کلمات کلیدی: مدیریت سرمایه در گردش، مدیریت سود، ضریب واکنش سود جامعه اماری
فصل اول:
کلیات پژوهش
۱-۱ مقدمه
با توجه به جایگاه و اهمیت سرمایه در فرایندهای سازمانی، مدیریت آن از اهمیت خاصی برخوردار می باشد. در این میان سرمایه در گردش به طور کلی در همه سازمان ها و بخصوص در سازمان های با اندازه های کوچکتر، بخش عظیمی از سرمایه سازمان را به خود اختصاص می دهد، و مدیریت آن بر اساس مکانیزم های مدیریت عناصر زنجیره تامین نیز از اهمیت به سزایی برخوردار است(پی نووه، ترجمه جهانخانی و پارسائیان، ۱۳۸۶). سرمایه در گردش یک شرکت مجموعه مبالغی است که در دارایی های جاری سرمایه گذاری می شود و مدیریت سرمایه در گردش نیز عبارت است از تعیین حجم و ترکیب منابع و مصارف سرمایه در گردش به نحوی که ثروت سهامداران افزایش یابد با وجود اهمیت زیاد سرمایه در گردش برای سازمان ها، ادبیات سازمانی به طور سنتی بر روی مطالعه تصمیمات مالی بلندمدت متمرکز است و پژوهش گران نیز بیشتر به مطالعه در زمینه تجزیه و تحلیل سرمایه گذاری، ساختار سرمایه، تقسیم سود، ارزشیابی سازمان و موارد مشابه پرداخته اند(پی نووه، ترجمه جهانخانی و پارسائیان، ۱۳۸۶). اما باید توجه داشت سرمایه گذاری که شرکتها بر روی دارایی های کوتاه مدت انجام می دهند و منابعی که با سر رسید کمتر از یک سال به کاربرده می شود، قسمت عمده اقلام ترازنامه شرکت را تشکیل می دهد(گارسیا و دیگران[۱]، ۲۰۰۷) و در این فضای اقتصاد چالشی که سازمان ها ی بین المللی راه های جدید ی را برای رشد و بهبود عملکرد مالی و کاهش ریسک جستجو می کنند، سرمایه در گردش به عنوان منبعی مهم برای بهبود عملکرد مالی به شمار می آید(گانداولی[۲]، ۲۰۰۶).
عکس مرتبط با اقتصاد
۱-۲ بیان مسأله
عوامل مختلفی در کارکرد مناسب اقتصادی و مالی یک مؤسسه دخالت دارند. مؤسسات، چه تولیدی و چه توزیعی در بخشهای صنعتی، کشاورزی و خدماتی نیازمند به رعایت اصول و موازین علمی اقتصادی و حسابداری هستند. عوامل ورودی مؤسسه یا داده ها و ستاده ها در یک گردش مالی، باید به گونه ای فرجام یابند که موفقیت روزافزون مؤسسه را در پی داشته باشند(پی نووه، ترجمه جهانخانی و پارسائیان، ۱۳۸۶). یک مؤسسه اقتصادی وجوهی را بدست می آورد و بالاخره این وجوه را به مصرف می رساند، دارایی ثابت و جاری و هزینه های ثابت و متغیر، در گردش عملیات مالی آن نقش ایفا می کنند. حجم فروش، قیمت تمام شده، سود سهام، واگذاری سهام، وامهای کوتاه و بلند مدتی که دریافت می کند، نحوه بازپرداخت آنها، خریدهای نقدی و غیرنقدی آن، عملیات اعتباری که انجام می دهد، نحوه فروش اقساطی، وصول چکها، زمان پیش بینی شده برای وصولی ها،‌ افزایش یا کاهش ارزش ویژه کاهش و افزایش دارائی ثابت و جاری، مبادله سهام یا مواد اولیه چگونگی خرید مواد اولیه، نحوه پرداخت وامهای کوتاه مدت و بلندمدت به کارکنان و تأمین نیازهای پرسنلی همگی در گردش عملیات مالی یک مؤسسه دخیل هستند کلیه عوامل و پارامترهای فوق، تحت عنوان مدیریت سرمایه در گردش قابل تحقیق و بررسی است. مدیریت سرمایه در گردش فعال یک نیاز اساسی توانایی سازمان برای سازگاری در یک اقتصاد پرچالش است و هدف آن برقراری یک تعادل حساس بین حفط نقدینگی برای پشتیبانی از عملیات روزانه و حداکثر سازی فرصت های سرمایه گذاری کوتاه مدت می باشد(هاووتیس[۳]، ۲۰۰۳). امروزه سرمایه ­گذاران و سایر استفاده­کنندگان از صورت­های مالی جهت ارزیابی واحدهای تجاری، توجه و تمرکز خود را به گزارشگری مالی و به خصوص رقم سود خالص گزارش شده، معطوف می­ کنند. تحقیق­های اخیر مشخص کرده است که سرمایه ­گذاران در فرایند تصمیم­گیری، شرکت­هایی را انتخاب می­ کنند که سود آنها از پایداری بالاتر و در واقع از کیفیت بالاتری برخوردار است. در مواقعی که واحدهای تجاری به لحاظ اقتصادی دچار نوسان می­شوند و تحت فشارهای جنبی قرار می­گیرند، مدیران برای سامان بخشیدن به اوضاع شرکت به طور مستقیم و یا غیرمستقیم تلاش می­ کنند تا رقم سود منعکس شده در صورت­های مالی را تحت تاثیر قرار دهند و موجب مثبت شدن نگاه استفاده­کنندگان صورت­های مالی و به ویژه سرمایه ­گذاران شوند. مجموعه این اقدام­ها به مدیریت سود تعبیر می­ شود که دارای جوانب مثبت و منفی است. جنبه مثبت مدیریت سود شامل فعالیت­هایی است که در چارچوب قوانین و اخلاق حرفه­ای قرار می­گیرد. این در حالی است که جنبه منفی مدیریت سود می ­تواند جامه فریب­آمیزی بر تن کند و منجر به تقلب و گزارشگری و فساد در شرکت­ها توسط مدیران شرکت شود(خوش طینت، ۱۳۸۶). فیلبک و همکاران[۴](۲۰۰۷) نیز با اشاره به کاهش در قیمت سهام شرکت آمازون دات کام در اواسط سال ۲۰۰۰، مدیریت سرمایه در گردش کارا را کلیدی برای رسیدن به جریان نقدی سالم می دانند و بر این عقیده اند شرکت هایی که دارای استراتژی های مدیریت سرمایه در گردش ضعیف هستند به مرور زمان مزایای رقابتی و انعطاف پذیری خود را از دست می دهند(فیلبک و همکاران، ۲۰۰۷). اسمیت[۵](۱۹۹۸) معتقد است مدیریت سرمایه در گردش به خاطر تاثیری که بر روی ریسک و سودآوری شرکت و در نتیجه در ارزش شرکت دارد از اهمیت به سزایی برخوردار است. چرا که سرمایه گذاری در سرمایه در گردش مبادله بین سودآوری و رسیک را شامل می شود و تصمیماتی که به افزایش سودآوری گرایش دارد منجر به افزایش ریسک نیز می شود و برعکس، تصمیماتی که بر روی کاهش ریسک متمرکز است به کاهش سودآوری بالقوه منجر می شود (اسمیت، ۱۹۹۸). در دنیای سرمایه گذاری امروز فرایند تصمیم گیری شاید مهمترین بخش از فرایند یک سرمایه گذاری باشد. جایی که سرمایه گذاران در جهت حداکثر کردن منافع و ثروت خویش نیازمند اتخاذ بهینه ترین تصمیمات می باشند. در این راستا مهمترین عامل فرایند تصمیم گیری، اطلاعات است. در بازارهای اوراق بهادار تصمیمات سرمایه گذاری متأثر از منابع اطلاعاتی است. اخذ اطلاعات از منابعی چون رسانه های خبری، تحلیل گران مالی، گزارش های مالی شرکت ها و حتی خود قیمت بازار اوراق بهادار صورت می گیرد. نظریه پردازان بازارهای اوراق بهادار، حسابداری و گزارشگری مالی را مهمترین منبع اطلاعاتی می دانند و به همین علت یکی از هدفهای حسابداری و تهیه صورت های مالی، فراهم کردن اطلاعات به منظور تسهیل تصمیم گیری است. نتیجه تصمیمات سرمایه گذاران همان واکنش های بازار است. ما میتوانیم ارزش های جدید بازار اوراق بهادار را به اطلاعات جدید، واکنش نشان می دهند مشاهده کنیم. اولین شواهد قوی در مورد واکنش بازار اوراق بهادار به انتشار و اعلام سود توسط بال و براون(۱۹۶۸) تهیه شد. آنها در تحقیق خود علاوه بر اثبات واکنش بازار به انتشار و اعلام سود با توجه به پیش بینی آن چگونگی واکنش بازار را نیز به شکل میانگین و به طور متوسط اندازه گیری کردند. آنها نشان دادند که واکنش سرمایه گذاران به شرکتهای با اخبار خوب منجر به بازده غیر منتظره مثبت و به شرکت های با اخبار بد منجر به بازده غیر منتظرخ منفی می شود. بال و براون از میانگین بازده غبرمنتظره بهادار در پژوهش خود استفاده کردند. این میانگین می تواند انحراف زیاد از حد متوسط را بپوشاند. لذا احتمال بازده غیرمنتظره برخی شرکتها بیشتر از حد متوسط و برخی زیر حد متوسط می باشد. این موضوع سوالی را در ذهن متبادر می شازد که چرا بازار به اخبار خوب و بد شرکت ها نسبت به برخی شرکتهای دیگر واکنش بیشتری نشان می دهد. در واقع برای تعدادی از سودهای غیرمنتظره معین، واکنش بازار اوراق بهادار برای شرکت ها بیشتر است. یکی از مهمترین راهنمایی های پژوهش باب و براون شناخت و توضیح در مورد واکنش های مختلف بازار به اطلاعات سود است. این موضوع ضریب واکنش سود نامیده می شود. ضریب واکنش سود، بازده غیر منتظره بازار را در واکنش به اجزای غبر منتظره سود گزارش شده، اندازه گیری می کند(خوش طینت، ۱۳۸۶). در این پژوهش ما به دنبال این هستیم تا ارتباط بین مدیریت سرمایه در گردش را با مدیریت سود و ضریب واکنش سود بررسی کنیم.
تصویر درباره بازار سهام (بورس اوراق بهادار)
۱-۳ اهمیت موضوع
سیستم اطلاعاتی معتبر، صحیح و مربوط یکی از عوامل موثر بر کارائی و توسعه بازارهای سرمایه است که با ارائه اطلاعات به موقع و قابل اتکا، از میزان عدم اطمینان می کاهد و موجب تصمیم گیری بهینه می شود. مهم ترین اطلاعات در بازار سرمایه، اطلاعات و پیش بینی هایی است که مدیریت شرکتها به بازار عرضه می کنند. از جمله این پیش بینی ها، پیش بینی سود توسط مدیریت است که از مهم ترین منابع اطلاعاتی مورد استفاده سرمایه گذاران می باشد(هاتن و دیگران[۶]، ۲۰۰۳). پیش بینی سود توسط مدیریت در ارزیابی سودآوری، ریسک مرتبط با سود، قضاوت در مورد قیمت سهام و مدلهای ارزشیابی درسطح گسترده ای استفاده می شود. تحقیقات حسابداری نشان می دهد که قیمت ها در بازار اوراق بهادار، به اطلاعات حسابداری از جمله پیش بینی های مدیریت واکنش نشان می دهد. این واکنش نشان از محتوا و بار اطلاعاتی این پیش بینی هاست که باعث تغییر رفتار فعالان بازار سرمایه می گردد. برای شناخت و توضیح علل واکنش های مختلف بازار به اطلاعات سود، مفهومی تحت عنوان ضریب واکنش سود مطرح شده است(هاتن و اسکاتن[۷]، ۲۰۰۹). در بازار سرمایه، تصمیمات سرمایه گذاری بر اساس اطلاعاتی اتخاذ می شود که به روش های گوناگون به بازار ارائه می شود. این در حالی است که وجود برخی از شرایط در محیط گزارشگری مالی، امکان ارزیابی مستقیم کیفیت اطلاعات به وسیله استفاده کنندگان را دشوار می سازد، از آن جمله می توان به تضاد منافع، پیامدهای اقتصادی با اهمیت، پیچیدگی اطلاعات و عدم دسترسی مستقیم به اطلاعات اشاره کرد (نیکخواه و مجتهدزاده، ۱۳۷۸). واکنش و تغییرات قیمت سهام در زمان ارائه پیش بینی ها بسته به نوع پیش بینی ها و تعدیلاتی است که مدیریت طی دوره مالی جهت تحقق بخشیدن انتظارات سرمایه گذاران افشاء می نمایند(کینگ و همکارانش[۸]،۱۹۹۰).
حسابداری
۱-۴ اهداف پژوهش
۱-۴-۱ تعیین رابطه بین حسابهای پرداختنی و مدیریت سود.
۱-۴-۲ تعیین رابطه بین حسابهای دریافتنی و مدیریت سود .
۱-۴-۳ تعیین رابطه بین موجودی کالا و مدیریت سود .
۱-۴-۴ تعیین رابطه بین نسبت جاری و مدیریت سود.
۱-۴-۵ تعیین رابطه بین حسابهای پرداختنی و ضریب واکنش سود.
۱-۴-۶ تعیین رابطه بین حسابهای دریافتنی و ضریب واکنش سود .
۱-۴-۷ تعیین رابطه بین موجودی کالا و ضریب واکنش سود .
۱-۴-۸ تعیین رابطه بین نسبت جاری و ضریب واکنش سود .
۱-۵ فرضیه های پژوهش
۱-۵-۱ بین حسابهای پرداختنی، مدیریت سود رابطه و جود دارد.
۱-۵-۲ بین حسابهای دریافتنی و مدیریت سود رابطه وجود دارد.
۱-۵-۳ بین موجودی کالا و مدیریت سود رابطه وجود دارد.
۱-۵-۴ بین نسبت جاری و مدیریت سود رابطه وجود دارد.
۱-۵-۵ بین حسابهای پرداختنی و ضریب واکنش سود رابطه و جود دارد.
۱-۵-۶ بین حسابهای دریافتنی و ضریب واکنش سود رابطه وجود دارد.
۱-۵-۷ بین موجودی کالا و ضریب واکنش سود رابطه وجود دارد.
۱-۵-۸ بین نسبت جاری و ضریب واکنش سود رابطه وجود دارد
۱-۶ مدل مفهومی پژوهش
مدیریت سرمایه در گردش
نمودار ۱-۱ مدل مفهومی پژوهش(آریف[۹]، ۲۰۱۳: جولیس[۱۰]، ۲۰۱۴)
۱-۷ قلمرو پژوهش
۱-۷-۱ قلمرو موضوعی
قلمرو موضوعی این پژوهش، بررسی رابطه مدیریت سرمایه در گردش با ضریب واکنش سود و مدیریت سود می باشد.
۱-۷-۲ قلمرو زمانی انجام پژوهش
دوره ی زمانی در این پژوهش بین سال های ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۲ می باشد.
۱-۷-۳ قلمرو مکانی پژوهش
قلمرو مکانی این پژوهش بورس اوراق بهادار تهران انجام می باشد.
۱-۸ تعریف متغیرها
۱-۸-۱ تعاریف مفهومی
مدیریت سود:
ﻣﺪاﺧﻠﺔ ﻋﻤﺪی در ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﮔﺰارﺷﮕﺮی ﻣﺎﻟﻲ ﺑﺮای ﺑﻪ دﺳﺖ آوردن ﺳﻄﺢ ﻣﻮرد اﻧﺘﻈﺎر ﺳﻮد؛ به عبارت دیگر مدیریت سود ﻳﻌﻨﻲ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺻﺪ و اهداف ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ، ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺳﻮد اﻓﺰاﻳﺶ و ﻳﺎ ﻛﺎﻫﺶ ﻳﺎﺑﺪ ﻳﺎ ﻫﻤﻮار ﺷﻮد(باینبریج[۱۱]، ۲۰۰۸).
ضریب واکنش سود:
ضریب واکنش سود، بازده غیر منتظره بازار را در واکنش به اجزای غیرمنتظره سود گزارش شده، اندازه گیری می کند(خوش طینت، ۱۳۸۶).
مدیریت سرمایه در گردش:
مدیریت سرمایه در گردش نیز عبارت است از تعیین حجم و ترکیب منابع و مصارف سرمایه در گردش به نحوی که ثروت سهامداران افزایش یابد(فتحی و توکلی، ۱۳۸۸).
حسابهای دریافتنی: دوره وصول مطالبات ، معیاری برای سنجش مدت زمان لازم برای وصول نقدی مطالبات حاصل از فروش مشتریان محسوب می شود(میچاسیکی[۱۲]، ۲۰۰۷)
حساب های پرداختنی:
دوره واریز بستانکاران مدت زمانی را که طول می کشد تا حساب های پرداختنی تسویه شوند را بیان می کند. معمولا دوره واریز بستانکاران را برای دو منظور مورد استفاده قرار می دهند: یکی برنامه ریزی پرداخت ها و تهیه بودجه نقدی و دیگری مقایسه آن با مهلت هائی که فروشندگان مواد اولیه و کالا برای دریافت مطالبات خود تعیین می کنند(دیلاف[۱۳]، ۲۰۰۳).
موجودی کالا:
دوره گردش موجودی کالا بیانگر مدت زمانی است که طول می کشد تا کالا فروخته شود(دیلاف[۱۴]، ۲۰۰۳)
نسبت جاری:
یکی از نسبت های نقدینگی است که قدرت شرکت را در پرداخت بدهی های جاری سررسید شده، نشان می دهد(دنیس و سیبلکو[۱۵]، ۲۰۰۹).
۱-۸-۲ تعاریف عملیاتی
۱- مدیریت سرمایه در گردش:
۱- حسابهای دریافتنی:
برای اندازه گیری حساب های دریافتنی از طریق مراجعه به صورت های مالی منتشرشده شرکت ها مبلغ حساب های دریافتنی استخراج می شود.
۲- حسابهای پرداختنی:
برای اندازه گیری حساب های پرداختنی از طریق مراجعه به صورت های مالی منتشرشده شرکت ها مبلغ حساب های دریافتنی استخراج می شود.
۳- موجودی کالا:
برای اندازه گیری حساب های موجودی کالا از طریق مراجعه به صورت های مالی منتشرشده شرکت ها مبلغ حساب های دریافتنی استخراج می شود.
۵- نسبت جاری:
دارایی های جاری / بدهی های جاری = نسبت جاری
۲- مدیریت سود:
طبق مطالعات انجام شده اقلام تعهدی اختیاری در یک شرکت معرف مدیریت سود می باشد. در این تحقیق برای اندازه گیری مدیریت سود، از مدل تعدیل شده جونز ارائه شده توسط (دچو و دیگران[۱۶]، ۱۹۹۵) استفاده خواهد شد؛ زیرا این مدل قادر به حل مسأله پژوهش می باشد. افزون بر این پژوهشگران فوق، بر اساس ۴ سری آزمونهای انجام گرفته به این نتیجه رسیدند که روش جونز تعدیل شده، آزمون مناسبتر و قویتری برای بررسی مدیریت سود می باشد. این مدل به شرح زیر است:
TACit/ TAit-1 = a0 (1/TAit-1) + a1 (DREVit – DRECit)/TAit-1 + a2 (PPEit/TAit-1) + it
: TACi جمع اقلام تعهدی (سود قبل از اقلام غیرمترقبه منهای جریان نقدی عملیاتی) در سال t برای شرکت i
: TAit-1 جمع داراییها در سالt-1 برای شرکت i
DREVit: تغییرات درآمد طی سالt-1 تا t برای شرکت i

لَنْ تُقَدَّسَ اُمَّهٌ لایُؤْخَذُ لِلضَّعیفِ فیها حَقُّهُ مِنَ الْقَوىِّ غَیْرَ مُتَعْتِـعٍ(۱۳۸۳ :۱۴۲)
ملّتى که نتوان در میان آنان بدون دلهره، حقّ ضعیف را از قوى گرفت، هرگز قابل ستایش نیست.(ابن شعبه.
الامام علی علیه السلام:
لَمّا سُئلَ عَن أفضَلِیّهِ العَدلِ أو الجُودِ: العَدلُ یَضَعُ الاُمورَ مَواضِعَها ، والجُودُ یُخرِجُها مِن جِهَتِها ، والعَدلُ سائسٌ عامٌّ ، والجُودُ عارِضٌ خاصٌّ ، فالعَدلُ أشرَفُهُما وأفضَلُهُما.(نهج البلاغه؛۱۳۷۹ : الحکمه ۴۳۷ )
– در پاسخ به این پرسش که : عدالت برتر است یا بخشندگى ؟- فرمودند: عدالت هر چیزى را در جاى خودش مى‏گذارد و بخشندگى امور را از جهتشان خارج مى‏سازد ؛ عدالت سیاستى فراگیر است اما بخشندگى عارضه‏اى خصوصى است (و شامل فرد یا افرادى محدود مى‏شود) . پس ، عدالت شریفترین و برترینِ آنهاست .
حضرت امام جعفرصادق(ع) :
اِنَّ النّاسَ یَسْتَغْنوُنَ اِذا عُدِلَ بَیْنَهُمْ (کلینی؛۱۳۹۱: ۳/۵۶۸)
اگر در میان مردمان عدالت رفتار شود همه بی نیاز می‌گردند .
اَلْعَدلُ أحلى مِنَ الْماءِ یُصِیبُهُ الظَّمآنُ؛
عدالت، گواراتر از آبى است که تشنه به آن مى‏رسد.(همان:۲/ ۱۴۶ )
ثَلاثَهُ أشیاءَ یَحتاجُ النّاسُ طُرّا إلَیها : الأمنُ ، والعَدلُ ، والخِصبُ .(ابن شعبه؛۱۳۸۳ش : ۳۲۰ )
ســه چیز اسـت کـه همه مردم به آنها نیاز دارند : امنیّت و عدالت و رفاه .
پیامبر خدا صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم :
مَن صاحَبَ النّاسَ‏بِالَّذی یُحِبُّ أن یُصاحِبوهُ کانَ عَدلاً .(ری شهری ؛۱۳۹۱ : ۳۶۰ )
هرکه با مردم چنان رفتار کند که دوست دارد آنان با او رفتار کنند ، عادل است .
امام على علیه‏السلام :
العَدلُ نِظامُ الإمرَهِ .عدالت ، نظام فرمانروایى است .(آمدی : به نقل از سایت aviny.com؛۲۵ خرداد ۱۳۹۳)
ما عُمِّرَتِ البُلدانُ بِمِثلِ العَدلِ .هیچ چیز مانند عدالت،شهرها را آباد نکرده‏است.(همان)
العَدلُ قِوامُ الرَّعِیَّهِ وجَمالُ‏الوُلاهِ .
عدالت، برپادارنده مردم و زیور حکمرانان است.(همان)
العَدلُ جُنَّهُ الدُّوَلِ .عدالت ، سپر دولتهاست . (همان)
بِالعَدلِ تَصلُحُ الرَّعِیَّهُ .با عدالت است ، که کار مردم اصلاح مى‏شود .(همان)
بِالعَدلِ تَتَضاعَفُ البَرَکاتُ .به سبب عدالت ، برکتها دوچندان مى‏شود .(همان)
سِیاسَهُ العَدلِ ثَلاثٌ : لِینٌ فی حَزمٍ ، وَ استِقصاءٌ فی عَدلٍ ، وَ إفضالٌ فی قَصدٍ ؛
سیاست عادلانه را سه اصل است : نرمى در عین دوراندیشى ، به نهایت رساندن [اجراى تمام عیار ]عدالت ، و بخشش در عین میانه‏روى .(همان)
لَیسَ مِنَ العَدلِ القَضاءُ عَلَى الثِّقَهِ بِالظَّنِّ ؛
داورى کردن درباره فرد امین ، با ظنّ و گمان ، عادلانه نیست .(آمدی : به نقل از سایت: aviny.com 25 خرداد ۱۳۹۳)
این حدیث از امام علی علیه السلام به شیوه دادرسی اشاره دارد زیرا قاضی باید با ادله و سند قضاوت کند نه حدس و گمان .
خَیْرُ الْمُلوکِ مَنْ اَماتَ الْجَوْرَ وَ اَحْیَى الْعَدْلَ (همان)
بهترین فرمانروا کسى است که ظلم را از بین ببرد و عدل را زنده کند.
حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام می فرمایند:
فَرَضَ اللّه‏ُ… العَدْلَ تَسکینا لِلْقُلوبِ.(شیخ صدوق؛۱۳۹۰ :۱/ ۲۴۸ )
خداوند عدالت را براى آرامش دل‏ها، واجب کرد
امام على علیه‏ السلام :
لا عَدْلَ اَفْضَلُ مِنْ رَدِّ الْمَظالِمِ(تمیمی آمدی؛۱۳۹۰ :۶/ ۴۱۵ )
هیچ عدالتى بهتر از بازگرداندن حقوق پایمال شده نیست.
اَحْسَنُ الْعَدْلِ نُصْرَهُ الْمَظْلومِ.(همان:۲/۳۹۴)
بهترین عدالت یارى مظلوم است.
مَن عَمِلَ بِالْعَدلِ حَصَّنَ اللّه‏ُ مُلکَهُ (همان؛۵/۳۴۰)
هر کس به عدالت رفتار کند، خداوند حکومتش را حفظ خواهد کرد.
اِجْعَلِ الدِّینَ کَهْفَکَ وَالْعَدْلَ سَیْفَکَ تَنْجُ مِنْ کُلِّ سوءٍ وَتَظْفَرْ عَلى کُلِّ عَدُوٍّ(همان:۲/۲۲۱)
دین را پناهگاه و عدالت را اسلحه خود قرار ده تا از هر بدى نجات پیدا کنى و بر هر دشمنى پیروز گردى.
ثُباتُ الدُّوَلِ بِإقامَهِ سُنَنِ العَدلِ. (تمیمی آمدی؛۱۳۹۰ :۶/ ۴۱۵ )
پایداری دولتها به برپا داشتن راه و رسم دادگری است.
به هر حال، با بررسی آیات قرآن و سیره و سخنان پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) در می‌‌یابیم که عدالت از مهم‌ترین بنیان‌های یک جامعه است. قرآن نیز هدف برانگیختگی پیامبران و به طور کلی حکومت نبوی را عدالت می‌‌داند: «ما پیامبران خود را با دلایل روشن فرستادیم و به آنها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم به عدالت قیام کنند.» (حدید/ ۲۵)
جرج جردقان علت اصلی پذیرش خلافت از سوی حضرت علی(ع) را در خطر بودن عدالت اجتماعی می‌نویسد. (جرداق؛۱۳۸۹: ۱۵۵ )
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی

۲-۳ -عدالت ودادرسی در ایران پیش ازاسلام

عدالت ،عموماً درایران باستان جایگاه والایی داشته است وبا توجه به قرائنی که موجود است می توان این نکته را مطرح ساخت که پادشاهان هخامنشی مراقب جریان امور دادخواهی ورسیدگی به جرائم بوده اند .وتوجه خواصی به صداقت قضات داشته اند.
با توجه به اینکه در آیین زرتشتی ، دین و اخلاق با حقوق به معنی قضا یکسان است ، صلاحیت داوری به معنی خاص ، در اختیار روحانیون بود ، در کتب مختلفی « قضات ( داوران ) را در ردیف دستوران و موبدان و هربدان نام برده اند رئیس کل دادوران را قاضی کشور یا شهر دادور یا دادوران می گفتند .(کریستنسن؛۱۳۸۷ ؛۲۱۶)
ودرزمان ساسانیان نیز قاضی مقام خاص داشته وکسانی به این مسند گمارده می شدند که از تجربه وعدالت برخورداربوده اند.درنظام حقوقی عصرساسانی ، قوه ی عالیه قضایی به شاهنشاه اختصاص یافت وروایات متعددی وجود دارد که برعدالت پیشگی شاهان ساسانی دلالت دارد .شاهان نخست ساسانی ، سالی دو بار دراعیاد نوروز ومهرگان ،بارعام می دادند وورود همه کس ازخرد وکلان به مجلس مظالم سلطان ، آزاد بود .حتی چند روز قبل از بار عام درجامعه ، اعلام می شد تا هر کس شکایتی دارد در روز موعود نسبت به طرح آن اقدام نماید . دراین مراسم ماًمورانی امین ومورد وثوق درورودی کاخ شاهان می گماردند تا مانع ورود کسی نشوند .درمجالس مظالم شاهان ساسانی ؛
((نخست به شکایاتی که طرف آن شخص پادشاه بود ، رسیدگی می نمودند .شاه موبدان موبدو{ایران}دبیربد ونگهبان کل آتشکده ها (هیربدان هیربد)رااحضار می فرمود وسپس بر می خواست واز تخت فرود می آمد وپیش موبدان موبد به داوری به دو زانو می نشست ومی گفت هیچ گناهی نزد خدای تعالی بزرگتر از گناه پادشاهان وحق گزاردن پادشاهان ،نعمت حق تعالی بنگه داشتن رعیت است وداد ایشان دادن ودست ستمکاران ازایشان کوتاه کردن))( کریستنسن؛۱۳۸۷ :۲۱۷)
پادشاهان ایران برای مجالس مظالم سوار براسب می شدند وبربلندی می ایستادندتا مأموران ومحافظان ، دادخواهان راازدسترسی به شاه برحذر ندارند .اگر کسی درمحاکم فرودست به حق خود نمی رسید ،می توانست درحضور شاه طرح دعوی کند واحقاق حق نماید.
شاهان هنگامی که درجایگاه پاسخ گویی به شکایات مردم درحضور موبد موبدان می نشستند جملاتی برزبان جاری می ساختند که ذکرآن مناسب موضوع بحث ماست .((من که بنده ی ناچیزی بیش نیستم دربرابرتوقرارگرفته ام چنانکه تو فردا دربرابرخدا قرارخواهی گرفت اگرتو جانب خدا نگه داری ،خدا نیز جانب تو نگاهدارداما اگر جانب داری از شاه کنی،خداتوراکیفردهد.))(همان)
آرتور کریستنسن درکتاب خود بابهره گیری ازکتاب دینکرد عنوان می کند که شاکی می توانست ازقضاتی که درجریان دادرسی قرض ورزی واعمال نظر نمایند شکایت کند.( همان)
آنچه ازفحوای مطالب مستفاد می شود این است که شاهان دررسیدگی به دادخواهی مردم،ابتدا خود رادر برابرقاضی القضات وقت-(موبدموبدان)درمقام پاسخگو ومتهم قرار می دادند تا بقیه کارگزاران حکومتی طمع چشم پوشی واغماض نسبت به اقداماتشان رانداشته باشند .نکته دیگراینکه درروبروی قاضی دوزانو می نشستند .بعلاوه شاهان ، مبارزه با ستم وستمکار راازوظایف حکومت به شمار می آوردند.
در آیین دادرسی در عصر ساسانیان ، هرگاه که نسبت به تقصیر ، یا بی تقصیری متهم ، دلایل ومستندات محکمه پسند به دست نمی آمد کاررا به امتحان محول می کردندو این عمل ازنظر شدت دارای درجاتی بود.ویا نوشیدن آب گوگرد ماجرا راروشن می ساخت .اصطلاح سوگند خوردن که امروز درزبان فارسی رواج دارد معنی تحت اللفظی همان نوشیدن آب گوگرد است.مجازاتها درحکومت ساسانیان خصوصاًقوانینی که برای کیفر خیانت پیشگان وجود داشته بسیار سخت بوده است.اگرسارقی درحین ارتکاب به جرم دستگیر می شد اورا به محکمه می کشیدند وشیئ دزدیده شده را به گردن او می آویختند وبا زنجیر می بستند وارا محبوس می نمودند.این به معنای اجرای عدالت بود نه برای جلوگیری از فرار آنها.حتی کسی که شیئ سرقت شده راپنهان می کرد ،کیفر او با شخص سارق یکسان بود.مقصران درمحل های غیر مطبوع محبوس می شدند وبرای آزار مجرمان جانوران رادرمحل حبس آنها رها می کردند .دیگر از مجازاتهای آن عصر ،کور کردن مجرمان بودبه گونه ای که میله داغ را درچشم محکوم فرو می بردندیاروغن گداخته درچشم وی می ریختند.
حکم اعدام مجرمان گاهی به وسیله طناب دار بود وگاهی اوقات با شمشیر اجرا می شدوگاهی اوقات سنگسار می شدند.توقیف اموال شخصی وکارکردن درمشاغل سخت ازدیگر مجازاتها بوده است.
اوضاع اجتماعی عهد ساسانیان براساس قوانین مدنی مفصّلی اداره می شد که مبتنی بر احکام زند واوستا بود.
در بررسی تمدن ساسانی وبررسی شیوه های دادرسی درآن عصر ،سمبل دادگستری خسرو انوشیروان نباید به فراموشی سپرده شود .انو شیروان به بزرگان دربار توصیه کرده بودکه با مردم با عدالت رفتار کنند.
زنجیر عدالت اوکه درمتون مختلف به آن اشاره شده است بیانگر این نکته است که خسرو می خواهد به هرمظلومی فرصت دسترسی به شاه وطرح دعوی راداشته باشد.
درزمان انوشیوان قوانین ،دقیق وعادلانه اجرا می شد اما تا حدی مجازاتها تعدیل شده بود.چنانکه پیش از او کسی که از دین بر می گشت ،مجازات او مرگ بود ولی خسرو انو شیروان دستور داده بود چنین شخصی محبوس شود وعلما به مدت یک سال اورا ارشاد ونصیحت نمایند چنانکه در این مدت توبه واستغفار نمود اورا آزاد کنندواگر به باور ضد دینی خود اصرار نمود اورا

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت fumi.ir
به قتل برسانند .
روی هم رفته انوشیروان ، نمونه عدالت ، جوانمردی بوده است وکارگزاران را از تجمل وعیش وعشرت برحذر می داشته است.(طاهره رشیدی ؛ برگرفته از سایت tebian.net؛ ۲۵خراد ۱۳۹۳)

۲-۴ -عدالت ودادرسی درایران بعد ازاسلام

در اسلام مبنای حقوق و نظام قضایی, شریعت الهی (احکام دینی) است که نه تنها همه افراد جامعه از صدر تا ذیل ملزم به رعایت آن هستند بلکه حکومت هم باید از آن اطاعت کند, به ویژه شیعیان از نظر اعتقادی, (عدلیه) و به اصطلاح معتقد به حقوق فطریانند, یعنی در تشیع عدل از اصول پنجگانه دین (توحید، عدل، نبوت، امامت،معاد) به شمار می رود.( برای نمونه ر.ک: نساء/ ۶۵ و ۱۰۵ و مائده / ۴۸)
پس از سقوط ساسانیان نهاد دادرسی در ایران دستخوش تغییر و تحولی بنیادین شد و با گسترش اسلام در سرتاسر ایران نظام شرع بر این حیطه عمومی حاکم شد. از عصر خلفای راشدین قوه قضائیه از قوه مجریه تجزیه و تفکیک شد. از عصر اموی تا اوائل خلافت عباسی, نظام قضایی شیوه ای غیر متمرکز داشت. خلفای اموی تا آن جا که به دادرسی های عادی و غیر سیاسی مرتبط می شد اصل استقلال قوه قضائیه را مراعات می کردند. عباسیان پس از رسیدن به خلافت تحت تإثیر تمدن ایرانی, منصب قاضی القضات را که مشابه مقام موبدان موبد در شاهنشاهی ساسانی بود ایجاد کردند تا قضاوت در سراسر ممالک با مرکز خلافت همسو شود. در عین حال تا مدت ها قضات بزرگ عصر عباسی ـ مثل ابویوسف و شیبانی ـ مستقل از خلیفه وقت عمل می کردند و نظام شرع را به خواسته خلفا تغییر نمی دادند. اما در عمل, کار قضا در بخش هایی از ایران به ابتذال کشیده شده بود, چنان که بی عدالتی های دیوان بلخ و قاضی آن جا از امثال سایر است (تلخیص:طباطبائی؛۱۳۴۷)
در زمان خود پیامبر (ص) قضاوت و دادرسی و اجرای عدالت بر عهده خود پیامبر( ص) یا کسی که ایشان برای کار قضاوتی مأمور می کرد بود پس از پیامبر (ص) ابوبکر در حالی که خلیفه بود قضاوت را به عمر بن خطاب داد (خوارزمی؛بی تا:۹)
در زمان پیامبر(ص) و ابوبکر و عمر و عثمان مسجد تنها دادگاه بود بلکه محبس نیز بود ولی حضرت علی (ع) در زمان خلافت خود محبس جداگانه ای ترتیب داد از طرز رفتار با محبوسین اطلاع دقیق در دست نیست . (راوندی؛۱۳۵۹ :۴/۱۰۸۸)

ابزار پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………………………………………۴۵
روش اجرای پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………………………۴۵
فصل چهارم – تجزیه و تحلیل داده ها
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………….۴۶
یافته ها ………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۴۶
فصل پنجم – بحث و نتیجه گیری
مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………….۵۸
تبین سوالات ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۵۸
محدودیت ها …………………………………………………………………………………………………………………………………………..۶۴
پیشنهادات ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….۶۵
منابع فارسی…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۶۶
منابع لاتین………………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۷۰ چکیده لاتین…………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۷۶

فهرست جداول
جدول شماره ۱ (بررسی مربوط به یافته های سوال ۱ )……………………………………………………………………………………… ۴۶
جدول شماره ۲ (فراوانی و درصد فراوانی مربوط به داده ­های سوال ۱ )……………………………………………………………….. ۴۷
جدول شماره ۳ (بررسی مربوط به یافته های سوال ۲ )……………………………………………………………………………………… ۴۸
جدول شماره ۴ (فراوانی و درصد فراوانی مربوط به داده ­های سوال ۲ )……………………………………………………………….. ۴۹
جدول شماره ۵ (بررسی مربوط به یافته های سوال ۳ )……………………………………………………………………………………… ۵۰
جدول شماره ۶ (فراوانی و درصد فراوانی مربوط به داده ­های سوال ۳ )……………………………………………………………….. ۵۰
جدول شماره ۷ (بررسی مربوط به یافته های سوال ۴ )……………………………………………………………………………………… ۵۱
جدول شماره ۸ (فراوانی و درصد فراوانی مربوط به داده ­های سوال ۴ )……………………………………………………………….. ۵۲
جدول شماره ۹(بررسی مربوط به یافته های سوال ۵ )……………………………………………………………………………………… ۵۳
جدول شماره ۱۰ (فراوانی و درصد فراوانی مربوط به داده ­های سوال ۵ )…………………………………………………………….. ۵۳
جدول شماره ۱۱ (بررسی مربوط به یافته های سوال ۶ )…………………………………………………………………………………… ۵۴
جدول شماره ۱۲ (فراوانی و درصد فراوانی مربوط به داده ­های سوال ۶ )…………………………………………………………….. ۵۴
جدول شماره ۱۳ (بررسی مربوط به یافته های سوال ۷ )…………………………………………………………………………………… ۵۵
جدول شماره ۱۴ (فراوانی و درصد فراوانی مربوط به داده ­های سوال ۷ )…………………………………………………………….. ۵۵
جدول شماره ۱۵ (بررسی مربوط کلی به یافته های سوالات )……………………………………………………………………………. ۵۶
فصل اول
کلیات پژوهش
مقدمه :
سوء استفاده از مواد مخدر از مشکلات بزرگ پزشکی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است. باوجود عدم مقبولیت مصرف مواد افیونی ازنظر اجتماعی، طبقات مختلف جامعه با این مساله بصورت جدی درگیر می­باشند.به طوری که سلامت فرد، خانواده و جامعه را به خطر می­اندازد.( نویدچی و همکاران،۱۳۸۰ به نقل از آسایش، ۱۳۸۹).
عکس مرتبط با اقتصاد
مسئله اعتیاد یک مشکل جدید در جامعه انسانی نیست. انسان­ها در طول تاریخ از مواد روان گردان استفاده می­کردند. ایناباو کوهن، ۲۰۰۰ بیان می­ کنند: مدارکی موجود است مبنی بر کشت و مصرف این مواد بوسیله انسان­های نخستین در ۵۰ هزار سال پیش از آنها به عنوان داروهای شفا بخش استفاده می­کردند و نیز اولین دست نوشته ها در مورد الکل به لوح­های سفالی باز مانده از سومری­هایی برمی­گردد که ۶ هزار سال پیش در بین النهرین (ایران وعراق امروزی) زندگی می­کردند (کامنسکی[۱]، ۲۰۰۴). و یا سردبیر مجله اعتیاد پژوهی ایران بیان کرده قدمت سوء مصرف مواد به ۵ هزار سال قبل از میلاد مسیح و دوره ای که قبایل آریایی در ایران اسکان داشتند، برمی­گردد. (نوابخش، ۱۳۸۷)
اعتیاد یک حالت مزمن در اثر تکرار مصرف مواد مخدر است که دارای این مشخصات است: ۱- در اثر مصرف مکرر مواد عادت روحی ایجاد می شود و این عادت فرد را به علت نیاز و تمایل روانی به سوی مصرف مواد ترغیب می­ کند ۲- مقدار مواد مصرفی مرتباً رو افزایش می­رود ۳- در اثر قطع دارو نشانگان محرومیت در فرد معتاد ایجاد می­ شود ۴- اعتیاد به مواد مخدر برای فرد وجامعه حالت زیان آوری پیدا می­ کند. اعتیاد یکی ازبیماری­های جسمی ، روحی، روانی، اجتماعی و روحانی است.(گلانتر[۲]، ۲۰۰۶ به نقل از زینالی و همکاران، ۱۳۸۹). که در شکل­ گیری آن زمینه ­های پیش­اعتیادی متعددی نقش اساسی ایفا می­ کنند.
اعتیاد به مواد مخدر
فرانک و دیگران (۲۰۰۳ به نقل از زینالی) با اشاره به رشد و ایجاد این آمادگی در طی زندگی بیان می­ کنند، اشخاصی که وابسته به مواد رشد می­ کنند، ممکن است ریسک فاکتورهای روان پزشکی متفاوت تری داشته باشند، آن­ها دریافته­اند که در اعتیاد ریسک فاکتورهای محیطی، در دسترس قرار گرفتن مواد را تسهیل می­ کنند و ریسک فاکتورهای روان پزشکی، احتمال رشد وابستگی به مواد را بالا می­برند. ازسوی دیگر فلاگل و دیگران (۲۰۰۳ ) دریافتند که افزایش توجه ورسیدگی والدین به دنبال حوادث استرس آمیز در طی رشد اولیه اثرات حفاظتی در مقابل رفتار داور جویانه در آینده دارد.این مطالعه نشان داد که چگونه حوادث اولیه زندگی لایه ­های نوروبیولوژیکی را تغییر می دهد و کمک می­ کند استعداد و آمادگی متفاوتی به سوء مصرف دارو در نوجوانان و بزرگسالان ایجاد شود. مطالعه حاضر به بیماری اعتیاد به عنوان یک پدیده رشدی می­نگرد که بنیان آن در درون خانواده پی ریزی می شود این بین عوامل تاثیر گذار خانواده، شیوه تربیتی والدین یکی از مهمترین آنهاست. (زینالی و همکاران، ۱۳۸۹).
بیان مسئله :
شرط سلامت خانواده وجود روابط سالم و کارکرد صحیح این نهاد است، اما در قرن اخیر بروز مشکلات فردی ، اجتماعی و دیگر آسیب­ها و انحرافات از جمله اعتیاد را ناشی از اختلال در کارکرد خانواده می­دانند.(نوری، ۱۳۸۴).
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
بررسی­ها نشان از این دارد که بی ­تفاوتی پدر و مادر در پرورش کودکان ، بی مهری ، سرزنش کردن بیش از اندازه آنان ، داشتن رفتار خشن ، انظباط و نظارت ناهماهنگ و نبود ارتباط مناسب با فرزند از پیش بینی کننده های نیرومند رفتار نابهنجار کودکان است. (وایت و همکاران، ۲۰۰۰ به نقل از گودرزی و همکاران، ۱۳۸۳).پژوهش­ها نشان داده است که استرس اولیه در کودکی در پیشگویی آسیب­های روانی از جمله اعتیاد موثراست. شواهد زیادی نشان می دهد که تجربه مواد در زمان نوجوانی اغلب با تجربه آسیب و یا غفلت در دوران کودکی ترکیب گردیده است.(ماری انوچ، ۲۰۱۰).
بسیاری از نوجوانان مبتلا به سوء مصرف مواد گزارش نموده اند که محیط خانوادگی آنها دچارمشکل بوده (آدلر و توکا، ۱۹۷۳ به نقل از گودرزی و همکاران، ۱۳۸۳) و روابط خانوادگی ضعیف نقش مهمی در گرایش آنها به سوء مصرف مواد داشته است.(سوودبانی، ۱۹۸۲ به نقل از گودرزی و همکاران، ۱۳۸۳). تحقیق و پژوهش جی گرا و لئوناردی، (۲۰۰۹) نشان داد که بی توجه ای در دوران کودکی و ارتباط ضعیف پدر و مادر با کودک باعث گرایش بیشتر بچه به سمت اعتیاد می­گردد.
تجارب بچگی مثل هرنوع ترکیب خشونت خانوادگی ، الکلیسم، جدایی والدین و غفلت و آسیب های جسمی و جنسی در بروز اعتیاد در نوجوانی موثر است. همچنین رفتار تکانشی کودک به الگوی رفتاری والدینشان مربوط است. (هارمر ساندرسون، ۱۹۹۹). در مورد سبب شناسی سوء مصرف موادمخدر عوامل مختلفی مانند درهم ریختگی اجتماعی، فشار همسالان، عوامل خانوادگی، ژنتیکی، مشکلات هیجانی، مشکلات روانی، مطرح شده است. و نیز ضعف در عملکرد خانواده، مشکلات، تعارضات و درگیری­های خانوادگی ازسایرعلل گرایش به مواد است(حجتی، آلوستانی، آخوندزاده، حیدری، و شریف نیا، ۲۰۱۰).
مطالعات طولی بسیاری، ارتباط بین تجارب زودهنگام کودکی رفتارهای ضد اجتماعی در بزرگسالی را گزارش داده­اند . این یافته­ ها براین مبنا هستند که ناتواتی والدین در پروراندن خود کنترل­گری در کودک، اعمال منفی مختلف والدین، تعاملات خشونت آمیز در خانواده و ناتوانی کودک در پروراندن مهارت­ های رشدی مناسب با سن از عواملی است که پیش بینی کننده این گونه رفتارهاست . )لاکورز[۳] و همکاران ۲۰۰۲ .(
ایکانو، مالونو، مگ گیو (۲۰۰۸)الگویی از پیشرفت وتوسعه اعتیاد به مواد مخدر را ارائه کرده ­اند. آنها بسیار روی اعتیاد در دوره جوانی تاکید کرده ­اند. آنها روی پتانسیل ژنتیکی، ناتوانی در بروز احساسات در دوره پیش از نوجوانی که ناشی از اختلالات مخرب دوره­ کودکی است توجه کرده ­اند. که این پتانسیل در اوایل نوجوانی به شکل مشکلات رفتاری (مثل مصرف مواد ، مشکلات آموزشی و بی بند باری­های جنسی) بروز می­ کند. که ناشی از قرار گرفتن در معرض بعضی از فاکتور­های خطر محیطی (مثل روابط والد- فرزند ، اثر همسالان، حوادث آسیب رسان و پر استرس زندگی) است. پس یک آسیب روانی بیرونی-­­ مثل اختلال شخصیت ضد اجتماعی، نیکوتین، الکل یا وابستگی به مواد- ممکن است در اواخر جوانی یا اوایل بزرگسالی ظاهر شود.(آیواسیک، سامر،۲۰۱۰).
در قدم چهار از قدم­های دوازده گانهNAوAA افراد در حال بهبودی از اعتیاد به تهیه ترازنامه­ای از دوران گذشته خود می پردازند که در متن توجیهی قدم چهار بیان شده است که قدم چهارم روشی برای پیدا کردن شناخت از خود است.فرایند ترازنامه نویسی راهی بسوی آزادی است . و بیان می­ کند اکثر ما کشف می­کنیم که مشکلات ما از زمانی که برای اولین بار مواد مخدر مصرف کرده­ایم شروع نشد بلکه خیلی قبل از آن و وقتی که دانه اعتیاد در وجود ما کاشته شد آغاز گردید. ممکن است ما خیلی قبل تر از آنکه برای اولین بار مواد مخدر مصرف کنیم احساس انزوا و متفاوت بودن را تجربه کرده باشیم. آرزوی ما برای تغیر احساساتمان و مطیع کردن آن نیروها بود که مارا به اولین بار مصرف رهنمون ساخت. ترازنامه دردها و درگیریهای حل نشده در گذشته را برای ما عریان می­سازد تا دیگر در اختیار آنها نباشیم.(راهنمای کارکرد قدم،۱۳۸۹) تجزیه و تحلیل و پالایش شخصیت با تخلیه احساسات از اهداف در درمانی در قدم (۴،۵،۶،۷) است.که بر مبنای تجربه گذشته و اتفاقات در گذشته افراد انجام می­گردد.(فروهر،۱۳۹۰)
ما می­توانیم زندگی نامه بسیاری از افراد را بازگو کنیم ؛درباره پدری سؤاستفاده­گر و مستبد که پسری ضد اجتماعی بارآورد و سر انجام پسرش معتاد شد. فرزندانی که بیش از اندازه محدود هستند و در نتیجه از اجتماع می­ترسند و از تنهایی خود فقط با نوشیدن الکل رهایی می­یابند.و نمونه­های بسیاری که نشان می­دهد گرایش به اعتیاد ترکیبی از عوامل مختلفی مثل اختلال­های خلقی، ناراحتی­های روانی ناشی از ناتوانی­ های جسمی وخود درمانی­هایی برای رهایی از رنج­های زندگی است.(هیرادفر،۱۳۸۹)
ضعف روش­های تحقیقی قبلی باعث ناکافی بودن توجه به توالی رشدی اختلالات دوران کودکی که خطر مصرف مواد در آینده را پیش بینی می­ کند، شده است .برای مثال در گذشته ارتباط و همبودی اختلال بیش فعالی و شروع زود رس اختلال مصرف مواد ثابت شده بود.(ویلنز و همکاران به نقل از،هاهسی،۲۰۰۲ ) با این وجود باید به توالی رشدی اختلالات دیگر در دوران کودکی مانند اضطراب، افسردگی، اختلال سلوک، منفی­گرایی و تاثیر آن بر شروع اختلالات مصرف مواد، توجه ویژه­ای گردد.
نتیجه تصویری برای موضوع افسردگی
پژوهش­های متعددی رابطه­شبکه­دوستان(کیریلووا وهمکاران،۲۰۰۸)، آسیب­های جسمی و جنسی (ماری انوچ،۲۰۱۰)، جدایی والدین یا مرگ یکی از آنها (هارمر و ساندرسون،۱۹۹۹)، سطح تحصیلات افراد و تجارب و شکست های تحصیلی(آسایش،۱۳۸۹)، بیماری ها به دلیل کاهش سطح پلاسما در خون وایمنی (لوناردی،۲۰۰۹)را با اعتیاد تایید کرده ­اند در این سوال این است که رابطه زندگی نامه افراد(۴۰-۲۰) و نوع روابط با والدین در چرخه رشد و تاثیر آن در گرایش به مواد چیست؟
ضرورت تحقیق :
اعتیاد مشکلی است که میلیون­ها زندگی را ویران می­ کند و سرمایه ­های کلان ملی را صرف هزینه­ مبارزه، درمان و صدمات ناشی از آن می­نماید. هر روز شمار زیادی از افراد به مصرف مواد روی می­آورند و دچار پیامدهای بدنی، روانی، فرهنگی، خانوادگی، اقتصادی و اجتماعی می­شوند. کشور ما به دلایل فرهنگی، برخی باورهای نادرست و شرایط ویژه جغرافیایی (هم جواری با یک کشور بزرگ تولید کننده مواد افیونی) دارای شرایط مناسبی برای روی آوردن جوانان به اعتیاد است. (عاشوری، ملازاده، محمدی، ۱۳۸۷).
اعتیاد به مواد مخدر، امروزه یکی از معظلات اساسی زندگی بشری به شمار می­رود. افزایش مصرف مواد مخدر طی قرن گذشته، نگرانی روز افزونی را برای همه­ی جوامع در پی داشته است. در دهه­های اخیر، جهان با آمار تکان دهنده­ای از شیوع این پدیده در سطح جامعه و خصوصاً در میان جمعیت جوان و نوجوان مواجه بوده است(ملازاده، و عاشوری، ۱۳۸۸). طی یک قرن گذشته بر پیشگیری وکنترل مواد مخدر بطور جدی پرداخته شده است و این اقدام هم چنان ادامه دارد که این امر به نوبه خود بیانگر عمق مسئله اعتیاد و مواد مخدر را در جهان نشان می­دهد. و مسئله زمانی حائز اهمیت بیشتر می­ شود که بدانیم ایران از موقعیت ژئوپلتیکی خاص (مثل هم مرزی با افغانستان و همسایه های غربی به عنوان کانال ورود مواد به اروپا) بر خوردار است (نوابخش، ۱۳۸۷).
برآوردهای صورت گرفته نشان می­دهدکه میزان خسارت­های اقتصادی­– ­اجتماعی مستقیم و غیرمستقیم موادمخدر و قاچاق آن در کشور سالیانه۷۰۰ میلیارد تومان است. به طور متوسط بر اساس آمار سالیانه حدود ۲۰۰ نفر از اعضای نیروی انتظامی کشور را در جریان مبارزات از دست می­دهیم. طبق گزارشات در ۱۳۸۲، سن آغاز مصرف مواد مخدر در ایران ۱۴ تا ۱۶ سال رسیده است. رشد اعتیاد تزریقی ۳۰ درصد است این میزان تقریباً ۵ برابر رشد جمعیت کشور است.تحقیات نشان می­دهد که نگرش­های کودکان به اعتیاد تا قبل از سوم دبیرستان شکل می­گیرد بنابراین برنامه های آموزشی در جهت پیشگیری و مداخله باید از مراحل اولیه آغاز گردد.(ملکشاهی،روشن پور،۱۳۸۹)
از این رو بنا به دلیل رشد معضل اعتیاد و کم تر شدن میانگین سن افراد تجربه کننده مواد مخدر و همچنین به دلیل اهمیت کارکرد خانواده این پژوهش به بررسی چگونگی این ارتباط ها خواهدپرداخت.

هدف تحقیق :
هدف کلی این پژوهش تعیین رابطه زندگی نامه و نوع روابط با والدین در چرخه رشد(کودکی،نوجوانی)با گرایش به مواد
سوالات تحقیق :

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت fumi.ir

دوران کودکی و نوع ارتباط با والدین در چرخه رشد ( کودکی، نوجوانی) با گرایش افراد به مواد مخدر چه تاثیراتی دارد.

آیا علائق ، آرزوها و انتظارات افرادبا چرخه رشد در گرایش افراد به مواد در ارتباط است.

آیا تحصیلات افراد و دوران مدرسه باگرایش افراد به مواد در ارتباط است.

آیا بیماری ها در دوران کودکی و نوجوانی با گرایش افراد به مواد در ارتباط است.

آیا روابط با دوستان باگرایش افراد به مواد در ارتباط است.

آیا فقدان ها در دوران ها کودکی و نوجوانی با گرایش افراد به مواد در ارتباط است.

آیا تجربه آسیب و غفلت در کودکی و نوجوانی با گرایش به اعتیاد در ارتباط است.

تعریف مفاهیم تحقیق :

زندگی نامه

تعریف نظری :بیان مسیر زندگی و حوادث و فرازو نشیب های آن(سنگری،۱۳۸۴)

این مقرره به خودی خود می تواند ساخت پروژه را با تاخیر مواجه کند زیرا ممکن است پیمانکاران ایرانی توانایی بالایی نداشته باشند و یا نتوانند به صورت مشترک فعالیت کنند بدین ترتیب پروژه با تاخیر مواجه می شود و ریسک های آن افزایش می یابد.
ز) همان طور که می دانیم تامین مالی پروژه های اکتشاف و بهره برداری نیازمند سرمایه گذاری های بلندمدت و عظیم است. مطابق ماده ۱۳ شرایط عمومی پیمان[۱۹۵]، پیمانکار موظف به ارائه ی ضمانت نامه انجام تعهدات است که در غالب موارد بیش از ۵ درصد مبلغ پروژه می باشد[۱۹۶] این در حالی است که با توجه به حجم بالای سرمایه گذاری در عملیات اکتشاف و بهره برداری، ارائه ی چنین ضمانت نامه ی سنگینی از سوی پیمانکاران ایرانی با مشکلات زیادی توام خواهد شد.
رویکرد دیگر شکست پروژه به بخش های مختلف و واگذاری هر یک از بخش ها به یک پیمانکار است؛ مثلا قسمت مربوط به طراحی و مهندسی را پیمانکار الف بر عهده بگیرد و قسمت مربوط به ساخت تاسیسات را پیمانکار دیگر. اما باید بدانیم که هر چه از مدیریت یکپارچه فاصله می گیریم ریسک ها نیز افزایش خواهند یافت زیرا پروژه های اکتشاف و بهره برداری بسیار پیچیده و پر هزینه است و استفاده از قراردادهای متعدد و شکست پروژه می تواند ریسک های آن را افزایش دهد.
ح) بر خلاف قراردادهای بیع متقابل و خدماتی با ریسک، حق الزحمه و هزینه های پیمانکار EPC به وسیله ی عواید حاصل از فروش نفت خام پرداخت نمی شود بلکه کارفرما باید در طول ساخت پروژه و پس از اتمام پروژه، حق الزحمه ی پیمانکار را بپردازد بنابراین ریسک سرمایه گذاری بر عهده ی شرکت ملی نفت ایران خواهد بود.

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت fumi.ir

مبحث سوم- قراردادهای ریسک مشترک

گفتار نخست- موافقتنامه عملیات مشترک(JOA)[197] [۱۹۸]
موافقتنامه ی عملیات مشترک یک موافقتنامه ی استاندارد تجاری است که روابط میان مشارکت کنندگان از جمله تصویب بودجه، تامین مالی پروژه و نظارت بر عملیات در یک پروژه ی نفتی را مدیریت می کند.
یکی از دلایل عمده ی انعقاد موافقتنامه ی عملیات مشترک را می توان در ریسک اقتصادی و مالی پروژه های نفتی دانست. عملیات اکتشاف و توسعه اغلب نیازمند سرمایه گذاری عظیم در زمینه ی حفاری های عمیق است. بنابراین حتی شرکت های بزرگ نفتی نیز ترجیح می دهند برای کاهش ریسک به صورت مشترک سرمایه گذاری کنند و عملیات پروژه را انجام دهند. یک موافقتنامه ی عملیات مشترک بر اساس نیازهای طرفین آن علی الاصول باید پاسخگوی این پرسش ها باشد: کدام یک از طرفین باید به عنوان شریک عامل عمل کند؟ چه وسعتی از زمین مطابق موافقتنامه، منطقه ی عملیات محسوب می شود؟ توزیع منافع حاصل از استحصال نفت خام چگونه باید صورت گیرد و چطور باید هزینه های اکتشاف و بهره برداری میان طرفین تقسیم گردد؟[۱۹۹]
عکس مرتبط با اقتصاد
موافقتنامه ی عملیات مشترک، یکی از اشکال مشارکت در سرمایه گذاری است که در آن یکی از شرکا به عنوان «شریک عامل» یا «اپراتور» انتخاب می شود و تمام عملیات پروژه را بر عهده می گیرد؛ در مقابل سایر شرکا موظف می شوند تا هزینه های پروژه را بر اساس سهم خود تامین کنند و در سود حاصل از استحصال نفت خام شریک گردند.[۲۰۰]
نکته ی کلیدی در تعریف موافقتنامه ی عملیات مشترک این است که مطابق این موافقتنامه، شرکتی مستقل از مشارکت کنندگان پروژه به وجود نمی آید و رابطه ی آنها از طریق قرارداد مثل موافقتنامه ی عملیات مشترک خواهد بود؛ این در حالی است که در قراردادهای جوینت ونچر،[۲۰۱] شرکتی مستقل از طرفین قرارداد به وجود می آید و نماینده ی حقوق و تکالیف طرفین خواهد بود.
با انعقاد موافقتنامه ی عملیات مشترک کلیه ی اموال پروژه مبدل به مال مشاع می شود. بدین ترتیب کلیه ی اموال پروژه متعلق به همه ی شرکا است و با اذن آنها شریک عامل به عنوان پیمانکار عملیات پروژه را انجام می دهد.
همچنین مشارکت کنندگان باید از میان خود یک شریک عامل انتخاب کنند. شریک عامل[۲۰۲] می تواند در صورت جواز موافقتنامه برای انجام پروژه پیمانکار جز یا دست دوم استخدام نماید. شریک عامل، یکی از شرکای موافقتنامه است که خبره و دارای تجربه ی کافی در صنعت نفت می باشد. بنابراین موافقتنامه ی عملیات مشترک می تواند به شریک عامل حق تصمیم گیری در زمینه ی نحوه ی تولید نفت اعطا کند.[۲۰۳] همچنین شریک عامل مشروعیت انعقاد قرارداد برای فراهم کردن خدمات مرتبط با پروژه را نیز دارد.
مشارکت هر یک از طرفین موافقتنامه در درآمدهای نفتی: به عنوان نمونه ماده ۳٫۳ «موافقتنامه ی عملیات مشترک میان شرکت های با مسئولیت محدود تولو و سابره با وزارت انرژی غنا ۲۰۰۶» اظهار می دارد: «تمام حقوق و منافع موجود در موافقتنامه یا ناشی از آن جز اموال مشترک به حساب می آید و مالکیت هر میزان نفتی که مطابق این موافقتنامه به دست می آید بر اساس سهم هر یک از مشارکت کنندگان، تقسیم می گردد».
در کنار ویژگی های مثبت استفاده از موافقتنامه ی عملیات مشترک به منظور اکتشاف و بهره برداری از میادین نفتی، طرفین قرارداد باید در انتخاب شرکای خود نهایت دقت را داشته باشند زیرا احتمال وقوع چنین ریسک هایی محتمل است:
الف) مشارکت همه ی طرفین موافقتنامه در هزینه ها: عموما شریک عامل مسئول انجام عملیات پروژه و تولید نفت است و شرکای غیر عامل در هزینه ها و منافع ناشی از تولید نفت سهیم می گردند. فی المثل ماده ۳٫۳ «موافقتنامه ی عملیات مشترک میان شرکت های با مسئولیت محدود تولو و سابره با وزارت انرژی غنا» (۲۰۰۶) هر یک از طرفین موافقتنامه باید بر اساس آن، مخارج و هزینه های عملیات مشترک صورت گرفته توسط شریک عامل را به حساب مشترک پروژه واریز نماید. در صورتی که مبلغی مازاد بر هزینه ی پروژه در حساب باقی ماند مطابق سهم هر یک از طرفین موافقتنامه میان آنها تقسیم می گردد.
این مساله در صورتی که یکی از مشارکت کنندگان توانایی مالی نداشته باشد یا از پرداخت سهم خود صرف نظر کند می تواند برای پروژه مشکل آفرین شود. به عنوان نمونه در یکی از قراردادهای توسعه ی میدان نفتی پارس جنوبی سه شرکت پتروناس، توتال و گازپروم مشارکت داشتند که دو شرکت پتروناس و توتال سهم خود را تامین کردند اما شرکت گازپروم تلاشی در جهت پرداخت نمی کرد تا این که سهم این شرکت را نیز توتال پرداخت.[۲۰۴] به همین منظور در انتخاب شریک باید نهایت دقت صورت گیرد.
ب) مساله تعهد و اطمینان: مطابق قرارداد جوینت ونچر، مشارکت کنندگان معمولا متعهد می شوند که تمام تلاش خود را برای ارتقا و توسعه ی فعالیت های شرکت پروژه انجام دهند. همچنین آنها متعهد می گردند که به عنوان موسسین شرکت پروژه، نباید تجارتی از نوع تجارت شرکت پروژه انجام دهند یا با شرکت پروژه رقابت کنند. اما در موافقتنامه های عملیات مشترک اغلب به این دو تعهد توجهی نمی شود و مشارکت کنندگان تعهدی مبنی بر عدم رقابت و عدم انجام پروژه های همزمان و مشابه نمی دهند.[۲۰۵]
ج) از آنجایی که مشارکت کنندگان متضامنا مسئول کلیه ی اعمال مرتبط با پروژه هستند بنابراین در صورتی که شریک عامل بدون اطلاع شرکای غیر عامل اقدام به انعقاد قراردادهای الزام آوری کند و دست به عملیاتی بزند که منطبق با موافقت شرکای غیر عامل نباشد، این مساله می تواند موجب مسئولیت شرکای غیر عامل شود. اگرچه پس از اثبات تقصیر شریک عامل می توانند خسارات پرداختی را از شریک عامل دریافت کنند.[۲۰۶]
ج) برکناری شریک عامل نیز باید در قرارداد عملیات مشترک تصریح شود تا ریسک های ناشی از تضییع حقوق شرکای غیر عامل، افزایش هزینه ها، عدم کفایت شریک عامل و… را کاهش دهد. مطابق ماده ۴٫۱۰ «موافقتنامه ی عملیات مشترک میان شرکت های با مسئولیت محدود تولو و سابره و وزارت انرژی غنا» شرکای غیر عاملی که دارای حداقل ۶۷ درصد از سهم مشترک شرکای غیر عامل هستند می توانند در صورت احراز عدم صلاحیت شریک عامل رای به برکناری آن دهند.
باید تاکید شود که انتخاب شریک د موافقتنامه های عملیات مشترک اهمیت بسزایی دارد.
د) در صورت ورشکستگی شریک عامل، شرکای غیر عامل باید شریک عامل جدیدی انتخاب کنند که این امر مستلزم صرف زمان و جلب اکثریت آرا است. مطابق ماده ۴٫۱۰ موافقتنامه ی عملیات مشترک میان شرکت های با مسئولیت محدود تولو و سابره با وزارت انرژی غنا ۲۰۰۶ «شریک عامل در صورتی که ورشکسته و تحت قواعد بازسازی قرار گیرد، منحل یا تصفیه شود از پروژه کنار خواهد رفت…».
در این صورت شرکای غیر عامل باید از میان خود شریک عامل را انتخاب کنند زیرا مطابق قرارداد متعهد به انجام پروژه منفردا و مشترکا شده اند. مطابق ماده ۴٫۱۱ موافقتنامه ی مذکور «کمیته ی عملیات باید در سریع ترین زمان ممکن اقدام به انتخاب جانشین شریک عامل نماید…هیچ یک از شرکای غیر عامل را نمی توان بدون رضایت به عنوان شریک عامل انتخاب کرد».
در صورتی که طرفین قرارداد نتوانند به تراضی برسند یا دارای صلاحیت کافی نباشند پروژه با تاخیر مواجه می شود و ممکن است به شکست بینجامد.
ه) مدیریت دعاوی و اختلافات: شریک عامل می تواند متناسب با موقعیت، هر روشی را برای حل و فصل اختلافات برگزیند مشروط بر این که منافع شرکا حفظ گردد. بدین ترتیب انتخاب شریک عامل از سوی شرکای غیر عامل بسیار حیاتی است زیرا شریک عامل ابتکار عمل در مدیریت دعاوی و اختلافات را در دست دارد و در صورتی که دارای تجربه و صلاحیت بالا نباشد ممکن است منجر به شکست پروژه یا تضییع حقوق شرکای غیر عامل شود.
و) شریک عامل حق نمایندگی شرکای غیر عامل را در برابر دولت دارد بدین ترتیب آگاه نمودن شرکا از نظرات دولت یا دعوت آنها به یک جلسه ی مشترک از وظایف شریک عامل است. بنابراین انتخاب شریک عاملی که توانایی مدیریت روابط مشارکت با دولت میزبان را ندارد ریسک وقوع سلب مالکیت، فسخ قرارداد و کارشکنی های مختلف را افزایش می دهد. با وجود این، اگر یکی از شرکا با دولت مساله ای داشته باشد که صرفا مرتبط با منافع آن شریک می باشد باید بگوییم که شریک عامل نماینده ی منافع آن نیست.[۲۰۷]
برای کاهش ریسک ها و اطلاع شرکای غیر عامل از میزان پیشرفت پروژه، شریک عامل باید به نمایندگان طرفین موافقتنامه اجازه دهد تا در یک زمان مشخص و به هزینه ی خود به روند انجام عملیات مشترک دسترسی پیدا کنند، اموال مشترک را مورد بازرسی قرار دهند و در صورت لزوم اقدامات لازم را جهت حسابرسی مالی انجام دهند.[۲۰۸]
یکی از مباحث مهم در موافقتنامه ی عملیات مشترک حق شرکای غیر عامل مبنی بر بازرسی و نظارت بر عملیات شریک عامل است. ماده ی ۴٫۲ موافقتنامه ی عملیات مشترک میان شرکت های با مسئولیت محدود تولو و سابره و وزارت انرژی غنا به این مساله اشاره می کند و مقرر می دارد که «هر یک از شرکای غیر عامل می توانند به هزینه و ریسک خود در هر زمان معقولی که تمایل داشته باشند به نظارت بر عملیات پروژه، بازرسی از اموال مشترک و حسابرسی بپردازد». برای کاهش اختلافات و نظارت مستمر بر اعمال شریک عامل، لازم است تا ماده ای از قرارداد عملیات مشترک به دقت مساله نظارت و بازرسی را تصریح کند. این مساله به خودی خود ریسک های موجود در طول عملیات پروژه را کاهش خواهد داد.
گفتار دوم- قراردادهای مشارکت در سرمایه گذاری (جوینت ونچر) [۲۰۹] [۲۱۰]
قرارداد جوینت ونچر قراردادی است که به وسیله ی آن دو یا چند بنگاه اقتصادی متعهد می شوند تا بنگاه اقتصادی مستقلی را تاسیس کنند و بنگاه اقتصادی تازه تاسیس به نمایندگی از موسسان اقدام می نماید.[۲۱۱] همچنین می توان گفت که قرارداد جوینت ونچر منجر به تشکیل یک بنگاه اقتصادی می شود که شخصیت حقوقی مستقل از بنگاه های اقتصادی موسس خواهد داشت و هر یک از این بنگاه ها بخشی از سرمایه ها و منابع خود را در اختیار این بنگاه می گذارند و در تصمیم گیری های این بنگاه حق مشارکت دارند.[۲۱۲]
در دهه ی هفتاد میلادی مشارکت با دولت های میزبان در فرایند اکتشاف، توسعه و بهره برداری رواج پیدا کرد. این در حالی است که نخستین قرارداد مشارکت در سرمایه گذاری در ایران به سال ۱۹۵۷ میلادی باز می گردد در این سال قراردادی با شرکت آجیپ مطابق قانون نفت ایران منعقد گردید. قراردادهای مشارکت در سرمایه گذاری به قراردادهایی اطلاق می شودکه در آن دولت میزبان و شرکت نفتی خارجی در ریسک های ناشی از عملیات نفتی سهیم می شوند. مثلا در نیجریه شرکت ملی نفت نیجریه[۲۱۳](NNPC) نماینده ی دولت در قراردادهای جوینت ونچر است.[۲۱۴]
در این نوع قراردادها بر خلاف موافقتنامه ی عملیات مشترک، مشارکت کنندگان با سرمایه های خود اغلب اقدام به تاسیس یک شرکت با مسئولیت محدود می کنند. این شرکت تاسیس شده تمام فعالیت های مرتبط با اخذ مجوزهای لازم، اجرای عملیات پروژه و… را بر عهده می گیرد و مشارکت کنندگان به عنوان سهامداران آن با توافق یکدیگر اقدام به مدیریت شرکت و پروژه می نمایند.
تصویر درباره بازار سهام (بورس اوراق بهادار)
مزیت های قرارداد جوینت ونچر در امر اکتشاف و بهره برداری نفت خام عبارتند از:
الف) امکان مشارکت در پروژه های مختلف: مشارکت در یک جوینت ونچر طرفین را ملزم به انجام بخشی از تعهدات قرارداد می کند بنابراین طرفین می توانند توانایی های خود را برای مشارکت در پروژه های دیگر به کار گیرند؛ این در حالی است که اگر شرکتی تمام تعهدات پروژه را عهده دار شود به احتمال زیاد نمی تواند در پروژه های دیگر مشارکت کند.
ب) تقسیم ریسک: جوینت ونچر طرفین را مجاز می کند تا ریسک های متعدد موجود در فرایند اکتشاف و بهره برداری را میان یکدیگر تقسیم کنند. بدین ترتیب حضور بنگاه های اقتصادی متعدد نسبت به وضعیتی که هر یک از آنها به تنهایی وارد پروژه شود با تحلیل هزینه-فایده همخوانی دارد و بنگاه های اقتصادی به اعتبار یکدیگر وارد پروژه های بزرگ و با ریسک بالا می شوند.
ج) ارتقای مهارت ها و کسب تجربه: جوینت ونچر متضمن سهیم شدن طرفین قرارداد در مهارت های مالی، عملیاتی، سیاسی و… است. بنابراین طرفین قرارداد در معرض مهارت های جدید قرار می گیرند.
د) کاهش ریسک های سیاسی: جوینت ونچر می تواند به کاهش ریسک های سیاسی یا مداخله های دولتی کمک کند. تعدد سرمایه گذاران در یک پروژه ی نفتی به ویژه زمانی که یکی از سرمایه گذاران، بنگاه اقتصادی دولتی است می تواند تاثیر بازدارنده داشته باشد.[۲۱۵] از سوی دیگر ممکن است هر یک از طرفین توانایی مالی، تجربه و مهارت های لازم برای انجام پروژه را داشته باشد اما تجربه یا ارتباطات سیاسی چندانی در کشور میزبان نداشته باشد بنابراین تشکیل جوینت ونچر می تواند به میزان زیادی از ریسک های موجود در طول انجام عملیات پروژه بکاهد.[۲۱۶]
قراردادهای مشارکت در سرمایه گذاری در کنار شباهت هایی که با موافقتنامه های عملیات مشترک دارد دارای تفاوت هایی نیز می باشند؛ تفاوت های آنها را می توان در موارد زیر خلاصه نمود:
الف) مشارکت در تامین سرمایه: در موافقتنامه ی عملیات مشترک، هر یک از طرفین بر اساس تعهد خود و به نسبت سودی که از اجرای پروژه می برد باید هزینه های پروژه را متقبل شود و آن را خود تامین نماید اما مطابق قرارداد مشارکت در سرمایه گذاری، شرکت پروژه باید سرمایه ی لازم را به وسیله ی گردش سرمایه ی ناشی از راهبری فعالیت بازرگانی خود و مشارکت شرکا در تامین سرمایه به دست آورد. همچنین شرکت پروژه می تواند به اعتبار خود وام بگیرد یا اوراق قرضه منتشر کند این در حالی است که موسسان شرکت پروژه نیز می توانند بر اساس ترازنامه ی خود وام دریافت نمایند. در موافقتنامه ی عملیات مشترک شرکت مستقلی به وجود نمی آید بنابراین تامین کنندگان مالی تنها به مشارکت کنندگان محدود می شود.
ب) مالکیت اموال: در بسیاری از شرکت های پروژه، موسسین اموال متعددی را جهت فعالیت شرکت پروژه تخصیص می دهند؛ همان طور که می دانیم شرکت پروژه دارای شخصیت حقوقی است بنابراین مالکیت اموال اعم از منقول و غیر منقول، نقدینگی شرکت، فن آوری و… با شرکت می باشد. در پروژه های نفتی، شرکت پروژه اقدام به انعقاد قرارداد با دولت صاحب نفت خام می کند و امتیاز اکتشاف و توسعه را به دست می آورد اما در موافقتنامه ی عملیات مشترک، مشارکت کنندگان به صورت مشاع مالک اموال و به طور مشترک مسئول انعقاد قرارداد و اجرای آن هستند.
ج) تقسیم سود: مطابق موافقتنامه ی عملیات مشترک هر یک از مشارکت کنندگان در زمان استحصال نفت حق دارد تا سهم خود را مطالبه نماید و برابر قرارداد آن را دریافت کند اما در قراردادهای جوینت ونچر، نفت خام تولید شده متعلق به شرکت پروژه است و علی الاصول وظیفه ی فروش آن را نیز بر عهده دارد. پس از فروش نفت خام موسسین یا سهامداران شرکت پروژه می توانند بر مبنای اساسنامه ی شرکت و ترازنامه ی آن در صورت سوددهی شرکت خواهان تقسیم سود شوند.
د) اجازه ی انعقاد قرارداد: پس از انعقاد موافقتنامه ی عملیات مشترک، شریک عامل اجازه ی انعقاد قرارداد با اشخاص ثالث مثل پیمانکاران را پیدا می کند، بنابراین شریک عامل از نظر قراردادی مسئولیت دارد؛ اما پس ار تشکیل شرکت پروژه در قراردادهای جوینت ونچر، این شرکت مسئول انعقاد قراردادها است و موسسین یا سهامداران شرکت هیچگونه مسئولیت مستقیم قراردادی در مقابل اشخاص ثالث ندارند.[۲۱۷]
ه) انعطاف پذیری کمتر: در مقایسه با موافقتنامه عملیات مشترک، مشارکت در سرمایه گذاری انعطاف پذیری کمتری دارد زیرا مشارکت در سرمایه گذاری منجر به تشکیل شرکت تحت قانون شرکت ها می شود؛ این در حالی است که موافقتنامه عملیات مشترک واجد شخصیت حقوقی مستقل نیست و می تواند انعطاف پذیری بیشتری را به ارمغان آورد.
قرارداد مشارکت در سرمایه گذاری می تواند تا حدود زیادی مشکل تامین مالی و ریسک های مرحله ی اکتشاف و بهره برداری را کاهش دهد. همچنین ایجاد یک شرکت مستقل از طرفین قرارداد به مدیریت بهتر پروژه منجر می شود اما باید یادآوری کرد که استفاده از این قرارداد نیز می تواند ریسک های زیر را به وجود آورد:
الف) عدم آگاهی نسبت به وضعیت اجتماعی، فرهنگی، رویه ی دولت و حقوق کشور میزبان: ممکن است مشارکت کنندگان از جوامع مختلف باشند و در کشوری سرمایه گذاری کنند که دارای فرهنگ خاصی است بدین ترتیب این تضادهای فرهنگی(مثلا عدم روحیه کار جمعی) می تواند تصمیم گیری در جوینت ونچر را با مشکل روبرو کند.
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
همچنین عدم اطلاع دقیق نسبت به رویه های دولت میزبان و حقوق آن کشور نیز می تواند برای جوینت ونچر دارای ریسک باشد. به عنوان نمونه ممکن است حقوق کشور میزبان چندان مدرن نباشد و مشارکت با شرکت های تابعه این کشور شرکت نفتی خارجی را دچار مشکل کند.
ب) دشواری مدیریت مشارکت در سرمایه گذاری: از آنجایی که سهامداران چنین مشارکتی از فرهنگ ها و جوامع مختلفی هستند به دشواری می توان تصمیمات را با توافق طرفین کسب نمود. این در حالی است که پروژه های بالادستی نفت مستلزم تصمیم گیری به موقع است. بنابراین برای مدیریت آن باید پیش از بر عهده گرفتن پروژه در کشور خارجی، به فهم کاملی از وضعیت جامعه و فرهنگ مشارکت کنندگان برسند.[۲۱۸]
ج) مسائل مرتبط با حقوق رقابت: ممکن است قانون رقابت و مواد آن در رابطه با منع انحصار یا ادغام مانعی در راه تاسیس شرکت پروژه باشد بنابراین شورای رقابت جواز تاسیس شرکت پروژه را نمی دهد یا موسسین را با اخذ جریمه مجازات می کند. در مقابل موافقتنامه ی عملیات مشترک نیازمند تاسیس شرکت نیست و طرفین می توانند بدون مانع قانون رقابت به عملیات پروژه بپردازند.
د) یکی از مزیت های استفاده از جوینت ونچر، محدود بودن مسئولیت مشارکت کنندگان به سرمایه شرکت پروژه است.[۲۱۹] این در حالی است که تشکیل جوینت ونچر در ایران مستلزم تضامنی بودن مسئولیت مشارکت کنندگان است. در برخی از کشورها می توان مشارکت در سرمایه گذاری را به صورت شرکت با مسئولیت محدود تاسیس کرد اما مطابق قانون تجارت فعلی، جوینت ونچر به رسمیت شناخته نشده است و تنها می توان به ماده ۲۲۰ قانون تجارت[۲۲۰] استناد جست. مطابق این ماده نیز تشکیل مشارکت در سرمایه گذاری مبتنی بر شرکت تضامنی ممکن خواهد بود. بدین ترتیب مشارکت در سرمایه گذاری در ایران توام با ریسک بسیار بالایی است.
همچنین مطابق ماده ۱۰۶ لایحه جدید قانون تجارت[۲۲۱] «اعضای گروه اقتصادی متضامنا مسئول پرداخت دیون گروه اقتصادی از اموال شخصی خود می باشند مگر این که با اشخاص ثالث طرف قرارداد خلاف این امر توافق شده باشد…». به نظر می رسد که قانونگذار تا حدودی از سختگیری گذشته کاسته است و به طرفین اجاز می دهد در صورت توافق با اشخاص ثالث، مسئولیت تضامنی نداشته باشند.
ه) در برخی از کشورهای در حال توسعه و دارای اقتصاد مختلط سرمایه گذاران خارجی ملزم به مشارکت با شرکت های داخلی هستند و به تنهایی نمی توانند در بخش بالادستی نفت سرمایه گذاری کنند. در این صورت ممکن است دولت به وسیله ی شرکت های دولتی با سرمایه گذاران خارجی مشارکت ایجاد کند و بدین ترتیب سیاست های یکجانبه ی خود را بر آن تحمیل نماید.[۲۲۲]
از آنجایی که بهره برداری از مواد هیدروکربوری در ایران با حاکمیت دولت پیوند خورده و شریان حیاتی آن است به نظر نمی رسد که بتوان یک قرارداد مشارکت در سرمایه گذاری را بدون مشارکت شرکت ملی نفت ایران منعقد نمود و اغلب سهم شرکت ملی نفت ایران باید حداقل ۵۱ درصد باشد.[۲۲۳] در این صورت مدیریت پروژه بدون مداخله ی طرف ایرانی امکان پذیر نیست و زمانی که ترجیحات شرکت نفتی خارجی با طرف ایرانی تفاوت دارد مشکل بروز پیدا می کند زیرا حق رای طرف ایرانی متناسب با سهم شرکت ملی نفت، بالا است.[۲۲۴]
این در حالی است که در برخی از قراردادهای مشارکت در سرمایه گذاری، شرکت های نفتی خارجی به منظور کاهش ریسک های مداخله دولت های میزبان و روشی موثر در مدیریت ریسک، سهم کوچکی را(مثلا ۱۰ درصد) به دولت میزبان اختصاص می دهند. بدین ترتیب دولت میزبان نمی تواند با توجه به سهم اندک خود در تصمیم گیری ها مشارکت فعال داشته باشد و ممکن است درآمدهای دولت میزبان نیز با توجه به سهم خود، کاهش یابد.[۲۲۵]
و) از سوی دیگر تامین مالی پروژه ریسک عمده ی دیگر مشارکت در سرمایه گذاری است. در صورتی که یکی از مشارکت کنندگان در مواعد مشخص سرمایه ی لازم جهت تامین مالی را نپردازد ممکن است پروژه با مشکل برخورد نماید. بدین ترتیب تکمیل پروژه و فرایند تولید در مقیاس تجاری با تاخیر مواجه می شود. این مساله به ویژه در مواردی که یکی از شرکا شرکت ملی نفت یا دولت میزبان است می تواند دارای ریسک زیادی باشد. همچنین دولت میزبان ملزم می شود بسیاری از درآمدهای نفتی خود را صرف سرمایه گذاری در میادین نفتی برای حفظ تولید کند. این در حالی است که بسیاری از این درآمدها را می توان صرف بخش های دیگر اقتصاد نمود.
می توان این طور گفت که منظور ار قراردادهای ریسک مشترک، قراردادهایی است که مطابق آنها، دولت میزبان و شرکت های نفتی خارجی در تامین سرمایه، تجهیزات، ریسک ها، مدیریت و… مشارکت می کنند. یکی از روش های کاهش ریسک های پروژه های اکتشاف و بهره برداری مشارکت شرکت های نفتی خارجی با یکدیگر یا با دولت میزبان است. مشارکت دولت میزبان می تواند به کاهش ریسکهای قانونی و مداخله های دولت بینجامد و این مسالهک امتیاز برای شرکت های نفتی خارجی محسوب می گردد.
مشارکت دولت میزبان بدان معنی است که دولت میزبان نیز باید در ریسک هایی نظیر تامین سرمایه مشارکت داشته باشد و در صورتی که پروژه با شکست مواجه شود دولت میزبان نیز متحمل ضرر خواهد شد. بنابراین استفاده از قراردادهای جوینت ونچر در پروژه های توسعه میادین نفتی که احتمال موفقیت آنها زیاد است می تواند کارآمد باشد.
در این فصل تلاش کردیم تا قراردادهای قابل استفاده در پروژه های بالادستی صنعت نفت و به طور ویژه مرحله ی اکتشاف و بهره برداری را از دیدگاه مدیریت ریسک طبقه بندی کنیم. به نظر می رسد برخی از قراردادهای مرحله ی اکتشاف و بهره برداری ریسک بیشتری را برای کارفرما(دولت میزبان) به همراه خواهد آورد و برخی دیگر از قراردادهای بالادستی صنعت نفت بسیاری از ریسک ها را به پیمانکار منتقل می کند.
با توجه به ماهیت ریسکی پروژه های اکتشاف و بهره برداری بسیاری از شرکت های نفتی با وجود توانایی در انجام پروژه ها اقدام به تشکیل مشارکت هایی می کنند تا ریسک های پروژه تا حدودی کاهش یابد و توانایی مدیریت آنها ارتقا یابد. باید خاطر نشان کرد که استفاده از یک روش قراردادی در پروژه های بالادستی صنعت نفت به هیچ وجه منطقی نیست و دولت میزبان باید به فراخور موقعیت و توانایی شرکت ملی نفت خود از قراردادها با ویژگی های منحصر به فرد و متنوع استفاده کند. از آنجایی که پروژه ی اکتشاف و بهره برداری نیازمند هزینه های سنگین و صرف زمان است و از طرفی مستلزم توانایی مدیریت بالا و استفاده از فن آوری پیشرفته است به نظر می رسد که استفاده از قراردادهای مشارکت در تولید، موافقتنامه عملیات مشترک و قرارداد مشارکت در سرمایه گذاری کارآمدی بیشتری دارد و می تواند ریسک ها را تا حدد زیادی کاهش دهد و مدیریت آنها را نیز تسهیل نماید.
سوای این که کدام روش قراردادی از سوی طرفین انتخاب می شود، مساله حاکمیت شفافیت و انعطاف پذیری بر قرارداد از اهمیت ویژه ای برخوردار است. به همین منظور دولت میزبان باید نمونه های قراردادی و قوانین روشنی را تدوین کند تا شرکت های نفتی خارجی دچار ابهام یا سردرگمی نشوند. ابهام قراردادی یا عدم شفافیت قوانین دولت میزبان نه تنها می تواند منافع شرکت نفتی خارجی را دچار اختلال کند بلکه دولت میزبان نیز ممکن است با ضرر مواجه شود و شرکت نفتی خارجی با بهره گرفتن از ضعف قوانین و عدم تخصص دولت میزبان به سود بیشتری دست پیدا کند.
حال که با ریسک، مدیریت ریسک و دسته بندی قراردادهای بالادستی صنعت نفت آشنا شدیم لازم است تا در بخش دوم پایان نامه، مهم ترین ریسک های پروژه های اکتشاف و بهره برداری را تبیین کنیم و روش های حقوقی مدیریت آنها را نیز توضیح دهیم.

بخش دوم- روش های حقوقی مدیریت ریسک

در این بخش تلاش می کنیم تا روش های حقوقی-قراردادی مدیریت ریسک های عمده موجود در پروژه های اکتشاف و بهره برداری را توصیف و تبیین کنیم. فصل نخست این بخش را به مدیریت ریسک های بنیادین موجود در پروژه های اکتشاف و بهره برداری اختصاص داده ایم و در فصل دوم روش های پیشگیری از بروز اختلافات و مشارکت دولت میزبان در فرایند تصمیم گیری را مورد بررسی قرار می دهیم و روش های حل و فصل اختلافات را نیز با دیدگاه مدیریت ریسک تحلیل می کنیم. لازم به یادآوری است که نباید روش های حقوقی را به این موارد محدود کرد و با توجه به پویایی حقوق و تنوع پروژه های بالادستی در آینده روش های دیگری نیز برای مدیریت ریسک پیشنهاد خواهد شد که بررسی آنها نیازمند پژوهش های دیگر است.

فصل نخست- مدیریت ریسک های بنیادین در قراردادهای نفتی

همان طور که در بخش نخست مشاهده کردیم قراردادهای اکتشاف و بهره برداری توام با ریسک های متعددی هستند و حتی اگر این قراردادها به صورت همه جانبه و شفاف نوشته شوند باز هم ممکن است اختلافات و ریسک هایی به وجود آید. این مساله به ماهیت ریسکی پروژه های اکتشاف و بهره برداری و طرفین قراردادهای اکتشاف و بهره برداری(دولت میزبان و شرکت های چند ملیتی) بازمی گردد. دولت های میزبان اغلب با وضع مقررات یا با سلسله مداخله هایی، اقدام به نقض قراردادهای نفتی می کنند و از این راه سودآوری پروژه برای شرکت های نفتی چند ملیتی را دچار مشکل می نمایند. در این فصل تلاش می کنیم تا مهم ترین ریسک های قراردادهای اکتشاف و بهره برداری را توضیح دهیم و روش های حقوقی-قراردادی مدیریت آنها را نیز تبیین کنیم.

مبحث نخست- جذب سرمایه

بدون تردید یکی از بزرگ ترین ریسک های پروژه های اکتشاف و بهره برداری از میادین نفتی، مساله تامین مالی پروژه است. تامین مالی پروژه اشکال گوناگونی دارد و روش تامین مالی بسته به ریسک های پروژه و توانایی های پیمانکار انتخاب می شود.
ممکن است این پرسش به میان آید که چرا دولت های دارای منابع هیدروکربوری خود اقدام به تامین مالی پروژه های بالادستی صنعت نفت نمی کنند؟ پاسخ این است که اکثر دولت ها توانایی سرمایه گذاری گسترده در این بخش را ندارند. همچنین در صورت توانایی مالی دولت ها، عاقلانه نیست که تمام تخم مرغ ها را در یک سبد قرار دهیم زیرا اکتشاف و بهره برداری از میادین نفتی زمان بر است و ریسک های متعددی دارد. به همین دلیل استفاده از روش های متنوع تامین مالی و وجود سرمایه گذاران مشتاق به حضور در بخش بالادستی صنعت نفت به نظر می رسد که دولت های میزبان باید شرایط را برای حضور سرمایه گذاران خارجی فراهم نمایند و ریسک تامین مالی را نیز بر عهده ی آنها قرار دهند.
در نگاه نخست تامین مالی پروژه های بالادستی صنعت نفت ارتباط چندانی با مدیریت ریسک و به طور خاص روش های حقوقی مدیریت ریسک ندارد اما باید خاطر نشان کنیم که انتخاب هر یک از این روش ها می تواند تعهدات متفاوتی را برای شرکت نفتی خارجی یا متولیان پروژه به وجود آورد. به عنوان نمونه در صورت انتخاب تامین مالی شرکتی و اخذ وام به پشتوانه ی ترازنامه ی شرکت، در صورتی که عملیات پروژه با شکست مواجه شود این مساله ریسک های متفاوتی را نسبت به اخذ وام به صورت پروژه محور برای طرفین قرارداد تامین مالی خواهد داشت. به همین منظور در این مبحث روش های رایج تامین مالی و ریسک های آنها را توضیح می دهیم و گزینه ی مناسب تامین مالی را پیشنهاد خواهیم کرد.

گفتار نخست- تامین مالی پروژه محور[۲۲۶]

تامین مالی پروژه محور یکی از مناسب ترین روش های تامین مالی بلندمدت برای صنایع سرمایه بر مثل پروژه های نفت و گاز است. تامین مالی پروژه محور نخستین بار در سال ۱۹۳۰ در ایالت تگزاس مورد استفاده قرار گرفت؛ زمانی که برای استخراج و بهره برداری نفت از چاه های ایالت تگزاس، بهره برداران متوجه کمبود منابع مالی شدند. در مقابل این کمبود، بانک های شهر دالاس واقع در ایالت تگزاس این آمادگی را از خود نشان دادند که اعتبارات مالی مورد نیاز برای حفاری چاه های نفت را بر مبنای بازپرداخت از طریق نقدینگی حاصل از فروش نفت خام میدان مذکور پس از موفقیت عملیات حفاری تامین کنند.[۲۲۷]
باید اشاره نماییم که عبارت تامین مالی پروژه محور تنها به وام هایی که وام دهندگان حق مراجعه به اموال وام گیرنده را ندارند اطلاق نمی شود بلکه تامین مالی پروژه محور می تواند بدون حق مراجعه[۲۲۸] و یا با حق رجوع محدود[۲۲۹] به اموال وام گیرنده باشد.[۲۳۰]
شکل شناخته شده ی تامین مالی پروژه محور، تامین مالی بدون حق مراجعه به اموال و دارایی های متولیان است و تنها بر پتانسیل پروژه اتکا می شود. به عبارت دیگر در این نوع تامین مالی پروژه محور، وام دهندگان بر جریان نقدینگی پروژه و درآمدهای آن مستقل از اموال متولیان پروژه اتکا می کنند و متولیان از نظر حقوقی تعهدی به بازپرداخت قروض پروژه ندارند.[۲۳۱] در مقابل در تامین مالی با حق رجوع محدود، تعهدات و مسئولیت های محدودی برای متولیان پروژه وجود خواهد داشت.
ریسک های یک پروژه و اشتیاق بازارهای مالی برای اعطای وام مشخص می کند که چه میزان وثیقه برای تامین مالی یک پروژه نیاز است. به عنوان نمونه اگر وام دهندگان بر این باور باشند که یک ریسک عمده در طول مرحله ی ساخت پروژه وجود خواهد داشت، این امکان وجود دارد که متولیان پروژه را ملزم کنند تا اموالی را برای دوران به وقوع پیوستن ریسک یا تا زمان اتمام مرحله ی ساخت به عنوان وثیقه معرفی کنند تا وام دهندگان اموال اضافی برای بازپرداخت وام داشته باشند. پس از مرتفع شدن ریسک یا اتمام مرحله ی ساخت، وثیقه آزاد می شود و دوباره تامین مالی پروژه محور بدون حق مراجعه به اموال متولیان پروژه اعمال خواهد شد.[۲۳۲]
وام دهندگان اغلب برای تامین مالی پروژه هایی که با ریسک های زیاد همراه است و احتمال بازپرداخت وام پایین است، علاقه ای نشان نمی دهند. متولیان پروژه تنها زمانی حاضر به دریافت وام هستند که آنها نرخ بازگشت سرمایه و سود را بالا بدانند. در این مسیر منافع وام دهندگان با منافع متولیان بلندمدت منطبق است و بستگی به موفقیت پروژه دارد. این در حالی است که برخی از متولیان پروژه منافع بلندمدت ندارند و تنها به همین منظور متولیان پروژه اقدام به تشکیل یک شرکت پروژه ای می کنند و هر یک از آنها قسمتی از سرمایه شرکت را تامین می نمایند.
در پروژه هایی که نیازمند سرمایه زیادی است نظیر پروژه های اکتشاف و بهره برداری، بانک های تجاری معمولا به صورت گروهی اقدام به پرداخت وام می کنند؛ بدین ترتیب ریسک عدم بازپرداخت را میان خود تقسیم می کنند. اما نرخ بهره وام در رابطه با کشورهایی که ریسک بالایی دارند نسبت به سایر کشورها بیشتر است به همین دلیل تامین مالی پروژه محور برای پروژه های بالادستی نفت در این کشورها گران تمام می شود.
تامین مالی پروژه محور این مزیت را برای متولیان پروژه دارد که آنها مسئولیتی برای بازپرداخت وام ندارند و بازپرداخت تنها از جریان نقدینگی پروژه صورت می گیرد. استفاده از روش تامین مالی پروژه محور نسبت به سایر روش های تامین مالی دارای مزیت هایی نظیر محو یا محدود کردن حق رجوع به اموال متولیان پروژه، عدم نیاز به ترازنامه ی قوی یا حساب های شرکتی، اجتناب از شرایط محدود کننده که ممکن است مانع از توسعه ی پروژه شود، جذابیت به دلیل اتکا بر درآمدهای آینده ی پروژه، تنوع بخشی سرمایه گذاری ها به منظور کاهش ریسک های سیاسی و کاهش ضرورت به وثیقه گذاشتن اموال هستند.[۲۳۳]
در کنار مزایای تامین مالی پروژه محور باید اشاره کنیم که استفاده از این روش پیچیدگی ها و ریسک هایی نیز دارد مثلا در تامین مالی پروژه محور هر قسمت از وام زمانی پرداخت می شود که تاییدیه های پیمانکاران، فاکتورهای خرید و… مبنی بر نیاز به منابع مالی ارائه شود. همچنین شرکت پروژه باید برنامه ریزی و زمانبندی دقیقی را برای ساخت و اتمام پروژه انجام دهد. از آنجایی که بازپرداخت وام به وسیله ی جریان نقدینگی پروژه صورت می گیرد به همین دلیل بررسی پروژه و احتمال سوددهی آن باید به دقت انجام شود و هماهنگی های زیاد باید میان طرفین پروژه صورت بگیرد. این مساله می تواند به طولانی شدن فرایند پرداخت وام بینجامد.

۴-احداث مدارس جدید و روزنامه ها و مجلات به توسیع و تعیم معارف خدمت بزرگی کرده و ادبیات نسبت به عامه بیشتر مانوس و در دسترس واقع گگشته و توجه به علم و ادب زیاد تر شد .
۵-تمایل در مردم و طبقه ی دانشمندان و مولفان نسبت به تالیفات علمی و ادبی متقدمان ایران پدید آمد .( همان ،۱۳۶۹:ف۳۸۱-۳۷۹)
دوره های تاریخی واژه پذیری در زبان فارسی
منشا زبانی که ما امرروز آن ا فارسی می نامیم، در دوره ساسانی ، دریگ و در سده های نخستین پیش از اسلام ، فارسی دری بوده است . فارسی در دورهی ساسانی به زبان رسمی آن دوره که ما امروز آن را پهلوی می نامیم ، اطلاق می شده است . پهلوی در اصل ، نام زبان منطقه ی پهله ،یعنی خراسان فعلی ، از حدود شهر مرو و نیشابور تا قومس و گرگان قدیم بوده که پس از دادن نام پهله به منطقه ی ری ، نهاوند ، همدان و آذربایجان و چند شهر دیگر در این حدود ، پهلوی برای نامیدن گویش های این منطقه نیز به کار رفته است . در حقیقت گویش های قدیم پهله ی اصلی ، یعنی خراسان فعلی ، با گویش های پنج شهر ری و قم و اصفهان و همدان و آذربایجان ، یک طیف را تشکیل می داده که در اصطلاح ، آنها را گویش های شمال غربی ایران ( پهلوی اشکانی یا پارتی ) می نامند ، در مقابل گویش های جنوب غربی ( پهلوی ساسانی یا پارسیگ ) که فارسی دری دوره ی اسلامی و فارسی امروز ما دنباله ی همان است .
اما زبان فارسی دری را امروز ززبان نشات یافته از خراسان می دانند . به علت این امر نیز این است که در اواسط دوره ساسانی ، زبان فارسی میانه بتدریج همراه دیوانیان و سپاهیان از تیسفون یا مداین ، یعنی پایتخت ایران، به خراسان منتقل شد و رفته رفته جای زبان پهلوی آن جا ( یعنی پهلوی پارتی ) را رفت .آن چه در حقیقت به خراسان منتقل شد شکل تحول یافته ی فارسی ممیانه بود که در د پایتخت رایج و دری نامیده می شد . طبق اسناد و شواهد موجود ، زبان پارتی در اواخر دوره ی ساسانی زبانی ممرده بوده است که مانویان و دیگران طبق سنت به آن می نوشتند . ولی زبان دری هنگام انتقال به خراسان ( در اواسط دوره ساسانی ) از زبان آن جا یعنی از پهلوی اشکانی یا پارتی به شدت تاثیر پذیرفت و بسیاری از واژه های آن مانند«شهر»،«مهر»،ژرف»،ژاله»،«اشک»، و غیره را پذیرفت . همچنین حرف بی صدا «ژ» که در زبان فارسی جنوبی وجود نداشت از زبان پارتی وارد زبان فارسی دری شد .
در آغاز فتح ایران ، یعنی در سده ی نخست هجری ، سپاهیان مسلمان عرب ، به ماروراءالنهر یعنی آسیای مرکزی امروز ،حمله ور شدند و بتدریج آن جا را فتح کردند . زبان فارسی نیز بتدریج با این سپاهیان به ماوراءالنهر منتقل شد . ساکنان آن منطقه که سغدی زبان و خوارزمی زبان بودند ، این سپاهیان و سایر کوچنده های داخل فلات ایران را که فقط سرداران آنان عرب بودند ، عرب می پنداشتند و از این جهت آنان را تاجیک نامیدند ، یعنی تازی . زبان سغدی تا اواسط سده ی چهارم هجری در ماوراء النهر رایج بود ، ولی پس از آن زبان فارسی به کلی جای آن راگرفت و تنها در برخی در برخی منطقه های روستای سغدی باقی ماند .
امروزگویش یغنابی در دره ی رودخانه ی یغناب ، از شاخه های رودخانه زرافشان در تاجیکستان باقی مانده و تحول یافته ی سغدی است . زبان فارسی دری در زمان انتقال به ماوراء النهر برخی کلمه های سغدی را به وام گرفت . کلمات «نغز»،«جغد»،«چرخشت»،«ترت و مرت» به مقدار «تارومار» که در شعر رودکی آمده و غیره همه کلمات سغدی است . البته تماس پیدا کردن فارسی دری با سایر گویش های شرق ایران نیز موجب وارد شدن تعدادی کلمه از این گویش ها به فارسی شد . با روی کار آمدن سلسله های ایرانی در خراسان و ماوراء النهر در قرن های یوم و چهارم هجری ، زبان این منطقه ، یعنی فارسی دری ، زبان دربارها و زبان متون ادبی و علمی شد و از آنجا به تدریج به سایر نقاط ایران منتقل شد . این زبان هنگام فتح ایران ایران به دست اعراب به تدریج تحت تاثیر زبان عربی قرار گرفت و کلمات قرضی زیادی از عربی وارد آن شد . بی شک کلماتی مانند «کافر»،«حج»،«زکات»،«خمس»،«اذان» و غیره از اولین کلماتی هستند که وارد فارسی شده اند ، اما بعد ها دبیران و نویسندگان و دانشمندان برای تفنن و تزیین نوشته های خود تعداد زیادی کلمات غیر ضروری را نیز وارد فارسی کردند . مقداری از کلمات قرضی عربی نیز کلمات و اصطلاحات علمی ای هستند که واضع آنها خود ایرانیان بودند که به عربی می نوشتند . تعداد کلمات عربی در نوشته های فارسی تا اواسط قرن ششم به حدود پنجاه و گاهی شصت درصد می رسید .
با هجوم ترکان آسیای مرکزی به ایران و تشکیل سلسله های ترک زبان و ورود غلامان ترک به دربارها و سپاه ایران ، برخی کلمه های ترکی نیز رفته رفته وارد فارسی شد . نگاهی به تاریخ بیهقی و سیاست نامه و غیره نشان می دهد که در این دوره شمار کلمه های ترکی راه یافته به فارسی بسیار اندک بوده است ، اما با حمله ی مغولان ، که بدنه ی سپاهیان آنان ترک بودند ، هجوم کلمه های ترکی همراه با کلمه های مغولی به زبان فارسی شدت گرفت . با استقرار قبیله های ترک در آذربایجان و تشکیل سلسله های ترک زبان آق قویونلو و قره قوه یونلو ، و به دنبال آنها با روی کار آمدن صفویان که سپاه یا قشوق آنها را قبیله های قرلباش تشکیل می دادند که از هفت قبیله ی ترک تشکیل شده بود ، ورود کلمه های ترکی به فارسی باز هم بیشتر شد .
با روی کار آمدن سلسله ی قاجار و تماس و رفت و آمد با روسیه ، بتدریج راه ورود کلمه های روسی نیز به زبان فارسی باز شد . البته ارتباط با روس ها به دوران های قدیم باز می گردد ، اما در زمان صفویه با رفت و آمد ایلچیان ، یعنی سفرا ، میان روسیه و ایران این تماس ها بیشتر شد و ورود نخستین کلمه های قرضی روسی به فارسی به آن دوران باز می گردد . آغاز آشنایی عمیق تر با روسیه و رفت و آمد بیشتر به روسیه به زمان فتحعلی شاه و عباس میرزا بر می گردد که عده ای برای یاد گرفتن فنون جدید به روسیه اعزام شدند . در همین ایام ، رفت و آمد به انگلستان و فرانسه نیز آغاز شد . میرزا ابوالحسن ایلچی شیرازی و میرزا صالح شیرازی از نخستین کسانی بودند که به انگلستان رفتند و با انگلیسی آشنا شدند . در زمان عباس میرزا به غیر از روس ها عده ای از نظامیان فرانسه نیز برای آموش سپاهیان ایران به استخدام دولت ایران در آمدند . خود عباس میرزا نیز به آموختن زبان فرانسه و انگلیسی روی آورد .پس از وی،،در دوران پادشاهان قاجار ، به ویژه از زمان ناصر الدین شاه به بعد، اعزام محصلان ایرانی به کشور فرانسه آغاز و در دربارها نیز منترجمان فرانسه به کار مشغول بودند . اعتماد السلطه ، وزیر ناصر الدین شاه نیز فرانسه دان بود . تقریباً از این زمان به بعد زبان دوم درس خواندگان ایرانی زبان فرانسه شد و مترجمان بسیاری آغاز به ترجمه ی کتاب های علمی و ادبی از این زبان کردند . این راه ورود کلمه های فرانسوی را به زبان فارسی باز کرد و نخست بیشتر واژه های علمی جدید در نوشته ها به زبان فرانسه بود ،ولی برخی از متخصصان آغاز به برگرداندن آنها به اصطلاحات عربی کردند . در این دوره شماری از کلمه های روسی متروک شد و جای آنها را بتدریج برابر های فرانسه گرفت .
بعد از جنگ جهانی دوم و جایگزین شدن زبان انگلیسی به جای زبان فرانسه ، رفته رفته کلمه های انگلیسی نیز وارد زبان فارسی شد . از این دوره به بعد آموزش زبان فرانسه در دبیرستان ها و دانشکده ها بتدریج کنار نهاده شد و جای آن را آموزش زبان انگلیسی گرفت . با این همه ، روند ورود کلمه های فرانسه به فارسی به فارسی تا اواخر دهه ی سی همچنان ادامه داشت ، اما از اوایل دهه ی چهل و بازگشتن درس خواندگان کشورهای امریکا و انگلستان به ایران و ورود شماری از آنان به دانشگاه ها و ترجمه ی کتاب های انگلیسی ، ورود کلمه های انگلیسی به زبان فارسی شتاب بیشتری گرفت .
اما در مقابل جریان ورود واژه های خارجی ، از اوایل سلطنت رضا شاه ، به دنبال تمایلات ملی گرایانه که بتدریج در ایران راه پیئدا می کرد ، عده ای به فکر پاک کردن زبان فارسی از واژه های بیگانه افتادند . در این جریان ، ابتدا هدف اصلی بیرون راندن لغات ترکی و عربی بود . نخست عده ای که بیشتر آنها نظامی بودند شروع به ساختن کلمات «ارتش »،«دژبان»، «ستوان»،«پادگان »، و واژه های دیگری در برابر «قشون»، «قلعه بیگی »،«نایب»،«ساخلو» و غیره کردند و چنانکه می دانیم همه ی این لغات امروز جزء لغات رسمی هستند . سپس گروه دیگری آغاز به ساختن واژه های فارسی در برابر واژه های عربی کرردند و دامنه ی این کار در گسترش بود تا دانشمندانی از قبیل فروغی و همفکران او به این فکر افتادند که ساختن واژه را به نهادی رسمی که سپس فرهنگستان نامیده شد بسپارند . از این رو ، در سال ۱۳۱۴ ش سازمانی به نام « فرهنگستان ایرران » به وجود آمد که فروغی و شماری از دانشمندان بنام آن زمان عضویت آن را داشتند و ساختن واژه های نو در برابر اصطلاحات علمی قدیم ( بیشتر فرانسه برخی واژه های عربی و ترکی ) را در دست گرفتد . ( صادقی ،۱۳۵۲،مقاله پژوهشی)
تاثیر زبان های اروپایی در زبان فارسی امروز
نفوذ و تاثیر زبان و فرهنگ اروپایی درکشور ما به صد و پنجاه سال اخیر باز می گردد . از زمانی که روابط سیاسی ، فرهنگی و علمی ایران با کشورهای غربی افزایش یافته ، نفوذ زبان و ادبیات آنان در زبان فارسی رو به فزونی گذاشته است . در میان این زبان ها ، نخست فرانسه و پس از آن انگلیسی ، نفوذ بیشتری در فارسی داشته اند . نخستین زبانی که تدریس آن در ایران متداول شد ، زبان فرانسه بود . نخستین کسانی که برای تحصیل به خارج از کشور رفتند ، کشور فرانسه را که کانون تمدن و فرهنگ آن زمان بود ، انتخاب کردند . میسیونرهای کاتولیک مذهب که برای تبلیغ دین مسیح و یا سفر به هند و چین به ایران آمدند ، زبان فرانسه را در آغاز سده ی چهاردهم میلادی ، به ایران آوردند
با این حال ، تاثیر زبان فرانسه در فارسی با وجود تاثیرات عمیقی که بر جای گذاشته ، مربوط به گذشته است . از جنگ جهانی دوم به بعد ، با گسترش فرهنگ انگلیسی و امریکایی در ایران ، زبان و فرهنگ انگلیسی ، جای زبان و فرهنگ فرانسه را گرفت . ترجمه و آموزش زبان انگلیسی ، رونق فراوان یافت و یادگیری این زبان ، یکی از ارزش های مثبت جامعه به شمار آمد.(نشریه ایران ،۱۳۸۰،شماره۲۲)
اقتباس الفاظ بیگانه
اقتباس الفاظ بیگانه امری است که در همه ی زبان ها بسیار رایج است . همینکه ملتی یکی از محصولات کشاورزی یا صنعتی را از کشور دیگر به دست آورد ، یا بعضی از قواعد و آداب تمدن و فرهنگ را از ملت های دیگر اقتباس کرد لفظی را که بر آن معنی دلالت داشته نیز عیناً یا با مختصر تغییری می پذیرند . در هر زبانی می توان فهرست های کم و بیش مبسوط و مفصلی از لغاتی که مقتبس از زبان های دیگر است تدوین کرد . این فهرست به فصل هایی قابل تقسیم است . از جمله :
۱-محصولات طبیعی :اسم بعضی از محصولات طبیعی چه کشاورزی و چه معدنی همراه با مسمای خود از کشوری به سرزمین های دیگر رفته و در زبان ملت های مختلف راه یافته است . مانند کلمه ی«چای» از چین آمده است ، «فلفل» اصل هندی دارد ،«تنباکو» صورتی است از لفظی در زبان بومیان امریکا که از آن جا با اصل گیاه به همه ی زبان های جهان راه یافته است .
۲-محصولات صنعتی : این محصولات که بوسیله ی بازرگانی از کشوری به کشور دیگر برده می شوند غالباً نام خود را هم همراه می برند . مانند اتومبیل،تلفن،تراکتور،تلگراف،گرامافون،رادیو و…
۳-لغات مربوط به تمدن و فرهنگ: برای این مورد می توان اصطلاحات خاص دین اسلام که در فارسی نبوده و همراه با مفاهیم آنها از زبان عربی به فارسی در آمده است را نام برد . مانند : زکات ،حج،قبله،سجود و …
۴-لغات مربوط به سازمان های اجتماعی و اداری: امروز در فارسی بسیاری از اصطلاحات مربوط به سازمان های کشوری و اجتماعی از زبان های اروپایی و امریکایی اخذ شده است . مانند : گمرک،بانک،ژاندارم،پست،سمینار و …
تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
۵-اصطلاحات علمی : این اصطلاحات نیز غالبا همراه با معانی و قواعد هر علم از زبانی به زبانی دیگر می رود و در فارسی امروز شماره ی این گونه کلمات که از زبان های اروپایی گرفته شده بسیار است مانند : پماد،پلی کلنیک،پلاسمه و …( ناتل خانلری،۱۳۴۹:ئ۱۳۷ -۱۳۵)
پدیده قرض گیری در زبان
نظام زبان یکی از پیچیده ترین نظام هایی است که بشر در طول زممندگی خود با آن سرو کار دارد . بدین معنی که انسان می تواند با تعداد معدودی قاعده زبانی و نیز واژگان محدودی که در ذهن خود جای داده که بخشی از دانش یا توانش زبانی او را تشکیل می دهند تعداد بی شماری جمله تولیید کند و آنها را در شرایط مختلف بکار ببندد و به همین ترتیب ، جمله هایی را که دیگر سخنگویان تولید می کنند شنیده و ادراک نمایند . بدیهی است که این نظام پیچیده دارای ویژگی های خاص خود می باشند که آن را از سایر نظام های ارتباطی بشر متمایز ساخته و در جایگاه برتر قرار می دهد . از جمله این ویژگی ها ، می توان به فرایند تغییر زبان اشاره نمود .( افراشی ،۸۴:۱۳۸۶)
منظور از این فرایند این است که بخش های مختلف زبان از قبیل بخش آوایی یا تلفظ ، بخش واژگانی و حتی بخش نحوی دستخوش تغییرات موجود در زبان می گردند . البته ، چنان که ملاحظه می شود این تغییرات بیشتر در سطح واژگان اتفاق می افتد و همواره کلماتی در زبان خلق شده و به فهرست واژگان آن زبان اضافه می گردند در حالی که بعضی از کلمات با گذشت زمان از این فهرست حذف می شوند . امروزه ، واژه هایی همچون داروغه ،گزمه،آجودان ،بلدیه و دیگر در زبان فارسی بکار نمی روند زیرا تقریبا معادل آنها در فرهنگ جوامع فارسی زبانان به فراموشی سپرده شده است . این در حالی است که واژه هایی چون پلیس، سینما،رستوران،کافه و غیره به فهرست واژگان اضافه شده است . دلیل این واقعیت را می توان در این امر جستجو کرد که واژه های فارسی انعکاسی از پدیده ها و عناصر مادی و غیر مادی فرهنگ جامعه ی سخنگویان این زبان هستند .( همان ،۸۵:۱۳۸۶)
با ایجاد یک مقوله یا عنصر فرهنگی واژه ای به آن افزوده و با حذف یک عنصر فرهنگی واژه معادل آن در زبان فارسی نیز از بین خواهد رفت . بنابراین ، تاثیر عوامل اجتماعی و فرهنگی بر چگونگی سیر و تکامل زبان امری اجتناب ناپذیر است . در بسیاری از موارد ، فارسی زبانان برای حل این مشکل به زبان های دیگر مراجعه کرده در صورت لزوم به منظور پر کردن خلاهای واژگانی کلماتی را از این زبان ها در گفتار خود وارد می نمایند . این پدیده را در اصطلاح قرض گیری زبان می نامند . قرض گیری زبانی به معنی انتقال بعضی از عناصر زبانی بخصوص واژگان از یک زبان به زبان دیگر است . به عبارت دیگر ، هر زبان در صورت لزوم ممکن اسنت بعضی از عناصر زبانی را از سایر زبان ها به عاریه گرفته و در اختیار سخنگویان خود قرار دهد .( همان ،۸۶:۱۳۸۶)
زبان فارسی با قرض گیری [۱]واژه های از زبان های مختلف بر مجموعه ی واژگانش افزود است . قرض گیری واژه ها در همه ی زبان ها روی می دهد و ظاهراً امری احتزاز ناپذیر است؛ هر چند میزان آن را می توان با تقویت فرایند های واژه سازی تعدیل کرد عوامل متفاوتی وجود دارند که به بروز قرض گیری دامن می زنند . تحولات سیاسی ، پیشرفت های فناوری ، گسترش تعاملات فرهنگی از جمله ی این عوامل به شمار می آیند . برای نمونه ، تحت تاثیر پیشرفت های اخیر فناوری رایانه و اتصال به شبکه ی جهانی ، واژه هایی مانند «وبلاگ» و«چت روم» به واژگانی نوجوانان و جوانان راه یافته است .عدم معادل گزینی به موقع برای واژگان تخصصی حوزه های مطالعه ی متفاوت نیز به ورود و تثبیت واژگان قرضی می انجامد . مثلاً کاربرد قرضی «تراشه» در معنی «حفاری آزمایشی » نزد باستان شناسان از این دست است . واژه های قرضی طی قرض گیری دچار تحول آوایی می شوند . برای نمونه واژه ی «ساندویچ» از انگلیسی و واژه «لوسر» از فرانسه «فلفل» از هندی و «قاشق » از ترکی تحوول آوایی یافته اند .( همان ،۸۸:۱۳۸۶)
ترجمه ی قرضی[۲] نیز نوعی قرض گیری محسوب می شود . با این تفاوت که در ترجمه ی قرضی ساخت آوایی یک صورت زبانی از زبان دیگر وارد نمی شود ، ترجمه ای تحت الفظی از صورت های زبانی از یک زبان به زبان دیگر راه می یابد . عبارت هایی مانند «دوش گرفتن » و « تماس گرفتن » از فرانسه و واژه هایی مانند « تخته سیاه » و «چشمگیر » از انگلیسی در نتیجه ی عملکرد فرایند ترجمه ی قرضی شکل گرفته اند . ( همان ،۸۹:۱۳۸۶)
انواع قرض گیری
الف- قرض گیری آوایی: پدیده ای که چندان معمول نیست و زمانی اتفاق می افتد که تعداد افراد دو زبانه که هر دو زبان قرض دهنده و قرض گیرنده سخن می گویند قابل ملاحظه باشد . مثل واج (z~) در انگلیسی در واژه ruz(rouger) نتیجه گیری قرض گیری از فرانسه است
ب-قرض گیری واژگانی : معمولا واژگان بی ثبات ترین بخش هر زبان هستند و آزادنه می توانند از زبانی به زبان دیگر وارد شوند و بدون اینکه اثر قابل توجه ای بر دستور یا واژگان زبان قرض گیرنده داشته باشند . مثل : بادیه از غعربی – اتاق ترکی – چمدان از روسی – اتومبیل از فرانسه – کارت پستال از انگلیس که وارد زبان فارسی ما شده . اینها نمونه ای از صدها واژه قرضی ما هستند . به طور کلی می توان گفت که معمول ترین نوع قرض گیری ، قرض گیری واژگانی است که بیشتر به عنوان راه حلی برای نامیدن پدیده های قرضی فرهنگی به کار گرفته می شود یعنی هنگامی که یک پدیده جدید مادی و غیر مادی وارد فرهنگی می شود لزوم نامگذاری آن نیز مطرح می گردد .( باطنی،۱۶۰:۱۳۸۸)
روش های مختلف واژه سازی برپایه ی قرض واژگانی
زبان نظامی است زایا و تمام زبان های بشری از جمله زبان فارسی این توانایی را دارند که با خلق واژه های جدید سخنگویان خود را در نامگذاری کالاها و ابزارهای جدید علمی و صنعتی یاری نمایند .روش های مختلف قرض گیری واژگانی که زبان ها می توانند با بهره جستن از آنها به تولید واژه های جدید پرداخته و به هنگام نیاز مورد استفاده قرار دهند به شرح زیر است : ( باطنی،۱۷۷:۱۳۸۸)
۱-واژه ی قرضی (word loan)
در این روش ، واژه بدون هیچگونه تغییر و حتی تلفظ اصلی خود از زبان خارجی گرفته شده و در زبان فارسی مورد استفاده قرار می گیرد . کلماتی چون تلویزیون ،رادیو، سینما، کافه ، رستوران و غیره بدین گونه وارد زبان فارسی شده اند و امروزه بخش وسیعی از واژگان زبان فارسی ر ا به خود اختصاص می دهند . این روش از جمله روش هایی است که استفاده مکرر و فراوان آن کی تواند صدمات جبران ناپذیری به زبان قرض گیرنده وارد آورده و آن زبان را از درون تهی سازد .
فارسی از جمله زبان هایی است که تا بحال از روش «واژه ی قرضی » که روشی بسیار ساده و بی دردسر به نظر می رسد استفاده ی فراوانی داشته است .( حق شناس ،۱۲۹:۱۳۶۵)
۲-ترجمه ی قرضی(translation loan)
در این روش، با ورود کالاهای خارجی و فراورده های علمی و صنعتی به داخل کشور عناوین و نام آنها در زبان مقصد ترجمه شده و همان ترجمه ی تحت الفظی آن به عنوان واژه ای جدید در زبان قرض گیرنده مورد استفاده قرار می گیرد . واژگانی همچون «دوچرخه» بجای «bicycle»و «بلندگو» بجای «lond speaker» و «آسمانخراش» بجای «skyscraper» از این نمونه می باشند . البته میزان استفاده از این روش با توجه به ساخت ویزگی های زبان ها متغییر می باشد .این روش واژهسازی در زبان المانی مورد استفاده بیشتری نسبت به سایر روش ها دارد .
در فارسی در موارد معدودی روش ترجمه ی قرضی توسط سخنگویان فارسی زبان بکار رفته است . اما ، متاسفانه میزان استفاده از آن نسبت به روش نخست بسیار اندک بوده است .(باطنی ،۱۶۴:۱۳۸۸)
۳-تغییر قرضی (shift loan)
در این حالت ، واژه مستقیماً از زبان خارجی قرض گرفته نمی شود و ترجمه ای نیز از آن صورت نمی پذیرد . بلکه در این روش فارسی زبانان تلاش می کنند که بجای استفاده از کلمات خارجی برای کالاهای و ابزارهای جدید به گذشته زبان فارسی مراجعه کنند و بعضی از کلمات مناسب را که امروز دیگر در زبان فارسی کاربردی ندارد مجدداً زنده نموده و به عنوان کلمه ای جدید به فهرست واژگان زبان فارسی بیفزاید . برای مثال ، هنگامی که وسیله ای به نام «refegirator» وارد کشور ما شد سخنگویان فارسی زبانان ترجیح دادند که بجای استفاده از این کلمه خارجی واژه ای « یخچال» را که از واژگان قدیمی فارسی بکار گیرند « یخچال » در لغت به معنی گودال سر پوشیده یا سردابه ای است که از آب سرد آن در تابستان استفاده می کرده اند . امروزه پیشنهاد می شود که به جای واژه ی «کامپیوتر» از کلمه « رایانه» استفاده شود . رایانه واژه ای است متعلق به فارسی میانه به معنی تخمین و محاسبه .
بنابراین ، منظور از تغییر قرضی به عنوان روشی جهت قرض گیری واژگانی یکی از دو مورد زیر می باشد :
الف : بکارگیری مجدد واژگان قدیمی در زبان فارسی . مانند رایانه و یخچال
ب: ایجاد وسعت در یکی از واژگان متداول و گنجاندن معنای دوم در آن . مانند واژه ی « دفتر» در زبان فارسی با معنای متداول خود وسعت معنایی پیدا کرده و به عنوان معادلی برای واژه office در انگلیسی به معنی « اتاق کار » دراداره ها نیز بکار می رود .
به نظر می رسد این روش بسیار مناسب و ایده ال است و از آنجایی که در آن خلاقیت زبان فارسی به عنوان ابزار طراحی اصلی در تولید کلمات جدید استفاده می شود می تواند وسیله ای مفید در خدمت رشد هر چه بیشتر زبان فارسی باشد .( صادقی ،۷۳:۱۳۷۲)
۴-تعبیر فرضی (interpretation loan)
همان طور که از عنون آن پیداست ، در این روش با مشاهده ی دقیق شکل و صورت ابزار و کالاهای خارجی و با توجه به نقش و عملکرد آنها و نوع کاری که انجام می دهند واژه ای مناسب در زبان فارسی برای آنها تولید می گردد . به عبارت دیگر ، در این روش ، واژه خلق شده نوعی تفسیر از شکل و یا عملکرد کالا می باشد تا بتوان از آن به عنوان نامی برای آن کالا بهره جست . واژه ی«چراخ راهنمایی» به جای indicator در زبان انگلیسی به وضوح نشان دهنده ی واقعیت است که در خلق این واژه مدلول آن کاملا تعبیر شده و سپس این واژه برای آن مناسب تشخیص داده شده است . کلماتی چون چرخ گوشت ،پلوپز،رنده،خلوط کن و … در زبان فارسی نیز نمونه ای از تعبیر قرضی به شمار می رند .(همان،۷۴:۱۳۷۲)
۵-ترجمه و تعبیر قرضی (interpretation and loan translation)
در این روش، بخشی از واژه خارجی به زبان فارسی ترجمه شده و بخش دیگر واژه نیز تعبیر و تفسیر می شود . در واژه «فضا نورد » به جای spaceman به معنی « فضا» ترجمه شده است و برای جزء دوم ، مدلول آن ( انسانی که در فضا راهپیمایی می کند ) تعبیر گردیده و بدین معنی صورت کلمه «فضا نورد» در زبان فارسی جایگزین واژه spacemanشده است .
(همان،۷۵:۱۳۷۲)
علل وعوامل ورود زبان های بیگانه به ایران
تمام مطالبی که در پایین بیان می شود نشان دهنده چگونگی ورود زبان های بیگانه به زبان فارسی می باشد :
الف) ورودپدیده های علمی،صنعتی و فرهنگی
هر گاه پدیدهای نوین از کشوری به کشور دیگر رسوخ پیدا می کند واژه مربوط به آن را نیز با خود می برد مثل ( کالسکه – اپارات – کامپیوتر- فکس).
ب) روابط اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی
عکس مرتبط با اقتصاد
مبادلات تجاری ، روابط سیاسی میان دولت ها و ارتبازات فرهنگی از جمله ، کتاب ها ، مجله ها ، گردهمایی ها باعث نفوذ عناصری از یک زبان به زبان دیگر می شوند مثل ( کنگره- آپارتمان – کنفرانس – تاید – کلینکس).
ج) افراد تحصیل کرده
افرادی که در خارج از کشور تحصیل می کنند پس از بازگشت به موطن خود واژه های تخصصی رشته تحصیلی خود را همراه دارند که گاه این واژه ها مورد پذیرش عامه قرار گرفته و گاهی طرد شده و جای خود را به واژگان دیگر می دهند مثل ( به کار بردن کلمه دپرس به جای افسردگی )
نتیجه تصویری برای موضوع افسردگی
د) حس تفوق و برتری
گاهی واژه های قرض گرفته شده بخاطر حس برتری بعضی طبقات و اقشار نسبت به دیگر طبقات است . مثل ( به کار بردن واژه کلاس-دیسیپلین- سورپریز) این کلمات بیگانه نشانه یک نوع تجمع معنوی و امتیاز فرهنگی قلمداد می شود و از آنجا نزد طبقات پایین تر که برگزیدگان خود را سرمشق قرار می دهند رواج می یابد .
ه -مرز مشترک و نزدیکی جغرافیایی
نزدیکی و هم مرز بودن کشورها باعث ارتباط نزدیک میان جوامع می شود . اوضاع معیشتی و اقتصادی مشترک و غیره نیز در تداخل زبانی جوامع موثر است .
ز) رسانه گروهی
رسانه گروهی به دلیل نفوذ زیادی که در اذهان عمومی دارند در پدیده قرض گموثرند . این رسانه ها به سهولت می توانند واژه بیگانه را در زبان فارسی رواج دهند .
( علیزاده ،۱۳۸۹،مقاله پژوهشی)
علل و عوامل پدیده قرض گیری
دلایل عمده ای که موجب بروز پدیده قرض گیری می گردند عبارتند از :
۱- نیاز و ضرورت استفاده از واژه های قرضی درزبن قرض گیرنده
همه ما براین امر واقف هستیم که امروزه کشور ما در آستانه حرکتی سازنده به سوی رشد و توسعه قرار دارد متخصصان ما در راه نیل به خودکفایی در تمام زمینه های علمی و صنعتی به پیش می روند. در این میان ، برخورد و تماس با مجموعه ای از واژه های فنی و تخصصی که غالباً به زبان لاتین انگلیسی می باشند امری است اجتناب ناپذیر . یکی از دلایل نسبتاً منطقی و قابل قبول برای بکار گیری کلمات خارجی نیازی است که متخصصین کشور ما در زمینه های مختلف علمی به این واژگان دارند.
۲-تداخل و روابط مختلف ، اجتماعی و فرهنگی بین جوامع انسانی
هنگامی که دو قوم یا دو جامعه با زبان های متفاوت و به دلایل مختلف تاریخی ، سیاسی فرهنگی و یا حتی نظامی در تماس با یکدیگر قرار گیرند انتقال عناصر زبانمی از یک جامعه به جامعه دیگر و بالعکس ، امری اجتناب ناپذیر خواهد بود . تاریخ پرماجرای بشر نشان می دهد همواره اقوام و ملل مختلف به سرزمین های خاص تسلط یافته و این امر باعث شده است که عناصر زبانی از زبان جامعه ی غالب در فهرست واژگان جامعه ی سخنگویان آن سرزمین وارد شده و مدت ها مدیدی توسط اهالی آن سرزمین مورد استفاده قرار گیرد . امروزه با رشد فناوری ارتباطات ، جوامع انسانی در معرض تماس هر چه بیشتر با یکدیگر قرار دارند و به دلیل روابط مختلف تجاری ، سیاسی و فرهنگی زبان های آنان نیز در ارتباط تنگاتنگ با هم قرار می گیرند و همواره بر هم تاثیر گذاشته و یا از همدیگر تاثیر می پذیرند .
(۲۲۰-۱۹۹:و۱۹۸۶،hidalge)
البته پر واضح است که ورود واژه های فراوان به زبان فارسی به دلیلی که در بالا گفته شد امری طبیعی و شاید غیر قابل اجتناب باشد . برای مثال ، مراجعه به تاریخ زبان فارسی نشان می دهد که به جهت نفوذ فرهنگ غنی اسلام در ایران و از انجا که زبان عربی زبان نزول قرآن کریم بوده است ، لذا این زبان در بین ایرانیان از قداست خاصی برخوردار شده و همواره در طول تاریخ واژه های فراوانی از آن اقتباس گردیده و با توجه به علاقه فراوان ایرانیان به دین مبین اسلام و به دلیل سهولت در خواندن متون مذهبی و اسلامی ، بخش وسیعی از واژگان زبان فارسی را به خود اختصاص داده است . همانطور که گفته شد ، همواره و در زمان های مختلف برای زبان های بشری چنین امری صورت گرفته است و تاثیر گذاری فرهنگ های مختلف جوامع انسانی بر همدیگر وارد واژه های قرضی بیگانه را به این زبان ها موجب گردیده است . لازم به توضیح است که برای بسیاری از عناصر فرهنگی که برابر آن در زبان فارسی موجود است بهتر است از بکارگیری کلمات خارجی اجتناب شود و بجای آن استفاده از کلمات اصیل زبان فارسی توصیه میگردد .
( مدرسی ،۱۳۶۸:ف۶۵-۶۴)
از آنجا که امروزه متاسفانه ما به دلیل توطئه های مختلف در معرض تهاجم فرهنگی از سوی غرب قرار گرفته است نمی توان انتظاری غیر از این داشت که انبوهی از واژگان غربی همراه با ابزارهای و کالاهای مختلف وارد این مرز و بوم شوند ، با وجود این ، با مقابله صحیح و همه جانبه با این تهاجم شاید بتوان جلوی ورود بسیاری از این واژه ها را گرفت و با مراجعه به گذشت زبان فارسی و اتخاذ شیوه های درست ، برای بسیاری از پدیده ها و عناصر فرهنگی جدید که ضرورت استفاده از آنها بر همگان روشن است کلمات فارسی خلق کرد و در مواقع لازم نیز بکار بست .
۳-متاسفانه بسیاری از واژگان دخیل قرضی در زبان فارسی که به خصوص در محاوره های روزانه توسط سخنگویان فارسی زبان بکار گرفته می شوند به هیچ یک از این دلایل نسبتاً منطقی که در بالا اشاره شد به فارسی وارد نشده اند . بسیاری از فارسی زبانان ترجیح می دهند به هنگام سخن گفتن یا نوشتن تعدادی از واژه های خارجی را بخصوص از زبان های اروپایی و نیز زبان عربی بکار گیرند . همه ی ما آگاهانه یا نا آگاهانه به هنگام صحبت کرن ، چند واژه انگلیسی را بدون هیچ دلیلی بجای معادل های فارسی آن استفاده می نماییم و این در حالی است که هیچ نیازی به استفاده ی از آنها در گفتار ما نیست و برای آنها معادل های بسیار و زیبا در زبان فارسی موجود است .

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.