقیّه است.[۱۳۱]
و البته اگر افرادی مانند میثم تمار و شخص گرفتار مسیلمه کذّاب و … به تقیّه عمل نکردند. دلیل بر نقض تکلیفی تقیّه نیست. زیرا تشخیص عمل به تقیّه مانند هر تکلیف دیگری، به علم خود مکلّف مربوط می‌شود. و آن‌ ها وظیفه خود را آن گونه تشخیص داده‌اند، که عمل کردند.
از امام باقر ☻ روایت شده است «التَّقِیَّهُ فِی کُلِّ ضَرُورَهٍ وَ صَاحِبُهَا أَعْلَمُ بِهَا حِینَ تَنْزِلُ بِه‏»[۱۳۲]
تقیّه هنگام هر ناچاری است و تقیّه کننده خود داناتر به آن است، زمانی که برایش پیش می‌آید. این روایت دلالت دارد بر وجوب تقیّه در هر موردی که انسان ناچار به آن باشد. مگر مواردی که با دلیل خارج شده است، مانند قتل نفس و …
و نیز این روایت دلالت دارد که خود انسان مورد ناچاری را بهتر می‌فهمد. چنان‌چه خدای متعال می‌فرماید: «بَلِ الْإِنْسانُ عَلى‏ نَفْسِهِ بَصیرَه»[۱۳۳] انسان نسبت به خود بیناتر است، و خدا هم می‌داند که او سهل انگاری می‌کند یا تقیّه.
۵- شیعه هدف از تقیّه را همیشه حفظ جان و مال خویش و دیگران و دوری از خطر و ضرر شخصی نمی‌داند، بلکه هدفی مهم‌تر از این‌ها نیز وجود دارد و آن حفظ مذهب و بازداری از فروپاشی آن است.

فصل دوم

انواع تقیّه و کارکردهای آن در ابعاد سیاسی و اجتماعی
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی

اقسام تقیّه

آن‌چه از منابع فقهی شیعه استفاده می‌شود این است که: فقهای امامیه تقسیماتی را برای تقیّه ذکر کرده‌اند.
از اولین تقسیمات، تقسیم شیخ مفید است که بر اساس احکام پنج‌گانه تکلیفی شکل گرفته است، ایشان تقیّه را به پنج قسم: واجب، مکروه، مستحب، مباح و حرام تقسیم کرده است.[۱۳۴]
تقسیم بندی شیخ مفید در آثار بعد از او و از جمله در «القوائد و الفوائد» شهید اول نیز انجام شده است[۱۳۵]
مرحوم کاشف الغطاء گستردگی بیش‌تری به تقسیمات تقیّه داده و علاوه بر بیان احکام تکلیفی تقیّه، تقسیماتی را به اعتبار موضوع تقیّه مطرح نموده است.[۱۳۶]
در این میان شاید بتوان گفت یکی از گسترده ترین تقسیم بندی‌های تقیّه در «رساله فی التقیّه» امام خمینی ◙ آورده شده است.[۱۳۷]
که در آن در آغاز تقیّه از جهت ذات به تقیّه خوفی و مداراتی تقسیم شده و سپس تقیسمات تقیّه از جهت تقیّه کننده(متقی) و تقیّه شونده( المتقی منه) و مورد تقیّه ( المتقی فیه) بیان شده است.[۱۳۸]
بنابر آنچه مطرح شد تقیّه از جهات مختلف دارای تقسیمات متفاوتی است. یکی از انواع آن تقسیمات تقیّه بر اساس طبیعت و ذات آن است که بر این اساس مهمترین آن ها عبارتند از: الف- تقیّه خوفی ب- تقیّه مداراتی ج- تقیّه کتمانی
هر یک از این اقسام دارای فروعاتی هستند که به بحث درباره هر کدام جداگانه خواهیم پرداخت.

الف- تقیّه خوفی

یکی از ارکان تقیّه خوف است[۱۳۹] همان‌طور که برخی از بزرگان گفته‌اند: خوف، جوهر تقیّه است به بیان دیگر، خوف عامل اصلی تقیّه کردن است.
از نظر عرفی و عقلایی، کسی که جان، مال و یا آبروی خود را در خطر می‌بیند برای رفع این خطر سخن یا رفتاری انجام می‌دهد که آن خطر را دور نماید. این حقیقت تقیّه در عرف عقلای بشر است که فارق از آیین و مذهب آن‌ ها می‌باشد. و مسأله‌ای همگانی است. و فرقی میان دین‌دار و غیردین‌دار و یا شیعه وسنّی ندارد. زیرا هرگاه رفتاری جنبه عقلایی پیدا کند فارق از آیین و مذهب بوده و مربوط به اصل بشریت است. در دین مقدس اسلام این روش عقلایی امضاء شده است و مولای حکیم این امر فطری و عقلایی را تایید نموده است.[۱۴۰]
از امام باقر ☻ است که فرمود: «کُلِّ شَیْ‏ءٍ خَافَ الْمُؤْمِنُ عَلَى نَفْسِهِ فِیهِ الضَّرَرَ فَلَهُ فِیهِ التَّقِیَّهُ»[۱۴۱]
هر چیزی که مؤمن برای خود در آن ترس داشته باشد، پس بر اوست که تقیّه کند.
بنابراین مقصود از «تقیّه خوفی» تقیّه‌ای است که به سبب خوف و ترس از رسیدن ضرر و یا زیان به جان و یا مال و یا عرض برای مومن یا مومنان حاصل می‌شود.
چنان که شیخ مفید در این باره می‌نویسد:
و اقول: ان التقیّه جائره فی الدین عند الخوف علی النفس، و قد تجوز فی حال دون حال للخوف علی‌المال و لضروب من الاستصلاح…[۱۴۲]
تقیّه در دین جایز است هنگامی که ترس از جان در بین باشد و گاهی در صورت وجود ترس از مال و نیز برای گونه‌هایی از مصلحت‌سنجی هم جایز می‌شود…

در تقیّه، خوف شخصی ملاک است یا خوف نوعی

البته در این که مقصود از خوف در تقیّه، خوف شخصی است یا خوف نوعی؟ بحث است. بدین معنا که اگر شخص بر جان خود بترسد در جایی که خوف، نوعی نیست. (هر انسانی در این شرایط نترسد) آیا می‌تواند تقیّه کند یا شرط آن این است که خوف باید نوعی باشد؟ ( یعنی نوع مردم که در این شرایط قرار می‌گیرند، بترسند)
شیخ انصاری ◙ در رساله «تقیّه» متذکر این بحث شده و می‌گوید:
قدر متیقّن از تحقق تقیّه در عالم واقع، خوف و ترس شخصی مراد است و بعید هم نیست که منظور مطلق خوف در نظر باشد و فرقی نمی‌کند که فقط شخص را در بر گیرد یا شامل حال سایر جامعه یا یک گروه خاص شود.

روش کار:

در ابتدا ژل متراکم کننده(Stacking or spacer gel) 10 درصد و ژل جداکننده (Resolving or separating gel) 15 درصد تهیه شدند.

پس از بسته شدن کامل ژل شیشه بر تانک الکتروفورز سوار گردید.

سپس بافر الکتروفورز را در محفظه های بالا و پایین ریخته و حباب های هوا با کمک سرنگ بزرگ خارج شد.

نمونه ها با بافر بارگذاری مخلوط شده و به مدت ۵ دقیقه در آب جوش قرار داده شدند.

مقدار مناسب از نمونه ها و مارکر پروتئین درون چاهک ها ریخته شد.

ولتاژ دستگاه در ابتدا روی ۸۰ و سپس روی ۱۰۰ ولت تنظیم گردید.

پس از اتمام الکتروفورز فژل از روی صفحه شیشه ای برداشته شده و برای وسترن بلات اقدام گردید.
جهت دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت jemo.ir مراجعه نمایید.

۳-۱۱-بیان پروتئین نوترکیب HPV واکسن کاندید چند اپی توپی در مقیاس کم

برای بیان پروتئین نوترکیب HPV ، پس از تهیه باکتری های مستعد از میزبان بیانی، ترانسفورم این باکتری ها با پلاسمید PET28a(+)-HPV انجام شد و بیان پروتئین نوترکیب در آن به کمک IPTG یک میلی مولار القا گردید.
مواد و وسایل مورد نیاز:
۱- باکتری بیانی E.coli BL21 DE3 .
۲- محلول ها و ملزومات برای تهیه سلول های مستعد
۳- محلول ها و ملزومات برای ترانسفورماسیون
۴- پلاسمید نوترکیب (در اینجا PET28a(+)-HPV )
*این پلاسمید طبق روش ذکر شده در قسمت های قبلی استخراج گردید.
۵- آنتی بیوتیک مناسب
*کانامایسین(۱۰۰µg/ml)
به این منظور با حل کردن ۱g پودر کانامایسین در۱۰ml آب مقطر استریل تزریقی ،یک استوک با غلظت ۱۰۰mg/ml تهیه کرده و به ازای هر ۱ml از محیط کشت مقدار ۱µl از استوک آنتی بیوتیک اضافه شد.
۶- محیط کشت LB مایع
۷- محیط کشت LB آگار
۸- محیط کشت ۲xYT مایع
۹- استوک IPTG(1M)(FermentaseTQiagen)
۱۰- اسپکتروفتومتر
۱۱-انکوباتور
۱۲- سمپلر،سرسمپلر و فالکون استریل و اپندورف استریل

۳-۱۲-کشت انبوه سویه بیانی و تهیه جسم سلولی

پس از این مراحل که برای تایید و ارزیابی پروتئین تولید شده از یک کلونی انتخاب شده کشت انبوه در LB broth به مقدار ۱ لیتر تهیه شد،القا با IPTG صورت گرفت و بعد از ۴ ساعت از کل کشت جسم سلولی تهیه شد.در مرحله بعد از جسم سلولی باکتری‌ها به روش Denaturing وRefolding پروتئین ها تخلیص شدند.

۳-۱۳-بیان پروتئین نوترکیب HPV واکسن کاندید چند اپی توپی در مقیاس بالا

کشت باکتری در یک لیتر محیط کشت انجام شد و پس از رسیدن به OD مناسب ۸/۰ و القاء با IPTG یک میلی مولار رسوب باکتریایی آن جمع آوری شد.
مواد و وسایل مورد نیاز:
۱– استوک باکتری بیانی حاوی وکتور نوترکیب
۲- محیط کشت مایع ۲xYT به همراه گلوکز یک درصدحاوی ۱۰۰ میکروگرم در میلی لیتر کانامایسین(برای ۱ لیتر)
۳-IPTG (1mM)(Qiagen)
۴- انکوباتور
۵- سانتریفوژ
۶- سرسمپلرفاپندورف و فالکون استریل
روش کار:
۱-مقدار lµ۱۰۰ از استوک سلول های بیانی دارای وکتور نوترکیب موجود در ۷۰- درجه سانتی گراد در۱۰ml محیط کشت مایع ۲xYT حاوی گلوکز یک درصدحاوی کانامایسین کشت داده شد و یک شب در انکوباتور ۳۰ درجه سانتی گراد قرار گرفت.
۲-صبحlµ۲×۳۰۰ از باکتری های کشت شب گذشته در ۲×۵ml محیط کشت مایع ۲xYT حاوی گلوکز ۱ درصد حاوی کانامایسین کشت داده شد و برای رشد باکتری و اشباع کامل محیط، حدود ۳-۲ ساعت در ۳۰ درجه سانتی گراد انکوبه گردید.
۳-هر یک از محیط های کشت ۵ml اشباع شده به حجم ۵۰۰ml رسید و مجددا برای رشد باکتری در ۳۰ درجه سانتی گراد انکوبه گردید.
۴-وقتی OD600 (جذب نوری در طول موج ۶۰۰nm) در محیط کشت به ۸/۰ رسید، محتویات فوق به مدت ۲۰ دقیقه در یخچال قرار گرفت.
۵-پس از ۲۰ دقیقه، ۱ml از باکتری های فوق به عنوان نمونه قبل از القاء برداشت شد و مابقی باکتری با غلظت ۱mM ازIPTG برای بیان پروتئین نوترکیب القاء شد و مجددا در انکوباتور ۳۰ درجه سانتی گراد قرار گرفت.
۶- حدود ۶ ساعت بعد از القاء، نمونه های بعد از القاء نیز جمع آوری شدند. به نحوی که در هر فالکون ۲۵۰ml کشت باکتری رسوب گیری شد. به این منظور رسوب گیری طی ۵ بار سانتریفوژ برای هر فالکون انجام شد.
*برای برداشت نمونه های مذکور ،رسوب باکتریایی هر یک از کشت ها به مدت ۵ دقیقه در ۶۰۰۰rpm سانتریفوژ گردید.
*این رسوب می تواند پس از خشک شدن در ۲۰- درجه سانتی گراد نگهداری شود و یا مستقیما وارد مراحل تخلیص شود.

۳-۱۴-الکتروفورز پروتئین در ژل آکریل آمید در حضور SDS

SDS–PAGE روشی مناسب و سریع در مطالعه پروتئین ها می باشد و معمولا برای بررسی مراحل خالص سازی ، محاسبه مقدار نسبی و تعیین وزن ملکولی پروتئین ها به کار می رود.
در این روش با بهره گرفتن از ژل پلی آکریل آمید (Polyacrylamide ) که پلی‌مری بی بار و غیر فعال از نظر شیمیایی است و سدیم دودسیل سولفات که دترجنتی آنیونی می باشد، پروتئین‌ها براساس وزن ملکولی خود تفکیک می گردند. با توجه به اندازه منافذ ژل پروتئین های کوچکتر با مزاحمت کمتر و پروتئین های بزرگتر با مشکل بیشتری حرکت می کنند و مسافت طی شده در پایان الکتروفورز با وزن ملکولی آنها تناسب دارد.این مسئله اساس تعیین وزن ملکولی در روش SDS-PAGE را تشکیل می‌دهد. SDS به مناطق آبگریز پروتئین ها متصل می شود و بار طبیعی آنها را می‌پوشاند در نتیجه بار منفی با تراکم مشابه در آنها ایجاد می‌کند. ماده احیا کننده‌ای هم که در بافر نمونه به کار می رود پیوندهای دی سولفیدی را شکسته و پروتئین کاملا باز می شود. بنابراین پروتئین ها بار منفی با تراکم مشابه یافته و در دامنه وسیعی از PH به طرف آند حرکت می کنند.
مواد و وسایل مورد نیاز:

محلول استوک آکریل آمید(۳۰٫۸ درصد)

بالفر ژل پایین

بافر ژل بالا

بافر الکترود

پرسولفات آمونیوم(سیگما) ۱۰ درصد در آب مقطر

بافر نمونه

تمد(سیگما) ۱۰ درصد در آب مقطر

استاندارد وزن ملکولی (Fermentas)

منبع نیرو

تانک الکتروفورز عمودی

صفحات شیشه ای و فاصله اندازه ها

گیره

سرنگ هامیلتون

آب مقطر

روش تهیه محلول ها و بافرها

محلول استوک آکریل آمید(۳۰٫۸ درصد)

۳۰ گرم آکریل آمید و ۰٫۸ گرم بیس آکریل آمید در آب مقطر تا حجم ۱۰۰ میلی لیتر حل و با کاغذ واتمن صاف گردید(نگهداری در ظرف تیره و یخچال)

بافر ژل پایین:

فاش گویم آنچه در دل مضمر است این کتابی نیست، چیز دیگر است
«دکتر گوستاوین فرانسوی» می گوید: «هر نوع سیستم تربیت جدیدی برای بشر سه دوره لازم دارد تا به تدریج از آن بهره­مند شوند و در پایان امر برای نسل سوم ثمربخش شود ولی قرآن چنان کتابی است که آثار تربیتش را در همان نسل اول به حد کمال نشان داد، امتی را تربیت کرد که در کمتر از یک قرن بر سه قاره آسیا، آفریقا، اروپا (اسپانیا) حکومت نمود.»
در این وضعیت بحرانی کنونی که دانشمندان و صاحب نظران می کوشند تا راه نجاتی پیدا کنند و بشریت را از خطر عظیمی که وی را تهدید می کند، نجات دهند؛ کلام نورانی رسول اکرم (ص) که فرمودند: «هر گاه پرده های تاریک بر اجتماع سایه افکند، به قرآن روی آورید و از راهنمایی آن بهره­مند شوید». می تواند راهگشای جامعه اسلامی باشد و بشریت را به سوی سعادت و خیر راهنمایی کند.
قرآن بزرگترین کتاب در آداب تعلیم و تربیت و اهداف آن است. قرآن همچون ستاره ای درخشان به زندگی انسان ها روح و معنا بخشیده و زمینه ساز حرکت های آزادی بخش در میان ملت ها بوده است.
هدف از نزول قرآن هدایت و رحمت است. راه و روشی که قرآن برای انسان ها ترسیم می کند بر اساس قوانین آفرینش و نظام احسن بنا شده است، و مخاطب آن نیز تمامی انسان هایی هستند که به آن گرایش، ایمان و یقین پیدا کرده اند.
با یقین به این مطلب که هدایت صرفا در کلام خداست، گامی هرچند اندک کوچک در این زمینه برداشتیم و به قول شاعر و عارف بزرگ مولوی:
لنگ و لوچ و خفته شکل و بی ادب سوی حق می غیژ و او را می طلب
دوست دارد دوست این آشفتگی کوشش بیهوده به از خفتگی
سوره مبارکه انشراح که خطاب به پیامبر نازل شده و حاوی مطالب و ویژگی های لازم و ضروری برای یک رهبر و مدیر موفق (شرح صدر و توسعه شخصیت- ایمان به امداد الهی- خوشنامی و خوش سابقه بودن- اعتقاد به آسانی پس از سختی- تحول گرایی- توکل به خدا) است اساس تحقیق را تشکیل می دهد. در این پژوهش محقق بدنبال آن است که به استناد مفاهیم تربیتی و مدیریتی منبعث از آیات شریفه سوره انشراح به کمک مدل ارزشیابی سیستمی (CIPPO) در راستای تدوین یک منشور تربیتی و مدیریتی به منظوراستفاده آن از سوی مدیران دستگاه آموزش وپرورش گام بردارد.
این الگو در سیستم ها و نظام ها کاربرد دارد و هر نظام دارای عامل بافت (موقعیت یا زمینه) ، درون داد input، فرایند process، فراورده یا برون داد product و برون داد نهایی outcome می باشد. که این مدل یا الگو به صورت اختصاری (CIPPO) نشان داده می شود.
بنا به گفته استافل بیم (2003) مدل سیپو برای بدست آوردن یک تئوری ارزشیابی محکم و کامل با تلاش طولانی به دست آمده است. این مدل یک چارچوب کامل، وسیع و فراگیر برای راهنمایی و هدایت ارزشیابی های تکوینی و پایانی از طرح ها، برنامه ها، افراد و کارکنان، تولیدات، مؤسسات، سازمان ها، سیستم ها و نظام ها می باشد.
توضیحاً اینکه به استناد این مدل محتوی: آیات کریمه سوره انشراح ماده، مراد مخاطبین، فرایند انتقال پیام به مخاطبین یعنی مسلمانان، تولید به معنی آثار و برکات منتج از فرمان خدا در آیات متذکره و نتیجه: متضمن پاداشی می باشد که برای جامعه اسلامی در تمامی اعصار در پی خواهد داشت.
1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق:
با نگاهی گذرا به اوضاع و احوال کنونی جهان در می یابیم که ریشه بسیاری از نارضایتی ها و اعتصابات و اعتراضات ملت ها و خروش آنها علیه دولتمردان شان به امید تغییر دلیلی جز عدم مدیریت صحیح و نادیده انگاشتن انسان ندارد.
مدیریت به سبک غرب با وجود داشتن تمامی نکات مثبت و سازنده و جهت گیری به سمت سود دهی بالا ولی بدلیل نگاه ابزاری که به انسان دارد به مرور زمان نارضایتی هایی به دنبال داشته که امروزه با به بن بست رسیدن مدیران می توان ناتوانی و ضعف این تئوری ها در جوابگویی به نیازهای متعالی انسان را به عینه دید.
برای رسیدن به راه حل نهایی باید دست به دامان عقل و وحی همزمان و توأمان شد چرا که عقل به تنهایی نمی تواند چاره ساز این نابسامانی­ها باشد.
عقل خود آفریده ی آفریدگاری است که همه، مخلوق اوییم، نیازهای ما را می داند و به برطرف کردن آنها نیز بهتر از هر کسی وافق است. اینکه، مسلمانان با وجود داشتن چنین منبعی غنی و سرشار از رموز موفقیت آن را نادیده گرفته و به پیروی از اصول مدیریتی غربی می پردازیم به دلیل سلطه هزاران ساله ی کشورهای غربی و القاء سبک های مدیریتی خود برماست.
همچنین مهجور ماندن کتاب آسمانی مان؛ قرآن کریم که درمان بسیاری از دردهای جوامع در آن است بدلیل ناتوانی محققین و نپرداختن آنها به ریشه یابی علل معضلات و پیدا کردن روشی مناسب از بطن قرآن کریم از یک سو و هراس مدیران محافظه کار از خرق عادت و ابداع و به کارگیری شیوه و سبکی نواز سوی دیگر است.
قرآن کریم فقط برای یک نسل و یک عصر نازل نشده بلکه تعالیم و دستورات جهانشمول آن همه عصر و نسلی را شامل می شود.
حضرت علی (ع) می فرمایند: قرآن کریم ظاهری زیبا و باطنی عمیق دارد.»
اگر با دیده ای محققانه به تعالیم آن بنگریم باغور در عمق این اقیانوس بی کران می توانیم گوهرهای فرامین و شاه کلید قفل های مشکلات را دریابیم.
امروز امت اسلام و ملت ما بیش از همیشه به پیغمبر اعظم خود نیازمند است؛ به هدایت او، به بشارت و انذار او، به پیام و معنویت او، و به رحمتی که او به انسان ها درس داد و تعلیم داد. امروز درس پیغمبر اسلام برای امتش و برای همه بشریت، درس عالم شدن، قوی شدن، درس اخلاق و کرامت،

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت fotka.ir مراجعه نمایید.
درس رحمت و درس عزت است. ملت ما درس های پیغمبر را باید مرور کند و آن ها را به درس های زندگی و برنامه های جاری خود تبدیل کند. ملت ما به شاگردی مکتب نبوی و درس محمدی(ص) افتخار می کند. ملت ما پرچم اسلام را در میان امت اسلامی با استقامت و استحکام برافراشته است؛ سختی ها را تحمل کرده است و کامیابی های حضور در این میدان شرف و افتخار را دیده است و به فضل الهی، کامیابی های بیشتر در راه است. ما درس اخلاق پیغمبر، درس عزت پیامبر اعظم، درس علم آموزی و درس رحمت و کرامت و درس وحدتی را که ایشان به ما داد و درس های زندگی ماست، باید در برنامه های زندگی خودمان قرار بدهیم.
جامعه اسلامی ما آن وقتی به معنای واقعی کلمه جامعه ی اسلامی کامل است، که خود را بر رفتار پیامبر منطبق کند. اگر به طور صد در صد مثل رفتار آن حضرت عملی نیست- که نیست- لااقل شباهت به آن بزرگوار داشته باشد؛ عکس جریان زندگی نبی اکرم بر زندگی ما حاکم نباشد؛ در آن خط حرکت کنیم.[1]
جامعه ما- از فرد و مجموعه- باید روز به روز خود را به آنچه که پیامبر برای آن کمر همت بست و آن تلاش و مجاهدت را مبذول کرد، نزدیک کند. اهداف والای پیامبر اسلام را در «یک جمله» نمی توان گنجانید؛ لیکن می توان سرفصل هایی از ان را سرمشق کار خود در طول یک سال، یک دهه و یک عمر قرار داد.
یک سرفصل عبارت است از تکمیل مکارم اخلاقی: «انی بعثت لا تمم مکارم الاخلاق». جامعه بدون برخورداری افراد از خلقیات نیکو، نمی تواند به هدف های والای بعثت دست پیدا کند. آنچه فرد و جامعه را به مقامات عالی انسانی می رساند، اخلاق نیکوست. اخلاق نیکو به معنای پروراندن صفات نیکو در دل و جان خود و انعکاس آن ها در رفتار و عمل است.[2]
معنای این که غایت و هدف بعثت، نجات انسان است این است که آنچه پیامبر و اسلام به مردم دادند. یک نسخه ی شفابخش برای همه ادوار است، نسخه ای است در مقابل جهل انسان ها؛ در مقابل تبعیض؛ در مقابل پایمال شدن ضعفا به دست اقویا؛ در مقابل همه ی دردهایی که از آغاز خلقت، بشر از آن دردها نالیده است. مثل همه نسخه های دیگر، اگر عمل شد، نتیجه خواهد داد؛ اگر متروک شد، یا بد فهمیده شد، یا جرأت و گستاخی اقدام به آن وجود نداشت، کان لم یکن خواهد بود. بهترین اطبا اگر صحیح ترین نسخه ها را به شما بدهند، اما شما نتوانید آن را بخوانید، یا بد بخوانید، یا عمل نکنید و در نتیجه متروک بماند، چه تأثیری به حال بیماری خواهد داشت، و چه عیبی بر آن طبیب حاذق است؟[3]
اینکه حضرت آیت ا… خامنه ای مقام معظم رهبری در دیدارهای دانشجویی تأکید بیش از حد به این مهم دارند که جوانان و پژوهشگران هر دو سوی منابع تحقیق را ببینند نه مثل غرب صرفاً با تکیه بر عقل که نمی تواند پاسخگو باشد بلکه با پیوند میمون عقل و وحی می توان به نتایج حیرت آوری دست یافت ودرجهت اسلامی کردن علوم انسانی گام مهمی برداشت .
در تحقیق پیش رو محقق با تلفیق دو محور عقل (مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO و وحی (سوره مبارکه انشراح) و تدوین منشوری تربیتی، مدیریتی گامی کوچک در این راستا بر خواهد داشت.
1-4- اهداف تحقیق
1-4-1- هدف اصلی تحقیق:
تحلیل سوره مبارکه انشراح بر اساس مدل ارزشیابی سیستمی CIPPO به منظور تدوین منشور تربیتی، مدیریتی جهت استفاده مدیران دستگاه آموزش و پرورش می باشد.
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق:
1-4-2-1- تبیین مبانی عقلی و مفاهیم نظری مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح راستای اهداف تربیتی و مدیریتی.
1-4-2-2- تبیین مؤلفه های مورد اشاره به مخاطبین (گروه های مختلف مردم) در سوره مبارکه انشراح.
1-4-2-3- تبیین روش های القا مفاهیم ترتیبی و مدیریتی بر روی مخاطبین مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح.
1-4-2-4- تبیین نتایج عینی و عملی برخواسته از سوره مبارکه انشراح در راستای اهداف تربیتی و مدیریتی
1-4-2-5- تبیین بازخوردهای عینی و نتایج ملموس جهت پالایش مسلمانان در راستای اهداف.
1-4-2-6- تبیین یک ساختار کلی در راستای جهت دهی با اهداف تربیتی و مدیریتی مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح.
1-4-2-7- تبیین منشور تربیتی برخواسته از اهداف تربیتی مدیریتی منبعث از سوره مبارکه انشراح جهت به کارگیری مدیران دستگاه آموزش وپرورش.
1-5- پرسش های تحقیق:
1-5-1- پرسش اصلی تحقیق:
آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح بیانگر اهداف تربیتی و مدیریتی بر اساس مدل ارزشیابی سیستمی (CIPPO) به منظور تدوین منشور تربیتی، مدیریتی جهت استفاده مدیران دستگاه آموزش و پرورش می باشد؟
1-5-2- پرسش های فرعی تحقیق:
1-5-2-1- آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح بیانگر اهداف تربیتی و مدیریتی می باشد؟ (اولین عنصر مدل CIPPO)
1-5-2-2- آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح خطاب به پیامبر اسلام به شکل خاصی می باشد؟ (دومین عنصر مدل CIPPO)
1-5-2-3- آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح بر اساس روش های خاصی به مسلمانان ارائه می شود؟ (سومین عنصر مدل CIPPO)
1-5-2-4- آیا مفاهیم مورد اشاره در سوره مبارکه انشراح نتایجی عینی و عملی برای مخاطبین (آن زمان و آن جامعه) در پی داشته است؟ (چهارمین عنصر مدل CIPPO)
1-5-2-5- آیا مفاهیم مورد اشاره مورد اشاره در سوره انشراح بازخورد عینی و نتایج ملموس جهت پالایش مسلمانان در پی داشته است؟ (پنجمین عنصر
مدل CIPPO).
1-6- واژه های کلیدی:
واژه ها و مفاهیم کلیدی مورد استفاده در این پژوهش عبارتند از:
سوره مبارکه انشراح، مدل ارزشیابی _ سیستمی CIPPO، منشور تربیتی مدیریتی، دستگاه آموزش وپرورش .
1-7- تعاریف
1-7-1- سوره مبارکه انشراح:
این سوه مکّی دارای 8 آیه می باشد و ترتیب نزول سوره یازدهمین سوره بعد از «والفجر» و قبل از «والعصر» می باشد.
در این سوره خداوند نعمت های بزرگی را که برای پیشرفت رسالت پیامبر ارزانی داشته یادآور می شود. از جمله برطرف کردن مشکلات ابلاغ رسالت. در ادامه فرموده است: ای رسول (ص)، علاوه بر پیروز کردن تو در اهداف رسالت، آوازه ات را جهانی کردیم. و برای این منظور، به تو شرح صدر عطا کردیم و این را بدان که برای رسیدن به هدف ها باید از کوره راه های مشکلات گذر کرد. آنچه در این سوره مبارکه جلب توّجه می کند این است که به پیامبر (ص) توصیه شده که وقتی از مشکلات رسالت فارغ شدی، به رنج عبادت تن در ده و کوشش نما.[4]
1-7-2- مدل ارزشیابی سیستمی (CIPPO):
این مدل با بهره گرفتن از استعاره سیستم ها و پنج پارامتر (زمینه) ، (درون داد) input، (فرایند) process، (محصول، برون داد واسطه ای) product، (نتیجه، برون داد نهایی) out come. به پنج نوع ارزشیابی اشاره دارد تا اطلاعاتی را برای پنج نوع تصمیم گیری فراهم کند. (خلخالی 1382).
الگوی (CIPPO) بر این باور شکل گرفته است که مهمترین هدف ارزشیابی بهبود و اصلاح دوره است نه اثبات برنامه. بر طبق مدل (CIPPO) هدف ارزشیابی تنها بدست آوردن اطلاعات مفید برای تصمیم گیرندگان است.
1-7-3- منشور مدیریتی، تربیتی:
در فرهنگ فارسی معین منشور به معنی چند وجهی منتظم است اما در این تحقیق منشور تلویحا به معنای یک راهکار و دستورالعمل چند بندی است که همه بندها با محوریت موضوعی واحد تنظیم شده اند و هدف مشترکی را دنبال می کنند.
دکتر محمد پارسا در کتاب روانشناسی تربیتی، تربیت را «پروراندن و رشد فکری، عقلی، اجتماعی و عاطفی افراد جامعه1» تعریف می کند.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
در فرهنگ فارسی معین تربیت به معنی« پروردن، پروراندن، آداب و اخلاق را به کسی آموختن و پرورش2» آمده است. واژه تربیتی منسوب به تربیت می باشد.
مدیریت فرایندی است که به وسیله آن فعالیت های فردی و گروهی در جهت هدف های مشترک همسو و هماهنگ میشوند. (جی.اچ.دانلی، 1971)3
مدیریت یعنی تصمیم گیری و این مهم ترین وظیفه و اصلی ترین نقش مدیر است.4
بنابر این منظور از منشور تربیتی، مدیریتی در این پژوهش راهکاری است مشتمل بر شش بند که هر بند آن یکی از وجوه منشور می باشد و هر یک از وجوه حاوی مسائل مرتبط با شخص اداره کننده و تصمیم گیرنده در ساختار نظام مدرسه ای و چگونگی پرورش و رشد آداب و اخلاق ذکر شده در سوره مبارکه انشراح می باشد.
1-7-4- دستگاه آموزش و پرورش
دکتر بهرام محسن پور در کتاب مبانی برنامه ریزی آموزشی منظور از نظام مدرسه ای را« تحصیل در سطوح مختلفی مانند پیش دبستانی، دبستانی، متوسطه و عالی» می داند که « زمان
شروع و پایان دوره آموزش و نیز مدت آموزش در هر یک از سطوح تحصیلی از قبل معلوم می شود. به علاوه در هر یک از سطوح مذکور گروه های سنی نسبتا همگونی به تحصیل اشتغال پیدا می کنند.
محتوای برنامه ها معمولا در قالب موضوعات درسی subject mattersمعینی ارائه می شود. مسئولیت تدریس دروس به مربیان، معلمان، دبیران و استادانی که دارای مهارت های حرفه ای و صلاحیت های ویژه ای می باشند، واگذار می گردد و سرانجام دانش آموختگان هر
________________________________________________________
1- پارسا، محمد.(1381). روانشناسی تربیتی، انتشارات علمی، چاپ هفتم
2- معین، محمد.(1383). فرهنگ فارسی یک جلدی کامل، انتشارات ساحل، چاپ دوم
3- عباس زادگان، میر محمد.(1371). اصول و مفاهیم اساسی مدیریتف انتشارات پیش برد، چاپ چهارم
4- الوانی، سید مهدی.(1370). مدیریت عمومی، تهران، نشر نی، چاپ ده
یک از سطوح تحصیلی به ویژه سطوح متوسطه و عالی برمبنای ارزشیابی و امتحانات، گواهینامه دریافت می کنند.1
دکتر علی علاقه بند در کتاب مبانی نظری و اصول مدیریت آموزشی در تعریف نظام آموزش وپرورش می نویسد:الگوی کلی نهادها، موسسات و سازمان های رسمی جامعه که وظایف انتقال فرهنگ و شکوفاسازی آن، پرورش همه جانبه فرد و تربیت نیروی انسانی ماهر و متخصص را بر عهده دارند، اصطلاحاٌ نظام آموزش و پرورش نامیده می شود.2

کارکرد ویژه انجمن سعادت بعد از حوادث مشروطیت ایراان و علی الخصوص بعد از واقعه انحلال مجلس شورای ملی به قمر می نشیند زیرا اندکی بعد از انحلال مجلس در ایران، مشروطه عثمنی به تاریخ ۲۳ ژوئیه ۱۹۰۸ م/اول مرداد ۱۲۸۷ ه.ش و برابر با ۲۴ جمادی الثانی ۱۳۲۶ ه.ق ، به توسط فعالان عثمانی احیاء می گردد و این حادثه مهم را می توان نقطه عطف مهمی در حیات انجمن سعادت به شمار آورد. با احیای رژیم مشروطه عثمانی، « انجمن سعادت روابط صمیمانه ای با حزب ” اتحاد و ترقی” برقرار ساخت که در آینده این انجمن نقش حساس و تعیین کننده برعهده داشته است»(ملک زاده،۱۰۶:۱۳۲۸). در سندی که به خط یکی از اعضای کنسول گری ایران در استانبول به تاریخ ۴ رمضان۱۳۲۷ ه.ق نوشته شده است به اتحاد میان انجمن سعادت و جمعیت اتحاد و ترقی اشاره شده است:
« مقررشده است که انجمن سعادت با جمعیت اتحاد و ترقی اتحاد کند که به اتفاق و اتحاد یکدیگر در پیشرفت امورات ایران و عثمانی و وسعتدادن این اتحاد در هر نقطه کار کنندو حاضر شده اند معنا و ماده همه جور همکاری با ما بکنند مسلم است که این کار بزرگ اثربزرگی در داخل و خارجه خواهد داشت.»

عراق عرب به عنوان بخشی از قلمرو امپراطوری عثمانی به مجرد احیای رژیم مشروطه عثمانی شاهد فعالیت روز افزون جمعیت ایرانیان در بغداد و عتبات عالیات بود که اقدامات ایرانیان مقیم عراق عرب به ریاست حاج شیخ اسدالله ممقانی و احمد تاجر شبستری انجام می شدند. فعالیت های ایرانیان عراق و حمایت جمعیت اتحاد و ترقی بغداد باعث کشانده شدن این فعالان به سمت استانبول شد و به درخواست تجار آذربایجانی مقیم استانبول، نماینده ای از جانب علمای مشروطه خواه نجف به استانبول گسیل شده این نماینده علماء نجف، کسی جز شیخ اسد الله ممقانی نبوده است که به محض رسیدن به استانبول با صلاحدید اعضای انجمن سعادت به ریاست انجمن انتخاب شد.
انجمن سعادت خود را نماینده انجمن ایالتی آذربایجان و مجلس منحل شده ایران در اروپا معرفی میکرد. بدینسان که خود را رابط بین تبریز و نجف و شهرهای اروپایی و دیگر جاها میدانست و اخباری که از انجمن تبریز میرسید آنرا به همه جا می پراکند و درخواست های انجمن ایالتی آذربایجان را به پارلمان های اروپایی و علمای نجف انتقال میداد.گفتنی است که بعد از به توپ بسته شدن مجلس در تهران، انجمن ایالات آذربایجان خود را دولت گذار در آذربایجان اعلام کرده بود(آبراهامیان،۱۲۳:۱۳۷۷). ایرانیان مقیم استانبول به مانند کارگزاران انجمن ایالتی آذربایجان، متوجه این نکته مهم و دقیق شده بودند که باید از نفوذ گسترده روحانیت و مراجع تقلید در بین مردم برای کشاندن افکار مشروطه خواهی به درون توده مردم و هماهنگ ساختن آن با نیازها و خواست های عامه استفاده کنند. این در حالی است که در ادوار بعدی تاریخ ایران، شاهد چنین همکاری نزدیک و تنگاتنگ بین آزادی خواهان و روحانیت نیستیم. به این ترتیب ملاحظه می شود انجمن سعادت استانبول بعد از بنا نهاده شدن به دست تجار آزادی خواه با بهره گرفتن از حمایت علمای نجف اقداماتی را در راستای حمایت از مشروطه خواهان در ایران می نماید. که در جای خود بسیار با ارزش ومفید به فایده بوده است. اما در این بین آنچه برای بار دوم تکان شدیدی به انجمن سعادت داد، ورود ایرانیان تبعیدی اروپا به شهر استانبول است و از آن جایی که به دنبال انحلال مجلس شورای ملی، مقاومت مشروطه تنها در آذربایجان بافی مانده بود و به حیات خویش تحت رهبری ” انجمن ایالتی آذربایجان” ادامه می داد، حضور ایرانیان تبعیدی باعث می شد تا انجمن سعادت به مراتب قدرتمندتر و فعالتر ظاهر شود.
در این دوره انجمن سعادت استانبول کمک های مادی به صورت اعانه جمع آوری می کردند و به اسامی و نام های مختلفی به تبریز می فرستادند. تا جریان مشروطه خواهی در آذربایجان از لحاظ اقتصادی مشکلی نداشته باشد. یک شاهد عینی در این باره اطلاعات ارزنده ای به دست می دهد.
عکس مرتبط با اقتصاد
«افسر فرانسوی ” آنژی نیور” که در بحبوحه جنگ های تبریز از طرف کمیته آسیائی فرانسه ماموریت داشته است از نزدیک انقلاب مشروطه ایران را شاهد باشد می نویسد: « ایرانیان مقیم قسطنطنیه که با کمیته ترکان جوان ارتباط دارند مبلغ هزارو پانصد فرانک به اسم یک تاجر اروپایی به تبریز حواله کردند و از این پول، اغلب هزینه مجاهدین که روزانه چهار قران ( برابر یک فرانک) بود پرداخت شود»( نیور،۲۲۴:۱۳۴۸). ] در این خصوص کسروی نیز معتقد است « از جمله کسانی که با دست انجمن سعادت اعانه می فرستاد شیخ خزعل از رهبران اعراب ایران بوده است»(کسروی،۱۹۶:۱۳۲۲).
علاوه بر این اقدامات اقتصادی و تامین مالی مبارزین مشروطه، انجمن سعادت در راهی قدم برمی داشت که شاید بتوان گفت بیشتر موفقیت ها و کامیابی های انجمن ایالتی و علمای نجف مرهون اقدامات این انجمن می باشد زیرا انجمن سعادت به عنوان مرکز واسطه بین تبریز-نجف و ممالک اروپائی عمل می کرد و تلگراف ها و درخواستهای طرفین را به همدیگر می رسانید و با مطرح کردن مطالبات مردم آذربایجان و ایران در خارج از مملکت باعث می شد تا نوعی احساس همدردی با نهضت مشروطه ایران در خارج شکل گیرد بسیار مهم است زیرا« انجمن سعادت با متشکل ساختن عناصر آزادی خواه و ایجاد امکانات برای آنها کمک های شایان توجهی به پیشرفت مقاصد ملیون انجام داد و روابطی را با سایر نقاط ایران که به حالت بسته و میرزا ابراهیم قمی به استانبول دور جدیدی از فعالیت آزادی خواهان در خارج از مملکت پدید آمد که نقش انجمن سعادت در این زمینه جامد باقی مانده بودند برقرار ساخت»(شمیم،۵۹۱:۱۳۷۴).
با رسیدن ایرانیان تبعیدی نظیر معاضد السلطنه پیرنیا، میرزا علی اکبرخان دهخدا، میرزا علی حق نویس، بهاء الواعظین و ارگان انجمن سعادت استانبول “روزنامه شمس” می باشد که به تاریخ « شعبان ۱۳۲۶ ه.ق توسط سید حسن تبریزی به زیر چاپ رفت و اولین شماره آن نیز مزین به تصویر ملک المتکلمین می باشد»( کهن،۴۸۸:۱۳۶۲). انجمن ضمن درج مطالب و دیدگاه های خود در آن با ایجاد امکاناتی برای ایرانیان تبعیدی این مهم را فراهم ساخت تا آنها نیز اقدام به تاسیس روزنامه ای برای نشر افکار خویش بنمایند. یکی از این موارد تاسیس “روزنامه سروش” توسط میرزا علی اکبر دهخدا می باشد که « به قلم دهخدا و احمد آقا اوغلی، از سیاسیون مهم قفقاز از زیر چاپ بیرون می آمد»( کهن،۵۰۸:۱۳۶۲).
میتینگ اعتراضی برای پروتست عملیات روس ها در آذربایجان در ” اونیون” فرانسه ترتیب داده شد و « این میتینگ اعتراضی به ریاست ممقانی به عنوان نماینده علمای نجف و انجمن سعادت و رئیس کلنی ایرانیان افتتاح شود»( ملک زاده،۱۰۷:۱۳۲۸).
خصوص این گردهمایی اعتراضی که حتی در جراید آذربایجان نیز منعکس شده است، جریده ” ناله ملت” معتقد است « این کنفرانس توسط مادام مارکویچ با دعوت از ارباب جراید فرانسه و ایرانیان و ژون ترکها باعث شد تا دستگاه سیاسی عثمانی نسبت به ایرانیان و حرکات آزادی خواهانه آنها نرمش خاصی داشته باشد لذا بر این اساس اولین در تشکیل شد»( روزنامه ناله ملت،۱:۱۳۲۶).
با قدرت گرفتن انجمن سعادت، حاج شیخ اسدالله ممقانی ضمن دیداری با صدراعظم عثمانی، کامل پاشا و سعید پاشا حمایت های انجمن سعادت از روند مشرطه در ایران به گونه ای چشمگیر در اهداف مشروطه خواهان ایرانی تاثیر گذار بوده است و آنها را به ادامه راه تشویق می کرده است و شاید بهترین جمله ای که بتوان در این زمینه به آن اشاره کرد این است که بعد از واقعه مجلس در تهران، انجمن تبریز مدیر انقلاب شد و انجمن سعادت استانبول علم را برپاداشت»(هد ایت،۱۱۸:۱۳۶۳).
در تمام مراحل مقاومت تبریز انجمن سعادت ضمن رساندن پیغام ها و تلگراف های علمای مشروطه خواه نجف به تبریز، خواست ها و نظریات خودش را نیز به اطلاع انجمن ایالتی آذربایجان می رسانید.به عنوان مثال تلگراف زیر بعد از شکست اردوی ماکو توسط انجمن سعادت ارسال شده است : « تلگراف استانبول : انجمن ایالتی، آوازه فداکاریهای آذربایجانیان جهان را پر کرده است، عالم بشریت با کمال حیرت آفرین خوان است و شیراز و سایر بلاد هم شروع به پیروی شما کردند. در اقدامات خود ثابت قدم باشید و به استعداد مستبدین اعتنا نفرمائید که عنقریب در مقابل استقامت مشروطه خواهان محو خواهند شد. احوالات تبریز را فورا اطلاع بدهید. موجودی پانصد لیره اعانه را به تلگراف، تلگراف کردیم. انجمن سعادت(روزنامه ناله ملت،۱:۱۳۲۶).
درخصوص رابطه انجمن سعادت با انجمن ایالتی آذربایجان و علمای نجف بهتر است به تلگراف زیر دقت کنیم: « تلگراف از انجمن سعادت: انجمن ایالتی، مضمون تلگرافی به عتبات و سایر نقاط مخابره شد علماء وارد خانقین، بعضی ایلات شروع به قیام، انجمن سعادت »( روزنامه ناله ملت،۱:۱۳۲۶). نکته مهم در این تلگراف این است که این تلگراف توسط افتخار الاطباء و معتمد التجار انجام شده که نامبردگان در مراحل بعدی از نمایندگان انجمن ایالتی و حتی مجلس شورای ملی گردیدند. درادامه فعالیت های انجمن سعادت یکی از موراد بسیار مهم همکاری و همیاری این انجمن با تبریز شکل می گیرد که ریشه در روابط صمیمانه انجمن سعادت استانبول و جمعیت اتحاد و ترقی عثمانی دارد، این همکاری را می توان به عنوان نمونه بارز سیاست تشویقی انجمن سعادت درباره مشروطیت در آذربایجان به حساب آورد.که در بخش بعدی به نوع همکاری و رابطه انجمن سعادت و جمعیت اتحاد وترقی می پردازیم.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت fotka.ir مراجعه نمایید.

انجمن سعادت و جمعیت اتحاد و ترقی

همانطور که قبلا اشاره شد انجمن سعادت با جمعیت اتحاد و ترقی عثمانی که بر پایه ناسیونالیسم ترک و تجددگرائی شکل گرفته بود مناسبات و همکاری نزدیکی داشت. جمعیت اتحاد و ترقی متشکل از روشنفکران عثمانی بود که بر علیه استبداد سلطان عبدالحمید فعالیت مخفیانه داشتند . ( swietochowski,1905)
روشنفکران عثمانی که پیش از این آذربایجانی ها را عجم خطاب میکردند حال آنها را برادران ترک خود خطاب می کردند وبه جهت اتحاد نانوشته ای که بین محمدعلیشاه و سلطان عبدالحمید در سرکوب حرکات تجددخواهانه در دوطرف وجودداشت مناسبات انجمن سعادت نیز با جمعیت اتحاد و ترقی هر روز بهتر و نزدیکتر میشد. و در نتیجه آن جمعیت اتحاد و ترقی به حوادث آذربایجان علاقه مند شده بود. به طوری که در اول شعبان ۱۳۲۵ (۹ سپتامبر ۱۹۰۷) جمعیت اتحاد و ترقی بیان نامه ای را درحمایت از مشروطه خواهان آذربایجان به انجمن تبریزفرستاد( روزنامه انجمن،۳:۱۳۲۶). بعدها جمعیت اتحاد و ترقی مدال های افتخار برای ستارخان، باقرخان و سایر مجاهدین فرستاده بود که موجب نارضایتی روس ها شده بود( معاصر،۹۱۰:۱۳۴۶). بر طبق مکتوبی که از سن پترزبورگ رسیده بود روس ها مدعی بودند که جمعیت اتحاد و ترقی، آذربایجانی ها را بر علیه روس ها تحریک میکند( معاصر ،۹۱۲:۱۳۴۶). در اثر اعتراضات شدید روس ها دولت عثمانی هر گونه مداخله جمعیت اتحاد و ترقی را در امور آذربایجان و ایران تکذیب کردند و در ۲۶ نوامبر ۱۹۰۸ طی بیانیه ای رسمی اعلام کردند که این مدال ها از جانب انجمن سعادت برای انقلابیون آذربایجان فرستاده شده اند( روزنامه انجمن،۴:۱۳۲۶).

همکاری سیاسی انجمن سعادت با جمعیت اتحاد و ترقی

در استانبول انجمن سعادت به همراه طرفداران جمعیت اتحاد و ترقی با هدف اعتراض به استبداد در مقابل سفارت ایران تجمعاتی را برگزار میکردند. جمعیت اتحاد و ترقی در “روزنامه صباح” چاپ استانبول در مورد حرکات آذربایجان به طور مداوم مطلب مینوشتند و برای یاری مردم غارت زده تبریز کمک های مالی جمع میکردند. و انجمن آذربایجان در تبریز برای ارتقاء آگاهی و امید مردم این خبرهارا به طور مستمر چاپ و نشر میداد. پس از سرپیچی تبریز از حکومت، دولت عین الدوله را به عنوان والی آذربایجان روانه تبریز کرد. جنایات عین الدوله در تبریز تمامی مردم آزادیخواه از جمله طرفداران اتحاد و ترقی را به واکنش وا داشت. انجمن سعادت و جمعیت اتحاد و ترقی در ۶ شعبان ۱۳۲۶ ( ۳سپتامبر ۱۹۰۸) در یک مکتوب تاریخی به محاصره تبریز اعتراض و خواستار رفع حصر تبریز شده بود. در پایان مکتوب این شعرنوشته شده بود:
ای ستمگر اولما راغیب میلتین افناسینا
پادشاه سن گئت گیلن بیگانه لر داواسینا
موسلومان قانی مباح اولماز باتیرما اللرین
اولما چوخ مغرور شاهیم محتکر فتواسینا
اوتوز ایل نازین چکن شهره عجب وئردین عوض
خطه تبریزی دونده ردین بلا صحراسینا
سهل سانما ائت گیلن مظلوم قانیندان حذر
قورخ او گونده ن کی غرق اولورسان سنده قان دریاسینا
چونکو ظولمون چیخماسان بیر ذیرویه اعلاسینا
بیز اگر فیض شهادت درک ائده ک سیز سعی ائدین
ای بیزیم ائولادیمیز مشروطه نین اجراسینا
وئردیلر فتوا مجاهید قتلینه آل یزید
رسمدور تقلید ائده ر هر کیم اوز موولاسینا
طبق رسم معمول دولت عثمانی در پی قبول مشروطیت، سفیر عثمانی در تبریز به محله دوه چی که مرکز استبداد بحساب میامد میرود و از انجمن اسلامیه که مخالف مشروطه بودند میخواهد که در مقابل مشروطیت ایستادگی نکنند( ویجویه ،۶۵:۲۵۳۵). اما در پی تداوم محاصره تبریز انجمن سعادت در ۲۳ سپتامبر ۱۹۰۸ وضعیت اسفبار تبریز را به اطلاع عموم در انگلستان و اروپا میرساند و نارضایتی اش از وضع موجود را نشان میدهد. روس ها وضعیت تبریز را بهانه کرده و تبریز و آذربایجان را اشغال میکنند و مشروطه خواهان تبریز و ارومیه به سفارت عثمانی پناهنده میشوند عثمانی ها به اعمال روس ها اعتراض مینمایند (۲۶۰, agaoglu).
مدتی بعد ستارخان و باقرخان که در سفارت عثمانی پناه گرفته بودند از آنجا خارج و به تهران رهسپار میشوند که در آنجا در پی وقایع پارک اتابک ستارخان زخمی و سپس فوت میکند. که انجمن سعادت و جمعیت اتحاد و ترقی در استانبول به مناسبت وفات ستارخان مراسمی را برگزار میکنند که تعداد زیادی از ارکان دولت عثمانی در آن اشتراک میکنند و مراسم به طور گسترده در روزنامه های استانبول منتشر میشود.

همکاری فرهنگی انجمن سعادت با جمعیت اتحاد و ترقی

عثمانی ها از طرق فرهنگی هم به مشروطه خواهان آذربایجان کمک میکردند مثلا گروه های تئاتر را به آذربایجان و تهران گسیل میکردند که این گروه ها احساسات مردم را درجهت مشروطه خواهی تهییج میکردند از جمله این نمایش ها میتوان نمایش « زاوالی چوجوق[۱]» و « آدلانمیش آداخلی[۲]» را از آثار “نامیق کمال” را نام برد. همچنین نمایش مهم دیگر نامیق کمال بنام « وطن » در خیابان لاله زار تهران به نمایش درآمده بود(آرین پور،۵۰:۱۳۷۲). و اشعار نامیق کمال نیز وارد زبان مردم شده بود( کسروی،۲۱۶:۱۳۱۹).
آمالیمیز افکاریمیز اقبال وطن دیر
سرحدیمیزه قلعه بیزیم خاک وطن دیر
دعوا گونو یئکسر گورونن قانلی کفن دیر
ایرانلی لاروخ جان وئره روخ نام آلاروخ بیز
داوادا شهادت له هامی کام آلاروخ بیز
همانطور که دیده میشود در این شعر که نمونه ای از اشعار نامیق کمال است به جای کلمه عثمانلی مردم کلمه ایرانلی را میخواندند و نمایش های تاتر در حمایت از مشروطه خواهان ایران در استانبول از طرف انجمن سعادت و جمعیت اتحاد و ترقی مداوم برگزار میشد. همچنین شاعری به نام” اشرف” با اشعار خود از انقلاب مشروطه ایران حمایت مینمود که مجموعه اشعارش از طرف انجمن سعادت و اتحاد و ترقی در استانبول چاپ شده بود. در نتیجه فعالیت های سیاسی جمعیت اتحاد و ترقی و همکاری آن با انجمن سعادت تفکر ناسیونالیسم ترکی نیز بین مردم آذربایجان رشد کرده بود به طوری که در جنگ جهانی اول دولت عثمانی با هدایت طرفداران اتحاد و ترقی وارد آذربایجان شد. در نتیجه تجربیات مشروطه در آذربایجان و نقش آفرینی عثمانی ها تفکر « تورکچو» اتحاد ترک های مسلمان بوجود آمد که در نتیجه آن مدارس و روزنامه های ترک زبان در آذربایجان دایر شدند. که این طرزتفکر تا سال ۱۹۲۵ موفق به جلب نظر مردم آذربایجان شده بود که در این سال با انحلال دولت ترک قاجار وروی کار آمدن دولت پهلوی این تفکر رو به زوال گذاشت.

نقش انجمن سعادت در بازگشائی مجلس شورای ملی

ایامی که مجاهدین در تبریز در مقابله با قوای استبداد دچار مشکل شده بودند و توازن قوا به نفع مستبدین بهم خورده بود مصادف با روزهایی بود که، محمد علی میرزا در تهران در مضیقه مالی به سر می برد به این دلیل وی به شدت در پی اخذ قرضه جدید از دول خارجه بوده است. این قرضه با قرضه های پدربزرگ و پدر محمد علیشاه متفاوت بود، وی قصد داشت با این قرضه توانی در رگهای مرده حکومت خویش به جریان اندازد و برای مقابله با شورش های سراسری و مشروطه خواهان و مجاهدین آذربایجان کسب قدرت نماید. در چنین شرایطی انجمن آذربایجان با همکاری انجمن سعادت دست به اقدامی مهم در حمایت از مشروطه خواهان زد. انجمن ایالتی آذربایجان از طریق انجمن سعادت تلگرافی را به دول خارجه با این مضمون ارسال کرد که:
« پاریس مجلس مبعوثان و مجلس سنا، در موقعی که شاه مجلس را به توپ منفصل ساخته و می خواهد برای منقرض ساختن قوای ملی از دول متحابه قرض کرده، تجهیز سلاح و قشون نماید ما ملت ایران به عموم ملل حریت پرور عالم اعلام می کنیم که این وجه، نظر به اینکه باعث اضمحلال یک ملتی خواهد شد که در راه اخذ حقوق انسانیه خود جانسپاری می کند ملت ایران به هیچ وجه خود را ذمه دار این استقراض نخواهد دانست » انجمن ایالتی آذربایجان( روزنامه انجمن،۳:۱۳۲۶).
بر اثر این اعلام صریح و قاطع موضع از سوی انجمن ایالتی، علمای نجف تلگرافی را به واسطه انجمن سعادت به تبریز ارسال می دارند. که :
« انجمن ایالتی آذربایجان شیدالله تعالی ارکانه: بحمدالله تعالی همت غیورانه مجاهدین غیور دامت تاییداتهم، اسلام را عزیز و ملت را سربلند و نیکنامی ابدی ایرانیان و استرداد حقوق ملت را سبب گردیده و به عنوان خدا خاصه آن برادران ان شاءالله تعالی امنیت عمومیه آن سواد اعظم در ممالک خارجه مایه افتخار ایرانیان خواهد شد. آن انجمن کبری امروزه بر جای دارالشورای کبری در ممانعت از قرض جدید و سایر مملکت جوشان رسما کمال مراقبت، چگونگی ها را اعلام فرمایند: الاحقر الجانی محمد کاظم الخراسانی، الاحقر عبدالله مازندرانی»( روزنامه ناله ملت، ۲:۱۳۲۶).
این تلگراف از آن جهت مهم می باشد که در آن علمای نجف انجمن ایالتی آذربایجان را به عنوان جانشین مجلس شورای ملی تایید می نمایند و از آن همان انتظاری را دارند که از مجلس ملی در تهران، انتظار داشته اند. با این اقدام سنجیده انجمن یالتی و انجمن سعادت دولت انگلستان اجبارا اعلام می نماید این قرضه جدید باید به تصویب مجلس شورای ملی ایران برسد و از آنجا که قبلا دولت با به توپ بستن مجلس آنرا بسته بود لذا تمام دول عالم که مایل به اعطای تسهیلات برای دولت ایران بودند، اعطای این تسهیلات را منوط به اذن و تصدیق مجلس شورای ملی ایران نمودند واین عدم موفقیت در اخذ قرضه از دول خارجه و فشار مالی وارد شده بر دولت ایران یکی از مهمترین دلایل دستور محمد علیشاه مبنی بر بازگشائی مجلس شورای ملی به منظور اخذ قرضه جدید بود.

انحلال انجمن ایالتی آذربایجان

با ورود نیروهای روسیه تزاری اوضاع شهر که در اثر درایت انجمن ایالتی ارامش یافته بود دچار بحران شد در اثر پافشاری روسها مبنی بر خلع سلاح کامل شهر و تاکید انجمن بر عدم ورود روسها به شهر مذارکات انجمن با روسها به شکست انجامید(بشیری، ۱۴۹۳:۱۳۶۳) . و درگیری بین طرفین شروع شد. بر این اساس انجمن ایالتی ضمن ارسال تلگرافی به انجمن سعادت استانبول اعلام می دارد: « اهالی هنوز ساکت هستند و وحشیگری روسها بیش از پیش شده است آنها بسیاری از زنان و اطفال را کشته و عمارات متعدد را آتش زده اند اگر فردا از حمله وحشیانه خویش دست برندارند اهالی مجبور به دفاع از خود خواهند شد. ما از شما خواهش میکنیم که این تلگراف را به روزنامه های عمده و مراکز مهم اروپا ارسال دارید. انجمن ایالتی آذربایجان»( براون،۸۲:۱۳۵۱).
به دنبال این اعتراض به عملکرد روسها و نتیجه نگرفتن از مذاکرات با آنها مجاهدین با دریافت دست خطی از میرزا علی ثقه الاسلام وارد درگیری نظامی با روسها می شوند که چهار روز به طول می انجامد در این جنگ های چهار روزه روسها متحمل تلفات سنگینی می شوند اما به دلیل رسیدن قوای امدادی برای روسها مجاهدین از شهر خارج می شوندو شهر در اختیار روسها قرار می گیرد. و آشوبگران به انجمن آذربایجان ریخته و بیرق انجمن را پائین کشیده و آنجا را ویران می کنند. و به این ترتیب آخرین بازمانده و یادگار مشروطه در روز چهارم محرم الحرام ۱۳۳۰ ه.ق برچیده می شود( کسروی،۲۸۳:۱۳۱۹).

رجال و نخبگان سیاسی و نویسندگان و روشنفکران

در بررسی ابعاد مختلف تأثیرپذیری مشروطه در ایران از تحولات دولت عثمانی، این تاثیر پذیری را در دو بخش عمده تاثیرپذیری رجال و نخبگان سیاسی و تاثیرپذیری نویسندگان و روشنفکران بررسی میکنیم ابتدا به بررسی شخصیت ها و رجال و جریان ها و نیروهایی می پردازیم که با تأسی مستقیم یا غیر مستقیم از امپراتوری عثمانی به دنبال ایجاد تحول در ایران بودند.رجال و نخبگان سیاسی ایران از یک جهت بیشترین و قدیمی ترین تأثیرگذاری را با بهره گرفتن از الگوی امپراتوری عثمانی بر روند مشروطه ایران داشتند. در سال های قبل از مشروطه در ایران، رجال سیاسی با آشنایی نزدیکی که با تحولات عثمانی داشتند مزایای بسیار تحولات آن دیار را درک کرده بودند. آنها به دلیل نزدیکی به قدرت، توانایی بیشتری برای انجام دادن اصلاحات در جهت حفظ نظام داشتند و می توانستند اقدامات مشابهی را در ایران پی گیری کنند.
به هر حال زمینه های اصلی و اولیه اصلاحات در ایران را که به انقلاب مشروطه منتهی شد، همین رجال سیاسی عهد ناصرالدین شاه فراهم کردند. امیرکبیر از اولین افرادی است که با ملاحظه اصلاحات در دولت عثمانی به فکر اصلاحات در ایران افتاد. وی چهار سال در رأس هیئت ایرانی در ارزنه الروم در امپراتوری عثمانی اقامت داشت. و از نزدیک شاهد تحولات اصلاح طلبی در آن­جا بود. اگر چه امپراتوری عثمانی در آن مقطع بسیار عقب مانده تر از اروپا بود، ولی اوضاع و احوال خاصی در آن حاکم بود و اصلاح طلبان جنب وجوشی را برای اصلاحات ایجاد کرده بودند.
امیرکبیر زمانی که منشی مخصوص ارتش بود، مجذوب این نظام شد و هنگامی که در مقام فرستاده ویژه ایران به امپراتوری عثمانی رفت. به اصلاحات حاصل آمده از جنبش تنظیمات در آنجا علاقه عمیقی پیدا کرد. بنابراین می توان گفت که اصلاحات در ایران به تبع تنظیمات در عثمانی و از زمان صدارت امیرکبیر آغاز شد. وی در تأسیس دارالفنون، ترجمه وتألیف کتاب و مطبوعات متأثر از عثمانی بود. حتی وی در پی برقراری مشروطه در ایران هم بوده است. امیرکبیر بر سر این مسائل جان خود را نیز از دست داد.
میرزا حسین خان سپهسالار برجسته ترین فردی است که هم از حیث تأثیرپذیری از عثمانی و هم از حیث اثرگذاری بر روند تحولات ایران در عصر ناصری از جایگاه ممتازی برخوردار بود. او دانش آموخته فرانسه و چهارده سال وزیر مختار ایران در استانبول بود. او پس از بازگشت به ایران، در مقام وزیر عدلیه، اصلاحاتی در نظام قضایی ایجاد کرد و پس از رسیدن به صدرات در ۱۲۸۸ اصلاحات گسترده ای را آغاز کرد. اصلاحات به معنای واقعی کلمه، با وزارت عدلیه و صدارت پرفراز و نشیب وی پای گرفت و ریشه یافت. صدارت وی هم زمان با اوج تنظیمات در عثمانی به دست مدحت پاشا و نوسازی ژاپن به دست ایتو بود. وی به دلیل حضور دراز مدت در عثمانی در اوج کشمکش های اصلاح طلبانه به مراتب بیش از امیرکبیر تحت تأثیر افکار و آرای مدرن ترکان اصلاح طلب قرار گرفت و با رجال ترقی خواه ترک ارتباط بسیار نزدیکی داشت. سپهسالار در گزارش های خود سعی می کرد تلاش ترکان را برای ترقی و اصلاح به رخ حکام قاجار بکشد و آن را از این طریق به اصلاحات ترغیب کند. وی در گزارش های خود از موضوعاتی چون ناسیونالیسم، حکومت قانون، ترقی مادی و فکری مغرب زمین و لزوم اخذ تمدن اروپایی و حقوق اجتماعی سخن می گفت به حدی که می توان گفت مفهوم جدید ملت و وطن را بیش از هر کس، در نوشته های رسمی دوران قاجاریه وارد ساخت. وی همچنین به همراه مستشار الدوله برای اولین بار مفاهیمی چون منفعت نوع، منافع عمومی، رأی عامه و آرای ملت را در نوشته های خود به کار برد. وی علاوه بر ترقی مغرب زمین، به تحولاتی اصلاح طلبانه در امپراتوری عثمانی نیز همواره اشاره داشت. از همین رو به میرزا سعیدخان انصاری، وزیرامور خارجه، سفارش می کند که خطابه سلطان عثمانی و نظامنامه های مزبور را بخواند که بصیرت عالی از مضامین آنها خواهد گرفت. وی همچنین برخی کتاب های مؤلفان اروپایی درباره قواعد ملکیه و قوانین دولتی و رسوم پلیتیک که به ترکی ترجمه شده بود را برای ناصرالدین شاه فرستاد. همچنین کوشید تا آثار دیگری را که به کار دولت و ملت بخورد، جمع آوری کند.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
همچنین سپهسالار اقدامات مختلفی را که در راستای آزاد سازی افکار در امپراتوری عثمانی صورت می گرفت به طور دایم در گزارش های خود منعکس می ساخت. در گزارش های وی نهادهایی که بیشتر مورد تأکید بوده، پارلمان، مطبوعات آزاد و احزاب بودند.
نکته شایان ذکر اینکه سپهسالار برای جلب همکاری ناصرالدین شاه با اصلاحات، او را برای آشنایی با ترقیات دولت های اروپایی و نتایج اصلاحات در آنجا به اروپا برد. اما بسیاری از درباریان و عوامل حکومتی به دلیل احساس خطر برای منافع عظیم نامشروع خود، با او به مقابله برخاستند. البته تلاش سپهسالار در گزارش تحولات عثمانی و ایجاد انگیزش در دولت ایران برای درس آموزی موجب شد که برخی او را مقلد عثمانیان تلقی کنند. درباریان با پشتیبانی عوامل روس، زمینه را برای انداختن او از صدرات فراهم کردند و دیری نگذشت که سپهسالار دریافت که تدبیر همایونی کار را حواله به تقدیر کرده است. واقعیت این بود که عواملی چون نظام نابه سامان مالیاتی کشور، اجاره دادن گمرکات، زندگی پرتجمل درباری، سفرهای پرخرج شاه به اروپا و بالأخره فساد موجود در تمام ارکان کشور اضمحلال کشور را اجتناب ناپذیر می نمود. برای مثال یکی از اقدامات سپهسالار برای جلب نظر شاه، جهت اصلاحات، همین سفرهای اروپایی بود که نتیجه کاملاً معکوس به دنبال داشت و خزانه ویران کشور را تهی کرد. به هر حال مخالفت های داخلی و خارجی موجبات عزل سپهسالار و در نهایت مرگ مشکوک وی را در مشهد فراهم ساختند و اصلاحات وی را عقیم گذاشتند.
در دوران قاجار رجال دیگری نیز تحت تأثیر اصلاحات عثمانی بودند که در ادامه اشاره می کنم. یکی از این افراد، میرزا یوسف خان مستشارالدوله تبریزی است که تحت تأثیر امپراتوری عثمانی بود. وی زمانی که نماینده سیاسی ایران در پاریس بود، ضمن شرح نقشه اصلاحات مملکت عثمانی، کوشید تا زمامداران ایران نیز از بیداری افکار در مملکت همسایه خود عبرت بگیرند و در راه تجدد و ترقی قدم بردارند. همچنین باید به ملکم خان اشاره کرد. دوران طولانی توقف ملکم خان در استانبول مصادف با دومین مرحله جنبش مشروطه خواهی در عثمانی بود. وی به جهت آشنایی نزدیک با رجال و روشنفکران عثمانی و ورود در خدمت آن دولت، از نزدیک شاهد جریان اصلاحات عصر تنظیمات بود مشاهداتش به طور مستقیم و غیر مستقیم در افکار و نوشته هایش منعکس شده است. استعمال اصلاحات سیاسی عثمانی در نوشته های ملکم خان حکایت از تأثیرپذیری وی از فرهنگ سیاسی عصر تنظیمات دارد. به نظر وی امور ایران و عثمانی چون حلقه های زنجیری است که از هزار طریق به هم پیوسته است. ملکم در روزنامه نگاری خود هم متأثر از عثمانی بود و روزنامه قانون خود را با وجود محدودیت ها برای ورود به ایران، از طریق استانبول به ایران می رسانید. ملکم خان همچنین با جلب نظرشاه یک دفتر برای دربار تنظیم کرد. این دفتر که کاملاً از جنبش تنظیمات امپراتوری عثمانی الهام گرفته شده بود، یکی از نخستین طرح های اصولی منظمی است که در سده نوزدهم به منظور انجام اصلاحات نوشته شده است و سرنوشت نویسنده آن هم تبعید به عثمانی بود که در آنجا با میرزا حسین خان سپهسالار دوست شد.
همچنین باید به عباس میرزا ملک آرا شاهزاده فراری به عثمانی نیز اشاره شود که به شدت متأثر از اصلاحات دوره تنظیمات در عثمانی بود. فرد دیگر در این زمینه، خبیرالملک ژنرال کنسول ایران در استانبول است که با سید جمال الدین اسد آبادی همکاری و همدستی داشت. مجدالملک هم از وابستگان دستگاه حاکم قاجار است که در سال ۱۲۷۵ برای مذاکرات دیپلماتیک به عثمانی مأموریت یافت و با اصلاحات عثمانی آشنا شد.
همچنان که گفته شد امپراتوری عثمانی به دلایل مختلف در اوان مشروطیت به محل تجمع ایرانیان تبدیل شده بود. عده ای به دلیل فضای آزادتر سیاسی برای ایرانیان در آنجا اقامت گزیده بودند، برخی برای کسب و کار به این مملکت رفته بودند. این افراد به طور کلی زمینه های آشنایی ایرانیان را با مشروطیت و دموکراسی و حکومت قانون فراهم ساختند. آنان واسطه ورود اندیشه های سیاسی جدید به ایران بودند. بنابراین تحولات و اصلاحات امپراتوری عثمانی صرفاً بر مقامات و رجال سیاسی از این تحولات متأثر می شدند که از جمله آنها می توان به میرزاملکم خان و میرزا آقاخان کرمانی اشاره کرد.
سید جمال الدین اسد آبادی که نقش مهمی در شکل گیری زمینه های اولیه مشروطه داشت در اواسط ۱۸۶۰ م. از افغانستان به استانبول رفت و در آنجا با روشنفکران دوره تنظیمات که غالباً سکولار بودند تماس گرفت و در سال ۱۸۷۰ م به شورای آموزش منصوب شد. وی از مشهورترین و مؤثرترین نویسندگانی بود که دنیای اسلام را به اصلاحات فرا خواند و از اولین هواخواهان اتحاد اسلامی به رهبری عثمانی بود. گویی دولت عثمانی فکر اتحاد اسلامی را تحت تأثیر آرای وی تعقیب می کرد.
میرزا آقاخان کرمانی حدود سی سال داشت که با حکمران کرمان در افتاد و مجبور شد از شهر خود بگریزد و در استانبول پناهندگی بگیرد. وی در آنجا با عقاید جدید و مشرب های گوناگون و بزرگان و محافل سیاسی عثمانی آشنا شد و در محفل تجدد خواهان ترک شهرت یافت. همچنین میرزا عبدالرحیم طالبوف تبریزی کتاب احمد یا سفینه طالبی را در سال های ۱۲۷۲ و ۱۲۷۳ در دو جلد در استانبول منتشر کرد. هر دو جلد به بحث درباره علم و فن، آن طور که او می شناخت، می پرداخت. باید گفت که بسیاری از آثار ادبی، هنری، تاریخی و اجتماعی ایرانیان در این دوره در امپراتوری عثمانی چاپ می شد و استانبول محل تجمع نویسندگان و روشنفکران ایران بود.

چارچوبهای نظری رفتار مدنی سازمانی
از آنجا که رفتار مدنی سازمانی مفهوم جدیدی است که اخیراً در ادبیات پژوهشی روانشناسی صنعتی وسازمانی وارد شده است، بررسی همه جانبهای در مورد ساختار آن ارائه نگردیده است . اما در اینجا سعی شده چارچوبهای نظری معروفی که در مورد این مفهوم وجود دارد معرفی شوند . اسمیت وهمکاران(۱۹۸۳) مدلی برای رفتار مدنی سازمانی ارائه دادهاند که نگارههای آن در شکل ۲-۲ ارائه گردیده است .
الف) محیط کار
رفتار مدنی سازمانی خشنودی شغلی شخصیت
ب) محیط کار
رفتار مدنی سازمانی خشنودی شغلی
شخصیت
ج) محیط کار
رفتار مدنی سازمانی خشنودی شغلی
شخصیت
شکل ۱-۲:الگو رفتار سازمانی، اسمیت و همکاران (۱۹۸۳)
شکل۱-۲: مدلهای مربوط به پیشایندهای رفتار مدنی ارائه شده توسط اسمیت وهمکاران(۱۹۸۳) این محققان مطرح کردهاند که سه متغیر در پیشبینی رفتار مدنی سازمانی نقش دارند عبارتند از: خشنودی شغلی، محیط شغلی و شخصیت . همان طور که در شکل ۱-۲ میتوان ملاحظه کرد نگارههای مختلفی برای اثرگذاری این متغیرها بر رفتارمدنی سازمانی ارائه شده است . در نگاره(الف) ارتباط مستقیمی بین خشنودی شغلی ورفتارمدنی متصور شده است . اما متغیرهای محیط شغلی و ویژگیهای شخصیتی اثر مستقیمی بررفتار مدنی سازمانی ندارند بلکه بر اساس این نگاره این دو متغیر بر خشنودی شغلی اثر مستقیم دارند وبه طور غیر مستقیم وآن هماز طریق خشنودی شغلی بررفتار مدنی اثر دارند . در نگاره(ب) متغیرهای مربوط به محیط کار و ویژگیهای شخصیتی کارکنان به طور مستقیم بررفتار مدنی اثر دارند . البته همزمان با آن بر خشنودی شغلی نیز اثر میگذارند . اما در این نگاره ارتباط مستقیمی بین خشنودی شغلی ورفتار مدنی در نظر گرفته نشده است . برعکس نگاره(الف) که نقش مهمی به خشنودی شغلی در اثرگذاری بر رفتار مدنی داده است در این نگاره برای خشنودی شغلی نقش مستقیم وغیرمستقیم در تعیین رفتار مدنی سازمانی در نظر گرفته نشده است . درنگاره(ج) نشان داده شده است که خشنودی شغلی به شکل مستقیم بررفتار مدنی سازمانی اثر دارد . علاوه بر آن عوامل محیطی وشخصیتی به دو شکل بررفتار مدنی اثر میگذارند .
شکل۱-۲ (نگاره ب)، نشان دهنده این است که عوامل محیطی وشخصیتی اثر مستقیم بر رفتار مدنی ندارند بلکه بطورغیرمستقیم اثرگذارند واین اثر غیرمستقیم از طریق خشنودی شغلی انجام میگیرد . به این معنا که چون این دو متغیر برخشنودی شغلی اثر دارند وخشنودی شغلی اثر مستقیم بررفتار مدنی دارد پس میتوان نتیجه گرفت که این دو متغیر هم بر رفتار مدنی تأثیر دارند. بورمن[۲۹] وماتوویدلو(۱۹۹۷) و ماتوویدلو ووان اسکاتر(۱۹۹۴) از اصطلاحی تحت عنوان عملکرد زمینهای شبیه مفهوم رفتار مدنی سازمانی صحبت کردند . از دید بورمن وموتوویدلو تمایز بین عملکرد زمینهای وعملکردی که جنبهی تکلیفی دارد از نظر تئوریکی وعملی مهم است، چون این دو عملکرد به وسیلهی متغیرهای متفاوتی تحت تأثیر قرار میگیرند . این محققان مدلی رابرای این اصطلاح طراحی کردهاند .
رفتار مدنی سازمانی
نگرشهای شغلی
عاطفی/ شخصیتی
دانش، مهارتها
تواناییها
تکلیف یا عملکرد شغلی
شکل۲-۲: الگو رفتار مدنی سازمانی،رایان و ارگان[۳۰] (۱۹۹۵)
این الگو(شکل۲-۲) مطرح میکند که باید بین دو نوع عملکرد تمایز قائل شویم، یکی عملکرد رفتار مدنی سازمانی است ودیگری تکلیف یاعملکرد رسمی است . این دو عملکرد تحت تأثیر متغیرهای جداگانهای قرار دارند . همان طور که الگو نشان میدهد رفتار مدنی سازمانی تحت تأثیر نگرشهای شغلی یعنی خشنودی شغلی است . عملکرد رسمی بیشتر تحت تأثیر دانش، مهارتها و توانائیهای کارکنان است . خطوط منقطع در این مدل نشان میدهد که این تفکیک به معنی وجود تفاوت مطلق در عوامل تعیین کننده رفتار مدنی و عملکرد نیست، چون ممکن است توانایی پیشتاز نمونه های خاصی از رفتار مدنی باشد ویا نگرشهای شغلی ممکن بر عملکرد شغلی تأثیر بگذارند . بنابراین براساس این الگو بطور کلی میتوان گفت که رفتار مدنی بیشتر متأثر از نگرشهای شغلی است اگرچه ممکن است دانش، مهارتها وتواناییها براین رفتار نیز اثر بگذارند .الگو نسبتاً گستردهای از رفتار مدنی سازمانی توسط اشنیک[۳۱](۱۹۹۱) ارائه گردیده است . در این الگو که در شکل۲-۲ ارائه شده است متغیرهای پیش بین رفتار مدنی سازمانی را به چهار دسته تقسیمبندی کرده است که عبارتند از: خشنودی شغلی، متغیرهای محیطی، متغیرهای شخصیتی وشخصی .
در اینجا این متغیرها رابه طور مختصر مورد بررسی قرار میدهیم .
الف ) خشنودی شغلی
روشن است که خشنودی شغلی حداقل با انواع معینی از رفتارهای مدنی سازمانی ارتباط دارد (اشنیک،۱۹۹۱) . بتمن وارگان (۱۹۸۳) دو دلیل برای اثرگذاری خشنودی شغلی بررفتارهای مدنی ارائه دادهاند . اول وجود “هنجارهای مقابله با مثل” است . یعنی مردم تمایل دارند به کسانی که لطفی در حق آنها کرده باشند پاسخ مناسبی ارائه دهند . بنابراین اگر خشنودی شغلی ناشی از کارش باشد ممکن است برانگیخته شود تا آن رابا انجام رفتارهای یاری دهنده در محل کار جبران کند . دوم اینکه وقتی افراد در حالت عاطفی مثبت قرار گیرند تمایل به انجام رفتارهای یاریدهنده پیدا میکنند . وقتی دریک آزمایش آزمودنیها را در حالت عاطفی مثبت قرارگیرند(به وسیله موفقیت در یک تکلیف دشوار، یا بدست آوردن مبلغی پول) تمایل بیشتری به شرکت در رفتارهای نوعدوستانه پیدا کردند .
چون خشنودی شغلی نوعی عاطفه مثبت است بنابراین انتظار میرود کارکنانی که خشنود میباشند مشارکت بیشتری در انجام رفتارهای مدنی نشان میدهند .
بتمن وارگان (۱۹۸۳) شواهد مبتنی بر همبستگی فراهم کردهاند که بیانگر ارتباط قوی خشنودی شغلی ورفتارهای مدنی میباشد . آنها نشان دادهاند که خشنودی از سرپرستان وخشنودی از فرصتهای ترفیع قویترین همبستگی رابا رفتار مدنی دارا هستند . علاوه برآن همه حیطه های خشنودی شغلی یک ارتباط مثبت ومعنیدار با رفتار مدنی داشتند که طیف همبستگی بین۱۹% تا ۳۵% بود ودر سطح ۰۵/۰ معنیدار بودند . شواهد مربوط به جهت علی رابطه بین خشنودی شغلی ورفتار مدنی به وسیله اسمیت و همکاران(۱۹۸۳) ارائه گردیده است . آنها رفتار مدنی را به دو حیطه اطاعت تعمیم یافته (یعنی یک شهروند خوب بودن وانجام آنچه که درست است) ونوعدوستی( کمک ویاری رساندن به افراد معینی در محل کار) تقسیم کردهاند . اسمیت وهمکارانش (۱۹۸۳) نشان دادند که خشنودی شغلی اثر مستقیم معنیداری بر رفتار نوع دوستی دارد اما چنین اثر را بر روی اطاعت تعمیم یافته مشاهده نکردند . بنابراین اسمیت وهمکاران مطرح میکنند که ممکن است خشنودی شغلی فقط رفتار مدنی معطوف به یاری رساندن به فرد معینی در محل کار را افزایش دهد . چنین رفتارهایی فقط در پاسخ به موقعیتی که در آن فرد خاص مشکلی داشته باشد یا تقاضای کمک کند، بروز پیدا میکند .
ب) متغیرهای شخصی
فقط یک متغیر شخصی در این الگو گنجانده شده است، در حالی که تعدادی از متغیرها از جمله سن وسابقه استخدام (آلتیموس وترسین[۳۲]، ۱۹۷۳) با خشنودی شغلی ارتباط دارند . اما در این الگو فقط تحصیلات با رفتار مدنی در ارتباط است . اسمیت وهمکاران (۱۹۸۳) اثر مستقیم تحصیلات رابر رفتار مدنی نوع دوستی یافتهاند . این محققان مطرح میکنند که تحصیلات ممکن است بیانگر طبقه اجتماعی باشد .
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
شواهدی وجود دارد که نشان میدهد طبقه متوسط به احتمال بیشتری اقدام به انجام رفتارهای نوعدوستانه میکنند تا طبقه کارگر(کربس[۳۳] ، ۱۹۷۰) .
اگرچه در متون پژوهشی به ارتباط با ثبات تحصیلات با خشنودی شغلی اشاره میشود (گوردون وآری[۳۴]، ۱۹۷۵؛ پنزر[۳۵]، ۱۹۶۹)، اما در این الگو تحصیلات به شکل غیر مستقیم واز طریق خشنودی شغلی بر رفتارمدنی اثر دارد .

تحصیلات
برون گرایی
نورتیزیسم
+ + + –
خشنودی شغلی
رفتار مدنی
نوعدوستی
+ +
رفتار حمایتی
رهبر
+ +/- +
اخلاق شغلی
–
علائم اجتماعی
رهبر/همکار
+/-
خودپایی
+
الگو سازی
رهبر/همکار
+/- +/-
نیاز به استقلال
رفتار مدنی
–
+
نیاز به موفقیت
+ + +
عدالت ادراک
شده

نیاز به تائید
اجتماعی
شکل ۳-۲ عوامل موثر در رفتار مدنی سازمانی، گوردن و آری (۱۹۷۵).
ج) متغیرهای محیطی
دو نیروی عمده بیواسطه در محل کار، همکاران ورهبران میباشند . پیشبینی میشود که چند دسته از رفتار رهبر اثر مستقیمی بررفتار مدنی دارند . رفتارهای حمایتی رهبر میتواند اثر مستقیمی بررفتار مدنی تعمیم یافته داشته باشد وبطور غیرمستقیم بررفتار نوعدوستانه اثر دارد . رفتارهای حمایتی رهبر ممکن است رفتار مقابله به مثل را در زیردستان بوجود آورد . یک راه جبران رفتار حمایتی رهبر انجام رفتار مدنی است. همین طور رفتار حمایتی رهبر ممکن است به عنوان علامتی برای کارکنان باشد دال براینکه چنین رفتاری یاری دهندهای مهم هستند . در این حالت رهبر به عنوان الگویی برای انجام رفتار مناسب ایفای نقش میکند. علاوه بر آن رفتار حمایتی رهبر ممکن است منجر به ادراک بیعدالتی در کارکنانی شود که احساس میکنند بیش از آنچه در کار سرمایهگذاری میکنند، دریافت میکنند . افزایش فرآورده به وسیله انجام رفتارهای مدنی ممکن است راهی برای بازگشت ادراک عدالت باشد . علیالخصوص زمانی که امکان افزایش انواع دیگر فراورده ها از قبیل کیفیت وکمیت عملکرد وجود نداشته باشد(اسمیت وهمکاران ۱۹۸۳)
قسمت اعظم رفتارهای انسانها به وسیله مشاهده الگو یادگرفته میشوند (بندورا[۳۶]،۱۹۷۷)، کارکنانی که الگوسازی رفتارهای مدنی رهبران یا همکاران را ببینند به احتمال بیشتر، این رفتارها را بروز خواهند داد . رهبران یا همکارانی که وظیفه شناس، کمککننده ودر محل کار تمیز هستند وامثال آنها میتوانند مشاهده گران را به انجام چنین رفتارهایی تشویق کنند . به خوبی ثابت شده است که زیردستان تمایل زیادی به تقلید رفتارهای رهبرانشان یا کسانی که آنها رابه عنوان الگو انتخاب کردهاند، دارند( مانز وسیمس[۳۷]،۱۹۸۱) . علاوه بر آن، تعاملات خودانگیخته و غیررسمی (علائم اجتماعی) در میان کارکنان میتوانند ادراک ورفتارها را تحت تأثیر قرار دهند (فستیجر[۳۸]، ۱۹۵۰) . کارکنانی که بطور مکرر علائم اجتماعی مثبت از رهبرانشان ویا همکارانشان دریافت میکنند به اهمیت وضرورت رفتارهای مدنی پی میبرند وبنابراین نسبت به کارکنانی که در معرض این علائم اجتماعی نیستند بیشتر احتمال دارد که دست به انجام رفتارهای مدنی بزنند . علائم اجتماعی صادر شده از سوی سرپرستان وهمکاران حتی میتوانند ادراک کارکنان را ازخصوصیات عینی تکلیف(گریفین[۳۹]، ۱۹۸۳) وهمچنین ادراک از خشنودی شغلی را (اشنیک ودامر[۴۰]،۱۹۸۷) تحت تأثیر قرار دهند .البته علائم اجتماعی صادر شده از سوی رهبران یا به احتمال بیشتر از سوی همکاران میتوانند عامل منفی در کاهش خشنودی شغلی وانجام رفتارهای مدنی هم باشند . بنابراین علائم اجتماعی میتوانند اثرات مثبت یامنفی بر هر دونوع رفتارهای مدنی( نوع دوستی واطاعت تعمیم یافته) داشته باشند که این مسئله بستگی به نوع علائم اجتماعی دارد . بنابراین براساس این الگو پیشنهادی علائم اجتماعی میتوانند خشنودی شغلی را تحت تأثیر قرار دهند وبطور غیر مستقیم از طریق خشنودی شغلی بررفتار مدنی نوع دوستی تأثیرگذار باشند.
د) ویژگیهای شخصیتی
دو ویژگی شخصیتی که به نظر آیزینگ قسمت عمده شخصیت را تشکیل میدهند، یعنی برونگرایی وروان رنجورخویی[۴۱] به طور مفهومی وتجربی با رفتار مدنی درارتباط هستند . برونگرایی به درجهای که یک فرد جهتگیری بیرونی دارد اشاره دارد . برونگرایان به میزان بالایی از آنچه که در اطرافشان میگذرد آگاهی دارند ودر مقابل محیط بلافصل خود حساسیت زیادی دارند ودر حقیقت بیشتر به وقایع خارجی و دیگران دارند تا این که به خودشان توجه داشته باشند . این حالت عکس درونگرایان است که جهتگیری درونی دارند . پژوهشها شواهدی فراهم آوردند که بیانگر تمایل بیشتر برونگرایان به انجام رفتار نوعدوستانه است(کریس،۱۹۷۰) . براساس کارهای اسمیت وهمکاران (۱۹۸۳) وکریس(۱۹۷۰) پیشبینی میشود که برونگرایی اثر مستقیم مثبت بر رفتار مدنی نوع دوستی دارد . روان رنجورخو به ثبات پذیری هیجانی اشاره دارد. روان رنجورخوها حساسیت خیلی زیادی به تنبیه دارند ومعمولاً ترس، اضطراب و احساس گناه را تجربه میکنند . علاوه بر آن، علیالخصوص حساسیت زیادی نسبت به آسیب به عزت نفسشان دارند . فرد روان رنجورخویی که با مشکلاتش اشتغال دارد احتمال کمی دارد که نسبت به نیازهای دیگران حساس باشد، وبنابراین احتمال کمی دارد که به انجام رفتارهای مدنی همت بورزد . در حالیکه تحقیقات انجام یافته در الگو رفتار نوعدوستانه بیانگر وجود رابطه منفی بین روان رنجورخو ونوع دوستی بر روی رفتار نوعدوستانه از طریق خشنودی شغلی پی بردند . براساس نظرات کریس(۱۹۷۰) واسمیت وهمکاران(۱۹۸۳) پیشبینی میشود که روان رنجورخویی به شکل غیر مستقیم ومنفی و از طریق خشنودی شغلی بررفتار مدنی نوعدوستانه اثر دارد .
اسمیت وهمکاران(۱۹۸۳) به اثرات زمینه های شهری، روستایی بر دوحیطه رفتار مدنی دست یافتند . افراد دارای زمینه های روستایی بیشتر به انجام رفتارهای مدنی گرایش نشان میدهند . این محققان تبیین این مسئله رابسیار مشکل مییابند، اما مطرح کردند که این یافته هایشان ممکن است از طریق اخلاق شغلی قابل تبیین باشد . اخلاق شغلی به عنوان باورهای یک شخص مبنی بر خوب ودرست بودن شغل، واینکه هر چه بیشتر کار کنید بیشتر به دست میآورید تعریف میشود . همچنین افراد با اخلاق شغلی قوی تمایل دارند در صورت تنبلی خودشان را مورد تحقیر قرار دهند . کارکنان با اخلاق شغلی بالا اعتقاد دارند که باید در جهت یک تلاش روزانه عادلانه همت گماردند، همچنین، اینها انگیزه بالایی برای تلاش بیشتر دارند ومعتقدند که در صورت خستگی ویا ناامیدی باید به تلاش ادامه داد . علاوه براین مسئولیت کارهایشان را میپذیرند، خودشان را بهانجام تکلیف در بالاترین سطح از توانایی ملزم میدانند اشخاص با اخلاق شغلی بالا وقوی وقتی باور کنند آنطور که شاید وباید سختکار نمیکنند ممکن است احساس گناه کنند (گرینبرگ[۴۲]، ۱۹۷۷) . بنابراین افراد با اخلاق شغلی بالا ممکن است بیشتر به انجام رفتارهای مدنی از قبیل تمیز کردن محیطکار، داوطلب شدن برای انجام کارهایی که جزء وظایفشان محسوب نمیشود، اقدام کنند . در این الگو پیشنهادی اخلاق شغلی جایگزین زمینه شهری/ روستایی شده است، چون افراد با زمینه های شهری هم ممکن است یک اخلاق شغلی قوی را رشد دهند . براساس این یافتهها پیشبینی میشود که اخلاق شغلی اثر مستقیم ومثبتی بر هر دو نوع رفتار مدنی دارد .